Не знам дали е до мене, но секое лето како да станува почудно и понедостапно од претходното. Единствена константа останува потребата и возбудата за вода. Па така, предлагам 4 филмови кои на различен начин се занимаваат со овој живототворен елемент.
Хронологија на водата
Режија: Кристен Стјуарт
Година: 2025
Веројатно еден од најдобрите филмови кои ги гледав летово. Филмот е базиран на истоимениот мемоар на американската писателка Лидија Јукнавич, а го следи нејзиниот живот како млада пливачка која се обидува преку спортот да избега од насилниот дом и татко кој ја злоставува, но длабоката траума и интензивна телесна нелагодност – која потоа се манифестира преку злоупотреба на супстанци, го отежнуваат процесот на растење и застанување на нозе. Филмот, исто како и мемоарот, не се служи со линеарно раскажување, туку преку колажирање, фрагментирани слики и панекрси нарав, си игра со идејата за составувањето и соочувањето со сеќавањето на нештата кои порадо би ги заборавиле. Ова е првиот филм на Стјурат како режисерка и искрено се надевам дека ќе следат уште многу.
Lepota poroka
Режија: Живко Николиќ
Година: 1986
Филмов го гледав онаму кадешто треба – на Ада Бојана. Но безразлика на тоа, топло го препорачувам ова југословенско колаче, кое на феноменален, остроумен и естетски воодушевувачки начин се занимава со темите на страста, срамот и храброста да се погледне отаде стегите на обичаите и традицијата. Во центарот на приказната се наоѓа прекрасната Јаглика, која ради сплет на околности, од црногорското планинско село се сели на крајбрежјето и почнува да работи на нудистичката обала, каде е принудена да се соочи со оние кои се наводно различни и далечни, а кои на крајот на денот, ја стимулираат да се соочи со себе.
Ерин Брокович
Режија: Стивен Содерберг
Година: 2000
Се извинувам што сум бејзик, но ми се чини како ова лето да е совршена шанса да прегледаме овој култен Y2K филм. Не зашто „they don’t make them like this anymore“, туку зашто приказната за труењето преку водата на локалното население од страна на моќниците, за жал, е нашата моментална реалност и многу веројатно, иднина. Зошто да го гледаме овој филм по стоти пат? Можеби за мал увид на политичко оргинизирање кое вклучува одење од врата до врата, долги разговори и градење доверба и пријателства во соседството – пракса која е речиси во изумирање. И секако, ради легендардните реплики и аутфити на Џулија.
Сега и тогаш
Режија: Lesli Linka Glatter
Година: 1995
Не можам баш да аргументирам дека филмов е поврзан со вода, но ова засекогаш ќе ми биде омилен летен филм, а близината на езерото и кратката вожња со точак за да се стигне до него, ми е доволен мотив за да го протнам на оваа листа. „Now and then“ e филм кој се молев да го пуштат на ТВ, а е класична (а сепак, некако, зрела и издржана) coming-of-age приказна, за четири 12 годишни другарки, раскажана преку перспективата на жените кои станале во иднината. Баш поради таа паралела, целиот филм делува како фантазија за доцното дество (баш пред тинејџерството) и оние последни долги лета и распусти, по кои ми се чини мечтаеме засекогаш. Ако и вие последен пат сте го гледале филмов како дете, верувам дека ќе уживате. И можеби ќе плачете:)
Оваа филмска листа многу бргу се создаде во мојата глава и е фокусирана на теми поврзани со загубата и сè што следи по неа. Веројатно настана како рефлексија на период во кој често размислувам за тоа што значат губитоците, како ги чувствувам(е) и поминувам(е), не само како индивидуалци, туку и во различни колективи. Во сите овие размисли, се преплетуваат уметноста, неправдата, социјалните конвенции кои се однесуваат и на она што го сметаме за привилегија, за здрава средина, за достоинствен живот и човекови права. Од Шпанија кон Мексико, Чиле, Аргентина и Парагвај, низ визуелно моќна естетика, летово пловам во љубов за земјите од шпанско говорно подрачје и си дозволувам да чувствувам загуба, трансформација и пркос кој изнедрува од овие прекрасни остварувања.
Estiu 1993, Alcarràs, Romería
Земја: Шпанија
Режија: Карла Симон
Година: 2017, 2022, 2025
Изборов не може, a да не започне со режисерката Карла Симон и нејзината трилогија која ги вклучува филмовите: Estiu 1993 (2017), Alcarràs (2022) и Romería (2025). Се обидов да одберам само еден, но беше невозможно. Станува збор за филмови кои лесно може да се вбројат во најдобрите отстварувања на современото шпанско кино, во кои Симон вешто маневрира со темите поврзани со поетиката на секојдневието, раскажани преку магичните кадри на руралната средина загрозена од капитализмот, но и личните приказни обележани со идентитетот, сексуално преносливите болести и личните истории. Сите три филма можат да се гледаат независно, а во нив има елементи од животните приказни на Симон. Мноштвото на перспективи и човечки судбини кои таа ги прикажува на филмското платно, во комбинација со медитативните кадри, е нешто што не смее да се пропушти.
La Cienaga
Земја: Aргентина
Режија: Лукресија Мартел
Година: 2001
Ако не сте уживале во бавното филмско дејство досега, ова е филмот кој со неверојатната естетика и режија, можеби ќе ви го промени мислењето. Станува збор за филм кој ја следи приказната на едно декадентно аргентинско семејство, портретирана како ефектна слика на буржоаската отруеност и затапеност низ секојдневието. Без строга и кохерентна нарација и домот како клучен простор низ кој се одвива филмското дејство, приказната прелетува преку бескрајно топлите летни денови и прави силен уметнички портрет на класната и расна сегрегација, дел преку односите меѓу ликовите, дел преку паралелните реалности. Стагнација, бавност, бескрајно лето и режија која зборува многу повеќе од самите дијалози.
Una mujer fantástica
Земја: Чиле
Режија: Себастиан Лелио
Година: 2017
Главната протагонистка Марина е транс жена и пејачка, која го губи својот партнер и се соочува со безброј непријатности и сташна трансфобија во периодот кога ја обжалува неговата смрт. Ова е еден емотивен и интензивен филм кој го следи патот на тагата, која не може да се искаже целосно, филм за телото на кое не му е дозволено да чувствува и да се застапува за себе, на личниот избор наспроти длабоката општествена стигма. Филмот не само што е гласно и моќно отстварување на ангажираната кинематографија, туку е и визуелно успешно изработен, со добра актерска игра и кнедла во грлото која останува долго по гледањето.
Тótеm
Земја: Мексико
Режија: Лила Авилес
Година: 2023
Тотем е еден од најавтентичните филмови што сум ги гледала кој го прикажува детското искусување на тагата и загубата на родител од терминална болест. Ова е филм кој не е лесен за гледање, но носи многу важни перспективи околу загубите низ детскиот поглед и филозофското поимање на болката која често избегнуваме да ја соочиме и како возрасни. Во куќата во која се подготвува роденденот на Тоја, таткото на малата Сол, кој е во последна фаза од својата болест, го гледаме односот на малата заедница и подготовката за загуба преку славење на проживеаното и хаосот што го носи соочувањето со минливоста.
Princesas
Земја: Шпанија
Фернандо Леон де Араноа
Година: 2005
Каков филм, каков филм! Ова фантастично и брутално искрено остварување е една силна приказна за женското пријателство и солидарност, која ги следи животите на две сексуални работнички од Мадрид и од Доминиканската Република. Филмот разработува слоеви на мигрантските прашања, борбата за подобар живот и достоинство, се занимава со непостапувањето по сексуалното насилство, недостатокот на заштита на сексуалните работнички и концептот на социјалната држава воопшто. Не станува збор за приказна што ја романтизира Шпанија, туку многу прецизно ја прикажува системската нееднаквост и незаинтересираност за промени во полза на лицата со помалку можности.
