[фотографија: Katarina Markovic]

scroll down for English

• Моето прво среќавање со твојата теориска мисла беше преку книгата Во квир време и место: трансродови тела, субкултурни животи (In a Queer Time and Place: Transgender Bodies, Subcultural Lives, 2005). Се сеќавам дека не бев воодушевена само од идејата за постоењето на „квир/настрано време“ (queer time), туку и од тоа како ги имаше поврзано темпоралноста и настраноста со начини на живеење, релации, наклонетости и секојдневни ритми што не ги следат нормативните животни скрипти. Од денешна перспектива мислам дека таа книга на многумина од нас ни даде не само теориски концепти, туку и некаква дозвола да го замислиме квир животот поинаку. Ме интересира: кога денес размислуваш за оваа книга, дали сметаш дека има помогнато во градењето на заеднички вокабулар за квир животот? Или тој вокабулар се има променето на начини што не можеше да ги предвидиш?

Одлично прашање. И понатаму целосно верувам во идеите што ги развивав во мојот ран труд. Апсолутно мислам дека квир и транс темпоралностите функционираат поинаку и дека нашите животни патеки можат, треба и навистина изгледаат поразлично од патеките на хетеросексуалците. Но, поради геј бракот, сè повеќе квир луѓе живеат според „стрејт временска логика“, а инкорпорирањето на квир луѓето во стрејт начините на живеење ја има затапено радикалната острица на квир културата.

• Уште во Женска мажественост (Female Masculinity, 1998) размислуваше за маскулинитетот и формите на мажественост што излегуваат надвор од доминантните, често насилно отелотворени улоги, и за тоа како телата што не се вклопуваат ја разоткриваат нестабилноста на самиот род. Децении подоцна, прашањата околу транс телата и родовото неконформирање уште повеќе се оспоруваат и инструментализираат. Што ги прави овие прашања тврдоглаво неразрешени и нерешливи? И дали сè уште гледаш на ненормативната машкост како простор за преосмислување на родот, или тој терен се промени?

Да, мислам дека теренот многу се смени. Токсичната машкост секако е во подем со оглед на политичките услови во кои живееме – сведочиме како патријархатот се враќа со одмаздничка сила. Овие типови се како лебарки, ништо не може да ги сотре – ниту скандали, ниту досиејата на Епстин, ниту вистински кривични обвиненија, ништо. Притоа, повеќето од нас веќе не ни веруваат во правосудниот систем и неговата затворска логика. Така што станува многу тешко истовремено да се бориме против токсичните бели мажи и да создаваме алтернативни форми на машкост. Буч идентитетот денес делува како анахронизам со оглед на можностите за транзиција, а мислам и дека сè уште немаме расчистено какви форми на машкост сакаме да негуваме. Транс телата остануваат мета и за десничарите и за либералите бидејќи препознаваат дека таму се крие можноста за вистинска трансформација, вградена во извесни транс политики.

• Се сеќавам како ја читав Настраната уметност на неуспехот (The Queer Art of Failure, 2011) во момент кога се чувствував целосно заглавена – како да бев презела ризик без никаква гаранција дека „ќе успее“, а неуспехот ми се чинеше многу опиплив и задушувачки реален. Читањето на твојата книга не направи чувството да исчезне, но ми помогна да го разберам од поинаков агол – особено во релација со другите, со заедништвото, со очекувањата според кои треба да се живеат животите на овој или оној начин. Денес се прашувам што значи да се „одглавиш“ водејќи живот вон нормата? И дали неуспехот сè уште може да понуди олеснување во момент кога прекарноста не е само мисловна, туку материјална и широко распространета?

Неуспехот, како и сè друго, веќе не е тоа што беше. Во овие времиња на „shorting“ (односно обложување на неуспех) и фашизам, победниците продолжуваат да победуваат дури и кога губат – Трамп има изгубено толку многу пати што е болно воопшто да се помисли на тоа. Па иако сè уште мислам дека неуспехот содржи одредена острина со својата контраинтуитивна логика, денес е сѐ потешко да се согледа неговата привлечност. Во новата книга сега работам со логиката на разградување, распетлување, растурање и разсветување (unworlding). 

• Твоето теоретизирање слободно се движи помеѓу она што би се сметало за „висока“ теорија и она што самиот го нарекуваш „смешни“ (silly) или неочекувани архиви – филм, субкултури, популарна култура, ефемера. Како ги составуваш овие констелации? Дали се работи за интуитивен процес или постои метод во начинот на кој ги доведуваш овие материјали во разговор? И што овозможува – политички и имагинативно – ова одбивање да се одвојат „сериозното“ од „тривијалното“ или „популарното“ знаење?