Las Herederas
Земја: Парагвај
Режија: Мартело Мартинеси
Година: 2018
Исклучителна актерска игра кој го следи тивкото распаѓање на односот на две партнерки кои се припаднички на семејства кои во минатото биле многу имотни. Чела и Чикита живеат заедно и се обидуваат да ја спасат Чикита од затворска казна поради нејзините долгови, што е невозможно. Приказна е интересна од многу аспекти, но особено поради развојот на ликот на Чела, кој поради принудната разделба со парнерката почнува да развива независност и започнува процес на повторно себеоткривање и поврзување со нови луѓе кои за неа откриваат нови страсти и смисла.
Џани е жртва на вербално, физичко и сексуално малтретирање кој успева да побегне од насилната средина. Бегајќи на мопед, се удира во друг мопед, оној на шеснаесетгодишниот Нино, кој се враќа од лов со неговото семејство. Следниот ден, Џани оди да се извини за незгодата, а Алфредо, таткото на Нино, го поканува да остане на ручек. Џани, способно момче, се вработува во каменоломот на вујкото на Нино. Џани и Нино стануваат сè поблиски, а нивното пријателство полека прераснува во романтична врска. По серија несреќни настани, двајцата тинејџери се среќаваат на нивното тајно место за последен пат.
Базиран на вистински настан, филмот ја отсликува Сицилија од 80-тите години на XX век. Во земја со традиционални семејни вредности, не изненадува бруталното искуство со кое ќе се соочат двете момчиња. Нино, во обид да ги стивне гласините за неговата врска со Џани, зборува наоколу како геј луѓето се одвратни и покрај тоа што и тој самиот е геј. Интернализираната хомофобија, а воедно и стравот да се биде јавно геј, ги присилува ликовите да се омаловажуваат себеси, што е честа ситуација за многу припадници на ЛГБТИК+ заедницата и во реалниот свет. Секако, недостатокот на емпатија од страна на семејствата и блиските – убедени дека хомосексуалноста е болест што ја валка сликата на едно семејство – придонесува за уште поголемо страдање. Во една таква сурова средина, протагонистите го бараат спасот еден во друг.
ИМЕТО ВРЕЖАНО ВО ТВОЕТО СРЦЕ (刻在你心底的名字 / YOUR NAME ENGRAVED HEREIN) (2020)
Режисер: Патрик Куанг-Хуи Лиу
Улоги: Едвард Чен, Ценг Џинг-Хуа, Леон Даи
Времетраење: 114 мин.
Земја: Тајван
Жанр: романса, драма
По стивнувањето на воената состојба во Тајван, во 1987 година, Брди (Birdy) се запишува во едно католичко средно училиште, наменето само за мажи. Таму се запознава со А-Хан, и набрзо стануваат блиски пријатели. И двајцата дел од училишниот бенд, протагонистите споделуваат интимни погледи за време на музичките изведби и ја преминуваат границата на едно обично пријателство. Водачот на бендот, воедно и свештеник, ги охрабрува учениците да живеат во моментот, а тоа, следствено, ги поттикнува протагонистите да го продлабочат нивниот однос. Меѓутоа, со воведувањето на коедукацијата, односно, мешани паралелки, Брди (Birdy) навидум се вљубува во една соученичка. Откако врската помеѓу двете момчиња ќе се искомплицира поради нивните многубројни караници, тие се оддалечуваат, станувајќи безмалку странци.
Социјалната стигма по којзнае кој пат е пречка во остварувањето на љубовта помеѓу две квир личности. Протагонистите, и покрај тоа што се сигурни дека љубовта им е возвратена, не се осмелуваат да дејствуваат, од страв дека ќе бидат прогонети од општеството. Си дозволуваат моменти на интимност само кога се наоѓаат во затворена просторија, или кога се сигурни дека нема никој околу нив. Филмот дополнително го тематизира и односот на католичката вера кон квир заедницата. Истиот свештеник кој ги поттикнува учениците да живеат во моментот, остро го критикува самото постоење на квир луѓето. Брди (Birdy) го наоѓа излезот од нелагодната ситуација, „вљубувајќи“ се во девојка, а тоа го прави од очај да биде прифатен.
Базиран на вистинска случка од животот на режисерот, филмот ги поттикнува гледачите да размислат околу тоа што би било кога… главните ликови не би биле обрзани да следат општествени норми што ги угнетуваат – реалност за многу квир лица до ден денес.
ДА СИ ГО ЧУВАШ ДОСТОИНСТВОТО (SAVING FACE) (2004)
Режисерка: Елис Ву
Улоги: Мишел Крусиек, Џоун Чен, Лин Чен
Времетраење: 91 мин.
Земја: САД
Жанр: Романтична драма, комедија
Вил (Вилхелмина) е успешна млада хирургиња која е принудена да живее со нејзината мајка вдовица, Хуеи-Лан, избркана од домот на родителите откако откриваат дека е бремена на 48 години. За време на една забава во ресторанот „Планет Чајна“, Вил, додека танцува незаинтересирано со двајца мажи, ја забележува Вивиен, модерна танчерка, и практично веднаш се вљубува во неа. Додека мистеријата околу тоа кој е таткото на нероденото бебе се продлабочува, Вил и Вивиен започнуваат тајна врска, чијашто судбина лежи во прашањето дали Вил е подготвена да се аутира.
Настраноста и феминизмот се тесно испреплетени. Во овој филм гледаме како двете хероини, во различни сфери, имаат еден ист непријател – патријархатот. Од една страна ја имаме Хуеи-Лан, убедена дека е предоцна да има дете и е омаловажувана во текот на целиот филм од татка си, кој несомнено верува дека единствениот спас за неа е да се премажи. Од друга страна ја имаме Вил, лезбејка, свесна и преплашена од тоа колку е табу да се биде квир лице во едно конзервативно семејство. Вил осцилира помеѓу стравот од последиците што би следеле поради имањето на истополова партнерка во едно традиционално кинеско семејство, и силната љубов што ја чувствува за неа. Стравот дека ќе ја расипат сликата на нивното семејство ако излезат на виделина нивните тајни ги следи постојано за време на дејствието. Сепак, на крајот, и мајката и ќерката нема да им се препуштат на туѓите очекувања и ќе се обидат да ја зграпчат судбината во сопствените раце, служејќи си како поткрепа една на друга.
Двајца пријатели, Џо (Eric Schaeffer) и Луси (Sarah Jessica Parker), склучуваат договор: ако за 28 дена не најдат некого со кого би имале интимна врска што би водела кон брак, ќе скокнат од мост. Зошто да чекаат 28 дена? Зошто не веднаш, кога нивните успешни кариери, космополитскиот живот во Њујорк, секси станот што го делат, топлата пријателска релација и постојаните животни можности очигледно не се доволни за да се сака сопствениот живот?
Одговорот е банален, но и неподносливо човечки: затоа што овие невротични интелектуалци со самопонижувачки хумор сѐ уште имаат надеж. Надеж дека ќе најдат некого со кого нема само да живеат, туку ќе ја споделуваат и поднесуваат заедничката невроза. А тоа е речиси субверзивно денес, во култура што го слави автономниот поединец додека тивко го остава сам.
Со ова сакам да ја завршам 2025 и да ја започнам 2026: со надеж дека секое наше одбројување ќе заврши со климакс, но и со повик да почнеме да ги забележуваме нештата што ни се пред нос. И со надеж дека нашите немирни умови сѐ уште ќе трагаат по архаичното чувство да му припаѓаш некому. „Дали веруваш во голема љубов?“, Џо (Eric Schaeffer) ѝ го поставува здодевното филмско прашање на Џејн (Elle Macpherson).