Во претходните книги се движев прилично промискуитетно низ архивите, поврзувајќи смешни со сериозни текстови, мрачни истории со фриволни потфати. Понекогаш работам интуитивно во рамките на некој несериозен архив, а другпат активно барам одредени видови материјали. Во новата книга останав многу построго во рамките на еден архив – архивот на анархитектурата.

• Твојата работа често нè повикува да читаме текстови, истории и културни објекти наспроти утврденото, односно да пронаоѓаме настрани значења дури и онаму каде што тие не се намерни ниту експлицитни. Во исто време, живееме во момент на обновена анксиозност околу толкувањето на сѐ па и на уметноста – каде што одредени (нечии) читања се цензурираат, казнуваат и отфрлаат или, пак, се претставени како нелегитимни од страна на дисциплинскиот режим на хетеропатријархалната паника. Што предизвикуваме кога инсистираме на правото да читаме поинаку? И зошто дури и самата можност за „девијантна“ интерпретација буди толку силни реакции?

Научив многу од Игнорантниот учител на Жак Рансиер за текстови, истории, педагогија и знаење. Работата е во тоа што често и не е важно кој текст ќе го избереш за да трагаш по одредени форми на знаење. Ако сакаш да ја покажеш отвореноста на текстот, потенцијалот за алтернативни читања, можностите световите да се читаат поинаку, тогаш можеби ќе читаш „ниска“ култура наместо „висока“. Но ако ја дијагностицираш пропаста на стварното и ги истражуваш рабовите на измисленото или се обидуваш да го разбереш хегемонското, тогаш можеби ќе го читаш канонот. Претпочитам да читам и висока и ниска култура, како и повеќето луѓе денес. Но исто така на социјалните мрежи нѐ туркаат да консумираме одредени видови културни текстови и тоа е заморно. Сметам дека станува сè поважно човек да го пронајде својот пат кон малцинското.

• Велиш дека во твојот поскорешен труд, особено во Анархитектурата после сѐ (Anarchitecture After Everything, 2026), се насочуваш кон идеите за растурање, распетлување, па дури и разсветување (unworlding). Овие идеи делумно резонираат со веќе воспоставените струи во квир теоријата што целосно ја отфрлаат идноста, но твојата мисла не ми изгледа целосно усогласена со тоа одбивање што го слушаме кај Ли Еделман и неговото „не постои иднина” (No Future). Би рекла дека кај тебе сепак се наѕира едно придвижување, па дури и некаква можност и оптимизам. Оттука, како е поставено „разсветувањето“ наспроти квир идноста (queer futurity)?

Баш неодамна го имав токму овој разговор со Ли Еделман. Бевме поканети на онлајн семинар каде разговаравме и се обидовме да ги најдеме местата каде што се преклопуваме (важноста на „ништо-то“ и отфрлањето на избавителното, на пример), како и местата каде што се разликуваме – тој е толку оддаден на Лакан и неговата теорија, а јас… не сум. Ова не е само песимистичка книга, туку книга што се обидува да го пронајде потенцијалот за други светови со тоа што ќе го растури постоечкиот.

• Ти си критички настроен кон јазикот на поправање (repair & reparation) – особено ако тоа подразбира дека светот е нешто што можеме да го оправиме, обновиме или подобриме со истата логика што ја нанела штетата. Но во момент окарактеризиран со исцрпеност, апатија и чувство на политички ќорсокак, која алтернатива ни преостанува? Ако тоа не е поправањето, тогаш какви пракси – или начини на заедничко постоење – би ни овозможиле да останеме ангажирани без да ризикуваме да нѐ стигнат паниката или рамнодушноста?

Поправањето со сигурност не е вистинскиот потег во овој момент. Не можеме да ја поправиме скршеноста на овој свет без притоа повторно да го произведеме истиот тој свет. Мора да дозволиме работите да се распаднат, да дозволиме сè да колабира – тоа е алтернативата, дисциплинирано да му се посветиме на колапсот.