Топло го препорачувам овој филм, особено ако ви недостига да ја гледате Сара Џесика Паркер, овојпат во ликот на Луси, како размислува за врските. И покрај рејтингот од 4.9 на IMDb. 😇
Едно од најнеочекуваните филмски изненадувања оваа година ми беше Nouvelle Vague (2025), филм во филм што на исклучително игрив, (не)намерно хумористичен и колористички монохромен начин ги следи двете недели од снимањето на À bout de souffle (Breathless) – првиот долгометражен филм на Жан-Лук Годар од 1960 година. Многу повеќе отколку само веродостојно документарно следење на фактите околу пишувањето и продукцијата на оригиналниот филм, Nouvelle Vague e и филмско љубовно писмо за визуелниот стил на Годар, но и hommage на целиот „нов бран“ во француската кинематографија заедно со сите негови претставници.
Не можам да преминам преку една сцена од филмот – каде Баг, хаотична, но не и антихеројска, фигура на млад татко, заедно со целото друштво, серенадираат жаба, чекајќи ја да бљуцне некаков веројатно халуциноген токсин што би можел да им донесе брза заработка. Завивајќи на песната Yellow на Колдплеј, апсурдноста на сцената не е само комична туку и симптоматична, произлегувајќи од преокупацијата на Арнолд со неатропоценото, врзувајќи го директно со настраноста и откаченоста. Зашто што се ако не откачени овие комплексни социјални мотиви препакувани во бизарни трагикомични ситуации, кои, како во сценава, меѓудругото, ја прикажуваат и радоста на живеењето и импулсивната (само)деструктивност на сиромаштијата.
Накратко, филмот работи со спротивставени, но комплементарни гледишта. На почеток се запознаваме со жабјата перспектива, односно светот на дванаесетгодишната Бејли која живее во запоставена средина во Англија. Освен што презема одговорности за животните одлуки на татко ѝ Баг и полутбратот Хантер, со кои живее, како и за мајка ѝ и нејзините полусестри кои ѝ се во непосредна близина, Бејли се соочува и со предизвиците и преобразбите на сопственото тело кои непобитно ја туркаат надвор од границите на детството, без да има време да ги преиспита. Тогаш во приказната настапува птичјата перспектива, понекогаш и буквално одозгора, со појавувањето на чудесниот и возрасен-а-мал Bird, кој функционира како одамна напуштена и изделена фигура на птица од јатото. Приказната се движи така што најоддалечените перспективи на Бејли и Bird се привлекуваат и во заедничката изолација се препознаваат и спојуваат, создавајќи кревок сојуз на заемна грижа и преживување. Повеќе од тоа дека само сугерира, филмот јасно посочува како токму на маргините, надвор од семејните, класните и општествените норми, и насилството, е единствено возможно какво било меѓусебно спасување и некаква слобода.
Дамјана Видическа: “In the Mood for Love” (2001), реж. Вонг Кар-Ваи [драма / романса]
Убав, но и прогонувачки филм – ќе ве остави да го думате 2-3 дена откако ќе го гледате. На моменти ќе ви даде надеж, а на моменти одвнатре ќе ви стане тешко. Врската (читај: аферата) на Чоу и Су е претставена со минимален дијалог и без класични, експлицитни интимни сцени, а сепак хемијата меѓу нив е силна и опиплива. Приказна за неостварена љубов и копнежот што останува и демне.
Го препорачувам Sorry Baby затоа што е приказна за тоа како заздравувањето никогаш не е линеарно, онака како што си фантазираме, ниту пак е финално. Како е истовремено и лично, ама и колективно искуство. Филмот е за траума, ама и не е само за траума. Повеќе е за тагата што доаѓа со тоа што ни се случило, со тоа што им се случува на преживеаните.
И искрено, во сета оваа наша булшит работа каде што постојано зборуваме за „survivor-centered approach“, користиме фенси зборови и терминологија за да објасниме како луѓето поминуваат низ насилство – мислам дека овој филм го фаќа тоа многу подлабоко и почесно од рамките што ние самите си ги ставаме кога зборуваме за овие теми.
За мене, филмот беше чувство дека сум видена и разбрана, без да мора да ги имам вистинските зборови. А мислам дека токму тоа е тагата и справувањето со траумата понекогаш – нешто што не знаеш да го именуваш. И на некој апсурден начин, иако сум човек што мисли дека работите треба да се директни и јасни, стварно ми се допадна што насилството не беше прикажано директно на екран, туку се случуваше некаде „помеѓу“. Ама затоа чувствата беа обработени многу подлабоко. Најпосле, филмот искрено доловува колку се важни пријател(к)ите и луѓето околу нас во процесот на заздравување, но и нашиот сопствен агенс.
Филмот е поставен околу една класична драмска стапица, да позајмиме израз од Горан Стефановски, каде египетски полициски оркестар останува заглавен во изолирано израелско село среде пустина откога фаќаат погрешен автобус.
Дејствието се одвива во 80-тите, време кога на израелските ТВ канали оделе египетски сапуници кои сите едвај чекале да ги гледаат. Филмот обработува алтернативни модуси на постоење, отварајќи ја можноста за соживот помеѓу оние кои инаку би требало да бидат крвни непријатели и ја обелоденува конструираноста на омразата што ги храни децениските арапско-израелски тензии и конфликти (кои се, секако, потпалувани од САД).
Кога полицискиот оркестар пристигнува во погрешното израелското село, диригентот/командант ја прашува Дина, (Израелка), првиот човек кој го сретнуваат во селото, каде е арапскиот културен центар каде што тие имаат закажано настап. Дина одговара: „Арапска култура… како да ви кажам… па, за нас, тоа воопшто не е култура, а?“ Сепак, таа ги прима членовите на оркестарот да преспијат во нејзиниот дом, и ги нагостува во својот ресторан.
Жителите на пустинското село и полицискиот оркестар лебдат во меурче на соживот (кое не е ни малку неискрено), но тоа пука штом ќе си го најдат „правиот“ пат кон ,,точната’’ дестинација.
Ивана Јовановска: “El 47” (2007), реж. Марсел Барена [историја / драма / активизам]
Веројатноеденоднајдобритефилмовиштонекогашсумгигледала. Класнипрашања, привилегии, секојдневнатаборбаза достоинственживотиболката, прекусликатанаКаталонијаишпанското општество и динамикиоколу 1970-тите. Приказназа шоферотнаавтобусиактивистМанолоВитал, којнажителитенанаселбата Torre BaróвоБарселона – коишто едвај се качувале и стигнувале до своите домови – имјаовозможилпрвата автобускалинија.
Зоштоеоваважно?Затоаштонаселбата во која претежно живеат работнициодјужнитеделовинаШпанијакоипорадиогромна сиромаштијасеселатвоКаталонијаилиБаскијаводоцните70-тибиледлабокосистемскидискриминирании изолирани од општествениот живот во Шпанија.Затоаштосогодинибилетретираникакограѓаниод третред, какоданемаатправодасетамуидаживеат, каконивнотодоселувањедаесрамзаопштеството.Болкатана луѓетонамаргинитенашпанскотоопштество, наработниците, наборбатазаградењезаедница –овде се одлично прикажани.
Додека живеев во Каталонија го слушав често името на населбата, но не знаев ништо повеќе. Оттаму, контекстот и значењето на Маноло Витал и заедницата ми станаа уште поважни. Активистоткоједенденпрактичногокиднапирал автобусотброј 47 изапрвпат го возел до населбата за да покаже дека и покрај лошата инфраструктура превоз за сите мора да има, не само што ме потсетува дека системските неправди се поблиску одошто мислиме, туку и дека мораме пркосно да делуваме против нив. По неговата акција,ништонеостаналоистозаграѓаните. Го свртел фокусот кон инвестирањето во овој дел од Барселона, кон потребите на жителите и критички покажал колку се длабоки нееднаквостите на системот. Прекрасениваженфилмкојна одличен визуелен начин ни ги покажува односитенамоќ, класната подвоеностибунтотвошпанското општество од еден конкретен период, кои треба да се следат и анализираат и денес.
Филмот Соништа, е дел од трилогијата Секс, Соништа, Љубовна Даг Јохан Хаугеруд, норвешки режисер, кој на еден многу топол, на моменти дури и идеалистичен начин, се бави со прашањата и маките на човечките релации – љубовни, пријателски, и сѐ што се наоѓа помеѓу.
На љубопитните, би им ја препорачала целата трилогија, бидејќи секоја доловува различен аспект од овие прашања: Секс зборува за заплетканоста на сексуалната желба, Љубов зборува за тешкотијата на дефинирањето на односите, а Соништа за првото вљубување и светот кој се отвора на непредвидливи начини за време на и по тоа чудесно искуство. Тука го издвојувам Соништа бидејќи е една навидум едноставна приказна – тинејџерка се вљубува во својата професорка – која многу вешто ги допира прашањата на желбата како продуктивна сила (Делез и Гатари) и како потрага по знаење (Платон и Ен Карсон).
Филмот се интересира за тоа што љубовта, вљубувањето го прави, како дезориентира, како го носи субјектот отаде сопствените граници, до некој нов праг на себството, поради што таа/тој/тие се впуштаат во потрага по нов јазик, во процес на создавање приказна која би им го објаснила искуството низ кое минуваат. Вљубениот субјект сфаќа дека не е целосен и никогаш не може да биде, дека нешто секогаш ќе го надминува. Нашата позната стварност засекогаш е напукната, и единствен начин да се справиме со тој расцеп е да трагаме понатаму.
Силата и движењето на желбата поттикнуваат мислење, зборување и раскажување (нарација). Затоа и ликовите во филмот постојано зборуваат. Многу ми се допадна и констелацијата на односи која се прикажува меѓу членовите на семејството на вљубената девојка. Постои едно меѓугенерациско, феминистичко разбирање за чудесноста и комплексноста на интимните релации, хероината наоѓа многу разбирање за ситуацијата во која се наоѓа од нејзината мајка и баба, кои без осуда ја пречекуваат нејзината новооткриена сексуалност и ја охрабруваат желбата за откривање на нејзината приказна.
Доколку би морала да го опишам овој филм со една реченица, би рекла: вљубувањето сите нѐ прави раскажувачи.
Филмот на Боаз Јакин што вклучува егзалтирачки танцови сцени и двајца протагонисти играни од четворица различни актери, нуди една возбудлива мешавина на мета-филм, перформанс и драма и го дофаќа оној незаприлив, немирен и флудиен момент во времето каде машко-женската динамика е демистифицирана и соголена. За филмот, Rollingstone ќе рече: „Сексуално исцеление, танц по танц“.
Авива доаѓа од Париз, а Идн е од Њујорк. По долги електронски-мејл преписки, конечно се среќаваат и се заљубуваат. Но животот им е полн борби, бидејќи во младите љубовници постојат завојувани страни на маскулинистичките и феминистичките енергии кои се борат за примарност. Преку сексуалноста и танцот се поместуваат родовите граници и се отвора една родова енигма којашто го преобразува односот што го имаме едните кон другите, но и односот кон самите себе (како андрогини суштества).
И ТОГАШ БОГ ЈА СОЗДАДЕ ЖЕНАТА (AND GOD CREATED WOMAN / ET DIEU…CRÉA LA FEMME) (1956)
Режисер: Roger Vadim Улоги: Brigitte Bardot, Crud Jürgens, Jean-Louis Trintignat Времетраење: 95 минути Земја: Франција Жанр: Драма, Романса
Предложува: Наде Циева
„И тогаш Бог ја создаде жената“ е француски филм од 1956 година со прогресивна тема. Филмот е доста смел и провокативен за своето време, со еротска и бунтовна енергија што оди против тогашната конзервативна филмска естетика. Филмот го следи односот на Џулиет (Брижит Бардо) со мажите околу неа. Таа во нејзиниот брак се однесува паушално бидејќи истовремено развива роматичен однос и со други мажи. Во оваа приказна се прикажани проблематични односи, но на човечки начин. Нејзиниот лик, иако наврати контроверзен, сепак не ја минимизира нејзината шармантна страна, портретирајќи ја Џулиет како автентична и удобна во сопствената кожа.
ПАРИЗ, ТЕКСАС (PARIS, TEXAS) (1984)
Режисер: Wim Wenders Улоги: Harry Dean Stanton, Nastassja Kinski, Dean Stockwell Времетраење: 147 минути Земја: Германија, Франција, Велика Британија, САД Жанр: Драма, road film
Предложува: Наде Циева
Овој филм со причина ја има стекнато својата популарност и од аспект на кинематографија и од аспект на актерската игра.
Самиот почеток е бавен и навидум здодевен, оскуден во однос на дијалог, но сето тоа придонесува во создавањето на амбиентот на осамеништво во кој живее главниот лик Травис. Одлуките кои ги има направено тој, го довеле до неговата самотија од која не бега, туку напротив се нурнува во неа. Филмот „Париз, Тексас“ не се плаши да ја покаже тешкотијата во одржување на односите меѓу луѓето, пребродување на лоши случки и трајните последици со кои се справуваат луѓето поради нивните постапки.
ПЛАТФОРМАТА (EL HOYO / THE PLATFORM) (2019)
Режисер: Galder Gaztelu-Urrutia Улоги: Ivan Massagué, Zorion Eguileor, Antonia San Juan Времетраење: 94 минути Земја: Шпанија Жанр: Дистопија, Трилер
Предложува: Марија Велинова
Вертикалниот центар за себеменаџирање е зграда во која на секој кат живеат по двајца затвореници и еднаш дневно, одозгора надолу, проаѓа платформа со премногу храна и на секој кат се задржува по две минути. Затворениците не јадат колку што им е потребно, зашто првите катови се нафрлаат и грабаат колку што можат повеќе, оставајќи излижани чинии и изглодани коски за останатите. Но, оваа динамика се менува секој месец кога се будат на различен кат.
Филмот наликува на дистопија која ги покажува своите одлики преземени од вистинскиот свет: оние коишто се наоѓаат на повисоко искористуваат повеќе од тоа што им треба, додека ниските слоеви гребат по бетонот за да преживеат. Алчноста и безмилосноста се истакнати уште повеќе преку гадните сцени на прејадување. Спротиставен е ладниот и празен изглед на просториите во кои живеат со раскошноста и исполнетоста со која изобилува платформата со храна – приказ и критика кон капиталистичкото општество и тоа како секој човек се менува во зависност на позицијата што ќе ја добие. Но, тука е и борбата за промена и обидот за да се влијае врз туѓите одлуки за подобри цели. Како што тече дејството, се отвараат прашањата за тоа колку намерата ги оправдува средствата и кој систем треба да се воспостави за на крајот гледачот да се запраша дали е можно човештвото воопшто да функционира според утилитаристичко начело.
„Договор на 9 месеци“ (9-Month Contract, 2025) е грузиски документарен филм во режија на Кетеван Вашагашвили, кој ќе биде прикажан на 27 август во Сули Ан, како дел од овогодинешната селекција на фестивалот Македокс. Филмот ги следи Жана и Елене, мајка и ќерка од Тбилиси, дванаесет години откако режисерката првично го документирала нивниот живот како бездомнички на улиците на главниот град на Грузија. Во второто дело на Вагашвили прикажани се секојдневните предизвици на Жана и Елене, сега веќе скромно вдомени, делумно по заслуга на успехот на првиот филм. Приказната го истражува сурогатството кон кое Жана е притисната како суров начин на преживување (но, во ниту еден момент, извор на стабилна и достоинствена заработка) како и односот помеѓу мајката и ќерката кој изобилува со искреност, поддршка и меѓусебна грижа. Покрај интимните перспективи, филмот исто така се осврнува и на тековните општествени турбуленции во Грузија – корупцијата, инфлацијата и политичките промени.
Сурогатството претставува платен однос помеѓу жената-сурогатка, бремена по барање на донатори на ембрион и идни законски родители на бебето. Во филмот, практиката е одречно прикажана како експлоатирачка, нерегулирана и подложна на неурамнотеженост во моќта на законските родители и посредничките агенции наспроти сурогатките. Ова е најочигледно во бирократските компликации по четвртата бременост на Жана. Донаторот на сперма, за кого е откриено дека живее во Лондон и дека веќе има три деца од сурогат-родилки, и посредничката агенција не склучуваат соодветен договор со Жана, поради што таа е заведена како мајка на бебето. Преку закани за тужби и притвор, тој бара од Жана да дојде во Лондон на три месеци како би се средиле административните препреки поврзани со родителството. Со изразита одлучност, Жана се спротиставува на заканите, барајќи правна помош од невладина организација и покренувајќи (неуспешна) тужба против агенцијата со цел превенирање на идни злоупотреби на сурогатките. Низ целата процедура изникнуваат административните пропусти на фаличниот систем: некомплетна законска рамка која налага транспарентност на агенциите, сигурен пренос на парите, заштита на правата на сурогатките и безбедноста на нивните блиски и уредно посвојување на бебето.
Овие инциденти не се изолирани случаи. На пример, три жени ја обвинуваат агенцијата BabyCam Medical Consulting Group за принуда за донација на јајце-клетки наместо ветената заработка од сурогатство, а други и за исплати помали од договореното. Дополнително, постојат сомнежи за трговија со жени од земји каде што сурогатството е забрането, како што е Турција, и нивен пренос во земји каде што сурогатството е дозволено, како што се Грузија и Северен Кипар. Од друга страна пак, се предвидува дека светскиот пазар за сурогатство ќе порасне од 21.85 милијарди долари во 2024 на 195.97 милијарди долари во 2034, придонесувајќи кон развојот на т.н. туризам за плодност (fertility tourism) и притискајќи против отежнувачка регулатива. Но, економските придобивки во полза на сурогатството не се непобивливи. Преку филмот се согледува дека, иако Жана има остварено четири сурогат-бремености, таа работи во супермаркет за долар и пол на час, бара социјално домување поради зголемените кирии како резултат на ковид-пандемијата и војната во Украина и сè уште смао сонува да поседува свој дом.
Наспроти законските дупки и финансиските залажувања, кон прекаријатската природа на сурогатството придонесува и неговиот најсуров аспект – цената што ја плаќа телото на родилката. Петте бремености во само неколку години на Жана ѝ јавуваат проблеми со крвниот притисок и ѝ налагаат ризични предвремени породувања со царски рез. Завршувајќи со хистеректомија при петтото раѓање, 29-годишниот репродуктивен систем на Жана не го издржува егзистенцијалниот притисок. Додека ја гледаме Жана одвоена со прекривки од својата долна половина, како ја повикува режисерката да се приближи и да ја утеши, слушајќи го докторот како шеговито прашува што ќе ѝ се јајниците, соочени сме со свирепата, но проста реалност: неодржливата експлоатација на женската плодност. Без додатна здравствена заштита овозможена од луѓето чие дете го носи, Жана е уште еден пример за зголемената стапка на компликации при бремености на сурогатки.
Филмот успева да внесе и нишка оптимизам, воглавно преку приказот на силната приврзаност помеѓу Жана и Елене. Макар што не е главна тема, меѓусебната поддршка и охрабрување се јавуваат како важна сила за динамиката на дејството, пркосејќи им на негативниот стереотип за неодговорноста на мајките-тинејџерки. Од една страна, Жана постојано ја повторува важноста на образованието и ја мотивира Елене да биде одлична ученичка. Од друга страна, Елене покажува впечатлива емотивна зрелост и способност за пружање грижа. Во ваквите моменти се забележува изградената доверба кон режисерката и нејзиното залагање не само верно да го долови нивното секојдневие, туку и практично да им помогне да се издигнат над околностите, што е назначено на почетокот на филмот. Единствениот помалку убедлив дел е кога Елене зазема повозрасна улога и ја убедува Жана да го заврши средното образование. Истовремено, ја гледаме како тивко се придружува кон протестите од 2024, со нејасна симболика која може да асоцира на елементи на билдунгсроман или на некаква политичка промена со потенцијални придобивки за лицата од ранливи категории. Можеби обвиен во својот оптимизам, крајот делува малку избрзан и прерозов.
Сепак, „Договор на 9 месеци“ успешно прикажува фрагмент од реалноста на сурогатството и неговиот потенцијал истовремено да го искористи женското тело за буквално преживување и да го сврти против жената чиј избор не е направен во вакум. И додека при пребарување на „сурогатство во Грузија“ дури деветтиот резултат не е реклама за клиника или агенција, туку статија за сомнежи за изнудување на јајце-клетки, останува прашањето дали правото на родителство и пристапот до здрави матки треба да бидат дел од слободниот пазар.
Режисер: Alejandro Loayza Grisi
Улоги: José Calcina, Luisa Quispe, Santos Choque
Времетраење: 87 минути
Земја: Боливија
Жанр: Драма
Опишан како филм за еколошката тага, Утама е филм за животот во боливиски висорамнини, каде еден стар брачен пар тивко се држи до земјата што ги израснала, иако таа веќе одамна престанала да им дава вода. Кога нивниот внук доаѓа на гости нудејќи им опција да заминат и да се преселат во градот, филмот зборува за компромисите на останување таму каде што си бил отсекогаш и напуштањето на познатото и близината до планините и природата.
Филмот покренува прашања за машкоста и издржливоста, и тоа што значи да се биде силен или „добар“ кога нечие тело старее, климата се урива, а достоинството е тесно врзано за тивката упорност. Машкоста овде не се покажува преку доминација, туку преку очекување да се издржи тивко и без споделување на болката, дури и кога преживувањето станува речиси невозможно. Филмот ја одразува реалноста позната во многу делови од светот: тивката суровост на авто-сеницидот, каде што постарите генерации се оставени и подготвени да умрат во отсуство на инфраструктура, грижа или одржливи алтернативи. Покажува како цели животи стануваат потрошни откако ќе излезат од системите на продуктивност и како останувањето блиску до земјата, некогаш извор на идентитет, сега е физички болен компромис. Како што годишните времиња го губат својот ритам и природата станува непријателска, руралниот живот станува форма на отпор што се приближува кон исчезнување.
Момчето што го впрегна ветерот (The Boy Who Harnessed the Wind) (2019)
13-годишно момче во село во Малави погодено од суша користи отпадни материјали за да изгради ветерна турбина и да донесе вода на полињата на неговото семејство и да го спаси селото од суша и глад. Врз основа на вистинска приказна, филмот ја поврзува еколошката несигурност со иновациите на младите, системското занемарување и отпорноста на граѓаните.
Филмот е избран поради јасното и итно прикажување на тоа како класата одредува кој ќе го преживее колапсот на животната средина и како власта и институциите ги напуштаат сиромашните за да направат невозможни избори: или да ја уништат земјата што ги издржува или целосно да го прекинат нивниот однос со неа. Филмот покажува како системската неправда ги заробува семејствата во циклуси на зависност и деградација, каде што пристапот до образование, вода и електрична енергија станува привилегија, а не право. Приказната раскажува за добро познатиот модел на криминализирање на сиромаштијата, за која единствените добредојдени решенија се тие однадвор, никогаш однатре. На тоа е надоврзан погледот на генерациската недоверба, и возрасните обликувани од загуба и лишување од право на глас кои проектираат неверба врз младите, негирајќи им ја имагинацијата, знаење и овластувањето да интервенираат. Машкоста во овој контекст е прикажана како товар, а не како моќ: од татковците се очекува да се грижат за семејствата кога секој ресурс е одземен. На тој начин, филмот прашува што значи напредок кога децата се принудени да го носат товарот на пронајдокот и дали традиционалните структури (семејни, економски и културни) се способни за трансформација или едноставно го репродуцираат опстанокот по цена на промената.
Семејство кое избегало од еколошкиот и политички колапс на Бејрут и се повлекло скоро цела декада за да живее во самоодржлив дом во планините, открива дека наскоро веднаш до нив се планира да се направи нов владин проект за депонија. Филмот ја критикува државната корупција преку мешавина од темна сатира и интимна семејна драма.
Филмот поставува суштинското прашање: дали некој може навистина да се изолира од општеството и неговите проблеми кога токму тие проблеми неизбежно ќе пристигнат на нашиот праг, само преобликувани и ребрендирани како напредок. Семејството во центарот на приказната претставува генерација исцрпена од активизмот и низ перспективата на двајца родители, поранешни активисти, оптоварени со минат отпор и траума, филмот ја испитува цената на изолацијата и емоционалниот данок од обидот да се заштитат најблиските преку повлекување. Нивниот живот позади оградата изгледа утописки, се’ до упадот на владина депонија на нивното земјиште кое ја открива кревката илузија за безбедност во повлекувањето и залудноста на бегството кога структурното насилство се адаптира и се шири. Филмот се занимава со етичката дилема: дали е подобро семејството повторно да се вклучат во градскиот живот и отпорот, знаејќи ги ризиците, или тивко да избледат, буквално отруени од токсичниот воздух и горењето на отпадот, од истите системи против кои некогаш се бореле.
Во маглива рурална погранична област во Полска, пензионирана жена започнува сопствена истрага за серија убиства поврзани со нелегален лов и еколошка злоупотреба. Спојувајќи ги правата на животните, паганскиот мистицизам и еко-феминистичкиот бес, филмот е и политички трилер и повик за правда во дивината, цврсто закотвен во жанрот на еко-тагата, каде што саботажата станува алатка за отпор против еколошкото и патријархалното насилство.
Филмот намерно го исмејува и дестабилизира авторитетот на оние кои спроведуваат насилство, додека бараат легитимитет, поставувајќи тешки прашања за тоа кој се смета за способен да преземе акција, да изврши насилство, да преживее загуба или да биде сфатен сериозно. Врз основа на Терај си го плугот по коските на мртвите од Олга Токарчук, филмот остро го критикува начинот на кој локалните институции го спроведуваат и толкуваат законот и традицијата на начини што им служат на сопствената суровост, штитејќи ги актите на еколошка и патријархална бруталност под маската на редот. Преку протагонистката, стара и ексцентрична жена отфрлена како нестабилна, сведочиме како моќта селективно се распределува и како знаењето често се замолчува. Силата на филмот лежи во тоа што покажува дека правдата не секогаш доаѓа преку прифатени канали, туку може да произлезе од дивината, од оние кои немаат што повеќе да изгубат и од длабокото одбивање да се одвои природата од моралот.
Како заокружување на месец јуни, Лила Мирчевска ни препорачува четири култни (кроз жанровски) филмови чии теми (меѓудругото) ги истражуваат квир идентитетите, различноста, трансформациите, отпорот, слободата и практикување на автентичноста, дури и кога светот се обидува да нѐ контролира, скрие или замолчи.
The Rocky Horror Picture Show (1975)
Режија: Jim Sharman
Времетраење: 1ч. 40мин.
Жанр: комедија, хорор, мјузикл
Хаотично, campy, неверојатно забавно искуство; омаж на сај-фај и ниско-буџетните хорор филмови од 1930–1960-тите, кој го следи заталкувањето на новосвршениот пар Бред (Barry Bostwick) и Џенет (Susan Sarandon) во замокот на д-р Франк Н. Фуртер (Tim Curry) – кросдресер, научник и вонземјанин. Го следиме воведувањето на еден наивен, млад, „здрав и прав” (како што се наречени во филмот) хетеросексуален пар во еден нов свет на различности, необичности, страни задоволства, музика и забава, каде го истражуваат својот квир идентитет. Филмов воодушевува сo безброј нешта – смелиот екстравагантен перформанс на Тим Кари во штикла и шминка, шармот на Сузан Сарандон, костимографијата, кореографијата, песните кои се страшно заразни и гарантирано ќе си ги потпевнувате со недели.
Истовремено, приказната треба да се разгледува и низ критичка призма, бидејќи не доаѓа без проблематични сцени, кои од денешен аспект поради поразвиениот дискурс околу согласноста би биле шокантни. Сепак, треба да се цени за неговата значајност при сексуалното ослободување и себеприфаќање на квир заедницата од 70-тите, нудејќи им место и време за себе-израз и заедничарење. Веќе од 76-та филмот стекнува култен статус и до ден денес е обожаван од фановите, кои на прикажувањата знаат да дојдат облечени како ликовите и дури и да ги пеат и одглумуваат сцените (дури постојат прирачници за „добацки” кои фановите ги извикуваат на одредени сцени од филмот).
Денес, 49 години по својата премиера, “The Rocky Horror Picture Show” го држи рекордот за најдолго прикажуван филм во кино во историјата.
Totally F***ed Up (1993)
Режија: Gregg Araki
Времетраење: 1ч. 18мин.
Жанр: драма
Овој филм е дел од култната трилогија на Грег Араки „Teenage Apocalypse”, која ги сочинува филмовите „Totally F***ed Up” (1993), „The Doom Generation” (1995) и „Nowhere” (1997). Во нешто помалку од час и половина, филмот нè води низ многу случки од секојдневниот живот на едно квир тинејџерско друштво, кое впрочем функционира како своевидно избрано семејство од четири геј момчиња и две лезбејки. Дејството е прикажано низ објективот на Стивен, еден од момците во друштвото, кој ги документира исповедите на своите другар(к)и, нивните желби, грижи, односи, хумор, лутина, омраза и досада и заебаниот премин од адолесценција кон зрелост во свет кој е безнадежен, па како единствена поддршка се имаат еден со друг. Снимањето со рачно камерче (camcorder) дозволува филмот многу органски и од прва рака да го долови андерграундот и пресекот меѓу квир и шугејз/индустријал супкултурите во раните 90-ти како и тешкотиите и предизвиците низ кои минуваат овие деца оставени сами на себе, особено во екот на ХИВ/СИДА и анимозитетот кон хомосексуалците.
Фановите на споменатите супкултури ќе уживаат во богатата дискографија на филмот, кој слично како и другите филмови на Араки опфаќа музика и референци на бендови од редот на Cocteau Twins, The Jesus and Mary Chain, Coil, Ministry, Front 242, Red House Painters, Joy Division, Cabaret Voltaire, Nine Inch Nails и други, како и во модата на ликовите која е автентичен отслик на раните 90-ти и квир постпанкери и индустријалци.
The Vampire Lovers (1970)
Режија: Roy Ward Baker
Времетраење: 1ч. 31мин.
Жанр: хорор/еротски
Must-watch за сите лезбејки готичарки <3 како и за сите обожаватели на Hammer Horror и вампирски тематики. Се работи за една од мноштвото филмски адаптации на готската новела „Кармила” од 1872 година во авторство на Шеридан Ле Фану (26 години пред да биде напишана Брам Стокеровата „Дракула”). Во новелата, вампирката Кармила/Миркала таргетира женски жртви кон кои неретко покажува романтични чувства и гестови, претставувајќи прототип за ликот на женски вампир и на вампир-лезбејка.
Со оглед на тоа колку отворено прикажува квир однос за тој период, „The Vampire Lovers” се смета за прилично храбро дело. Филмот ја следи вампирката Миркала која користи различни имиња и се впушта во блиски односи со своите жртви, кои возвраќаат со истата енергија, заведени од нејзината вонсериска и вонвременска убавина (на феноменалната актерка Ингрид Пит!). Како што девојките-жртви се стекнуваат со необјасниви рани на вратот, ноќни мори и анемија која набргу ги усмртува, ликовите околу нив се обидуваат да одгатнат што ги снашло, сè додека и тие не биваат заведени од Кармила, која ги користи како средства за да дојде до својата крвава цел. Миксот на хорор и женска сензуалност е надополнет со прекрасната сценографија сочинета од замоци и шуми, како и шармот на slightly campy props и раскошни шминка, фризури и костими.
Bound (1996)
Режија: Lana Wachowski, Lilly Wachowski
Времетраење: 1ч. 48мин.
Жанр: трилер, крими, neo-noir
Ова е првиот филм на сестрите Вачауски. Слично како и за хитот од 1999-та „The Matrix”, карактеристично за овој филм се noir атмосферата, брзоплетоста и возбудливоста на настаните, борбата против контролирачките системи, живеењето двоен живот, квир поттекстот и најкул црни кожни јакни. „Bound” ги следи ликовите на Вајолет (Jennifer Tilly), femme fatale која сака да избега од својот дечко-гангстер заедно со пркосната Корки (Gina Gershon), нејзината нова сосетка и бивша криминалка, притоа кроејќи план да украдат два милиони долари од мафијата. Неверојатно задоволство е да се следи авантурата на овие две лезбејки и нивните шеми за да се стекнат со она што ним им припаѓа.
Чувството на заробеност е една од главните тематики во филмот, а клаустрофобијата е сеприсутна: од неможноста ликовите да ги уживаат своите автентични и слободни идентитети, заглавеноста во машинеријата на мафијата, како и фактот дека најголем дел од дејството од филмот се случува во станот на Вајолет или на Корки.
Филмот е препознаен и поради реалистичниот приказ на лезбејски врски, како и за интимните сцени, за кои била ангажирана сексуалната едукаторка Сузи Брајт како координаторка за интимност. Хемијата која ја делат актерките е феноменална, а овој филм ќе ве држи во неизвесност и возбуда сè до крајот.
За Денот на младоста – филмови за млади луѓе, односно „young adults“ на југословенски начин; станува збор за фиктивни приказни за одложеното созревање и дилемите кои ги носи, со фокус на помалку познати филмови на пошироката јавност. Филмовите се од три различни творечки децении, жанровски меандрираат (и меѓусебно, и во рамки на самите себе) од разиграна љубовна драма, преку поетски модернизам, до смели и духовити политички провокации.
Во дилема дали на оваа кратка листа да го ставам овој или филмот Немирни, кој Кокан Ракоњац го сними во наредната деценија, сепак се одлучувам за филмот што го познава далеку помал број публика, а кој претставува мрачен, сонишно стилизиран вовед во Црниот бран. Четворица млади луѓе го поминуваат времето во низа бесцелни активности во неименуван планинарски дом, а филмот со својата визуелна архитектура потсетува на Антониони, додека со внимателните композиции и меѓучовечки односи може да се смести и во некоја шведска дрвена колиба од светот на Бергман. Еротичното безделничење и расеаност, облеани со отуѓеност, се присутни со висок интензитет – барем додека трае ова кратко бегство во природа.
Филм за љубовта и осаменоста на неколку млади парови се движи низ привлечните топоними на Југославија, која дури тогаш почнува да станува туристичка дестинација – од полињата со лаванда до куше-коли, од белградските улици до жешките камења на приморските градови. Смелоста во дијалозите, нежната палета на бои и неочекувано очигледната страст меѓу главните јунаци го прават овој филм интелигентно предизвикување на сè што е премолчено зад двокрилните врати на граѓанските салони. Темпото и визуелниот стил потсетуваат на тематски сродни наслови од француското крајбрежје, иако Живановиќ како автор е многу подиректен, а неговите хероини и тука јасно се прашуваат за своите позиции и желби, особено замислени над перформативните колективни гозби.
Во колоритното и атмосферично претопување на неколку хронологии, формално склопен околу еден обичен ден, овој егзистенцијалистички филм ритмично ја прикажува сета внатрешна и надворешна слоевитост на главниот лик. Визуелни судири на интроспекција, насилство и еротика, во поетски вртлози, сведочат за траума, товарот на сеќавањето и живеењето на неколку вообичаени животни улоги. Некои секвенци, речиси на работ на експериментот, особено се успешни во вовлекувањето на публиката во имагинарни или урбани пејзажи. На крајот, и не е толку важно: понеделник или вторник, сега или некогаш, фикција или реалност.
Првиот долгометражен филм на Рајко Грлиќ го отвора неговиот препознатлив свет на добронамерен, иако малку „валкан“ хумор насочен кон лицемерните општествени протоколи. Главниот јунак е млад човек кој, неспособен да најде пристојно платена работа, свечено и јавно се откажува од секој обид да се вработи, а во тоа го следи снимателска екипа на задача. Неконвенционален, претеран, наративно разигран, ова е политички мета-филм, извонредно свеж за времето кога се појавил, бидејќи претставува истражување на вредностите и конформизмот на младината токму низ призмата на еден многу млад автор.
Филмот премиерно се покажува во селекцијата Director’s Fortnight во склоп на Канскиот Филмски Фестивал, а една година подоцна е избран да је претставува Франција, во категоријата најдобар странски филм на Оскарите 2016 година. Иако е режиран од турска режисерка и снимен целосно на турски јазик, земјата на продукција останува Франција.
Дејствието се случува во едно турско село во непосредно минато, значи, модерна Турција, каде пет сестри, на возраст помеѓу десетина и седумнаесетина години се посвоени и пораснати во конзервативните стеги на еден неженет средовечен селанец (да не речам сељак) и неговата мајка. Во текот на филмот ќе бидат една по една ветувани и мажени.
Ова е еден од ретките авторски европски филмови кој и покрај тоа што прикажува една сиромашна, рурална средина, не е бавен, досаден, дотолку повеќе е прилично панк.
Селската турска естетика не е ништо различна од онаа која нам ни е позната, што овозможува напати да се препознаеме и насмееме на некој нам близок хумор. Од друга страна, филмот има ритам кој наликува на било кој амерички teen movie имајќи за главни ликови пет сестри кои имаат желби и однесувања како сите нас девојчиња кои растевме во 2010-тите години од 21-от век. Нешто како „The Virgin Suicides”, но oваа верзија се занимава и со остатоците на Османлиското Царство. Битката на овие девојчиња против заостанатото однесување на очувот и старите обичаи го држи нашето внимание во секоја секунда на овој филм. Приказната е совршено скроена за преку микро светот-затвор во кој девојчињата живеат, како гледачи да размислуваме за макро светот, во којшто владеат истите правила. Исто така, филмот е многу прецизен опис на судирот меѓу две генерации, Генерација Х, кои сè уште веруваат во религиозните традиции и наметнуваат на милениумците и Генерацијата Z, коишто повеќе не сакаат да се покоруваат на истите. Филмот е крик на слободата на жената како млада девојка. Феминизмот во него не е некоја далечна можност, ниту снобовска порака, туку единствена опција за живот.
Наслов: Жанн Ду Бари / Jeanne Du Barry (2023)
Режија: Majуен
Играат: Џони Деп, Мајуен, Бенџамин Лаверн, Пиер Ришар
Земја: Франција, Белгија, Велика Британија
Времетраење: 1ч. 56 мин.
Жанр: историска драма
„Жан Ду Бари“ го отвора Канскиот Филмски Фестивал во 2023 година, филмот е прикажан вон селекција.
Филмот го раскажува животот на една позната фигура од француската историја: Жанн Гомар де Воберние, девојка од скромно потекло, која се обидува да се искачи по социјалната скала користејќи ја за истото својата убавина. Нејзиниот прв маж, грофот Ду Бари, се претвора во своевиден макро на сопствената жена и се збогатува продавајќи ги нејзините услуги во дворот на кралот Луи 15. Еден од кралевите помошници решава да ја покаже Жанн на кралот, којшто се вљубува во неа, по што таа станува негова миленичка.
Убаво скоцкан, класичен историски филм со мал твист. Кога жена ја раскажува приказната за главната куртизана на кралот, сето тоа личи многу поинаку. Мајуен, инаку една од најпознатите режисерки во Франција, ја започнува својата кариера како актерка во Петтиот Елемент („The Fifth Element“, 1997) од Лук Бесон каде ја игра улогата на Дива Плава Лагуна. Режисерката важи за контроверзна личност којашто никогаш не се плаши да го изрази своето мислење, сличност која ја дели со ликот кој го инспирира самиот филм. Во Жан Ду Бари, ја игра главната улога и умешно жонглира со двете задачи: режисерката и актерската. Филмот естетски е инспириран од Бари Линдон („Barry Lyndon“, 1975) на Стенли Кјубрик којшто самата режисерка го цитира како референца. Ова е една прекрасна елегија за љубовта, која кај мене успеа дури и да измами по некоја солза, а притоа е одлично четиво за првата жена која облекла панталони во кралскиот двор.
Наслов: Судењето на Вивиан Амсалем / The trial of Viviane Amsalem (2014)
Режија: Ронит Елкабетц и Шломи Елкабетц
Играат: Ронит Елкабетц, Симон Абкариан
Земја: Израел, Франција, Германија
Времетраење: 1ч. 55 мин.
Жанр: драма
Номиниран на 72-рото издание на Golden Globes, во категоријата најдобар странски филм, инаку премиерно прикажан во секцијата Director’s Fortnight на Канскиот Филмски Фестивал.
Во Израел, Елиша, религиозен евреин одбива да се разведе од неговата жена, којашто бара развод веќе три години и има поинакви верски сфаќања. За разводот да биде официјален, треба двајцата сопружници да се согласат. Филмот се случува во судница, во којашто иако Елиша е присутен и најавил дека доаѓа за да потпише согласност не престанува да се предомислува и притоа се обидува да ја предомисли и својата жена.
Судењето на Вивиан Амсалем е доказ за тоа дека за еден филм да биде добар некогаш се доволни четири ѕида, неколку глумци, добро напишано сценарио и навистина добар дијалог. Оваа судница која го третира малиот живот на Вивиан Амсалем всушност ги третира големите проблеми на многу бракови, и како нивна последица: големите проблеми на многу разводи.
Ронит Елкабетц, инаку позната филмска актерка во Израел, решава да ја раскаже приказната на нејзината мајка во три филмови, Да се земе жена („To take a wife“ 2004), Седум Дена („Shiva or Seven Days“, 2008–), и Судењето на Вивиан Амсалем („The trial of Vivian Amsalem“) кој ја крунисува оваа триологија. Како и Мајуен, во ова дело, таа глуми и режира.
Сметам дека овој филм е многу важен и многу женствен, како и целата филмографија на Ронит Елкабетц како режисерка, која е најголемиот борец за женските права без притоа да се занимава со омраза кон мажите. Некои од најголемите траги за патријархалната, ако не, и за човечката глупост, се оние направени во име на религијата. Секоја религија има свои методи, но во едно сите религии се сложни, а тоа е кого угнетуваат. Како што вели Лора Дерн во Приказна за еден брак („Marriage Story“ 2019) од Ноа Бумбах:
“…Затоа што базата на нашето јудео христијанско бла бла е Дева Марија, Мајка на Исус и таа е совршена, таа е девица, која раѓа… а таткото не е тука ! Не бил тука ни за ебењето. Господ е во Рајот! Господ е таткото и таткото не е тука!”
Ние македонските жени сме гласни, гласаме и сме гласале од многу одамна (многу пред Французинките или Швајцарките). Сепак од време на време, убаво е да се прошетаме по светот низ неколку филмови и да го погледнеме женскиот проблем онаму кадешто е погорлив и нема балкански гласни жици.
Наслов: Тони Ердман / Toni Erdmann (2016)
Режија: Марен Аде
Играат: Сандра Хулер, Питер Симонишек
Земја: Германија, Австрија
Времетраење: 2ч. 42 мин.
Жанр: драматична комедија
Филмот е премиерно прикажан во официјалната селеција на Канскиот Филмски Фестивал каде ја добива наградата FIPRESCI или награда од интернационалната критика.
Винфрид Конради, германски професор од шеесетина години, одлучува да ја посети ќерка си Инес во Букурешт, каде таа е на службено патување, во склоп на нејзината висока советничка позиција. Додека таа се обидува да напредува професионално, татко и активно го узурпира нејзиниот живот, терајќи ја да размисли на приватниот аспект од истиот. Во серија неочекувани изненадувања кои имаат за цел да ја дестабилизираат, тој замалку ја губи ќерка си, пред да ја добие нејзината доверба засекогаш.
Ода на радоста на односот татко и ќерка. Безвременска комедија која покажува дека без разлика на тоа дали имаме четири или четириесет години, остануваме деца на нашите родители. Сандра Хулер, актерката која доживеа светска популарност по филмот Анатомија на едно паѓање („Anatomy of a Fall“, 2024) од Жустин Трие, во овој филм е во нејзините изворни германски чевли и одлично ја носи ладната сатира, а со неа и сите оние стереотипи кои може да ги имаме за германскиот менталитет. Истовремено, ова е филм кој го става под огромен знак прашалник балансот работа/приватен живот и прави на едно подлабоко ниво да се запрашаме дали се губиме себеси обидувајќи се да блиљираме, секој во својата професионална трка.
Филм за љубовта и осаменоста на неколку млади парови се движи низ привлечните топоними на Југославија, која дури тогаш почнува да станува туристичка дестинација – од полињата со лаванда до куше-коли, од белградските улици до жешките камења на приморските градови. Смелоста во дијалозите, нежната палета на бои и неочекувано очигледната страст меѓу главните јунаци го прават овој филм интелигентно предизвикување на сè што е премолчено зад двокрилните врати на граѓанските салони. Темпото и визуелниот стил потсетуваат на тематски сродни наслови од француското крајбрежје, иако Живановиќ како автор е многу подиректен, а неговите хероини и тука јасно се прашуваат за своите позиции и желби, особено замислени над перформативните колективни гозби.