Jack Halberstam: “We have to let things fall apart”

Jack Halberstam is the David Feinson Professor of The Humanities at Columbia University. Halberstam is the author of seven books including: Skin Shows: Gothic Horror and the Technology of Monsters (Duke UP, 1995), Female Masculinity (Duke UP, 1998), In A Queer Time and Place (NYU Press, 2005), The Queer Art of Failure (Duke UP, 2011), Gaga Feminism: Sex, Gender, and the End of Normal (Beacon Press, 2012) and, a short book titled Trans*: A Quick and Quirky Account of Gender Variance (University of California Press). Halberstam’s latest book, 2020 from Duke UP is titled Wild Things: The Disorder of Desire. Places Journal awarded Halberstam its Arcus/Places Prize in 2018 for innovative public scholarship on the relationship between gender, sexuality and the built environment. Halberstam’s new book is titled Anarchitecture After Everything, and will be published by MIT Press in August 2026. Halberstam was recently the subject of a short film titled “So We Moved” by Adam Pendleton and was recently named a 2024 Guggenheim Fellow. 

In light of his guest lecture as part of the official programme of this year’s Skopje Pride Weekend festival, our editor Dushica Lazova had the chance to ask him some questions.

• I first encountered your work through In a Queer Time and Place: Transgender Bodies, Subcultural Lives (2005), and I remember being struck not just by the idea of “queer time,” but by the way you link time and queerness to ways of living, relations, attachments and everyday rhythms that don’t follow normative life scripts. Looking back, I think that book gave many of us not just theoretical concepts, but a kind of permission to imagine queer life otherwise. I’m curious: when you think about your earlier work now, do you see it as helping to build a shared vocabulary for queer life? Or has that vocabulary shifted in ways you didn’t anticipate?

That’s a really good question. I still do believe totally in the ideas I advanced in earlier work. I absolutely think that queer and trans temporalities function differently and that life paths for us can, should and do look different from those of our heterosexual counterparts. However, because of gay marriage, more and more queers are living on straight time and the incorporation of queers into straight modes of living has dulled the radical edge of queer culture.

• In Female Masculinity (1998), you were already thinking about forms of masculinity that fall outside dominant, often violently embodied roles, and about how bodies that don’t “fit” expose the instability of gender itself. Decades later, questions around trans bodies and gender nonconformity feel even more contested, even weaponized. What do you think keeps these questions so persistently unresolved? And do you still see non-normative masculinities as a site for reimagining gender, or has that terrain changed?

Yes, I think the terrain has shifted a lot. Toxic masculinity is, of course, on the upswing, given the state of our political conditions – we are watching the return of patriarchy with a vengeance. These guys are like cockroaches, nothing brings them down – not scandals, not Epstein files, not actual criminal charges, nothing. And of course, most of us do not even believe in the justice system and its carceral logics in the first place. So, it is becoming very hard to figure out how to combat toxic white guys on the one hand and craft alternative masculinities on the other. Butches are a bit of an anachronism at this point, given the opportunities to transition, and I think we have not yet sorted out what kinds of masculinities we want to cultivate. Trans bodies remain a target for right-wingers and liberals because they see the possibility for true transformation that is embedded in some trans politics.

• I remember reading The Queer Art of Failure (2011) at a moment when I felt completely stuck – like I had taken a leap of faith with no guarantee that my plan would “work,” and failure felt very palpable and suffocatingly real. Your book didn’t make that feeling disappear, but it shifted how I understood it – especially in relation to others, to collectivity, to expectations measuring how lives should be lived. I wonder now: what does it mean to “get unstuck” from within a non-normative life? And can failure still offer relief in a moment when precarity is not just conceptual, but material and widespread?

Failure, like everything else, is not what it used to be. In these days of “shorting” (i.e. betting on failure) and fascism, the winners keep winning even when they lose – Trump has lost so many times that it is painful to think about. So while I still do think that failure contains a sting within its counterintuitive logic, it is harder to find the allure of it nowadays. I am now, in my new book, using the logic of unbuilding, undoing, dismantling and unworlding.

• Across your work, you move freely between what might be considered “high” theory and what you’ve called “silly” or unexpected archives, including film, subcultures, popular culture, ephemera. How do you actually assemble these constellations? Is it an intuitive process, or is there a method to how you bring these materials into conversation? And what does this refusal to separate “serious” from “minor” or “popular” knowledge make possible, politically and imaginatively?

In previous books, I ranged around promiscuously between archives and linked silly texts to serious ones and dark histories to frivolous pursuits. Sometimes I work intuitively within a silly archive, other times I seek out certain kinds of work. In my new book, I have stayed much more strictly within one archive – the archive of anarchitecture.

• Your work often invites us to read texts, histories, and cultural objects “against the grain”, i.e., to find queer meanings even where they weren’t explicitly intended. At the same time, we’re living in a moment of renewed anxiety around interpretation – where certain readings are policed, dismissed, or framed as illegitimate by the disciplinary regime of heteropatriarchal panic. What is at stake in insisting on the right to read differently? And why does even the possibility of a “deviant” interpretation provoke such strong reactions?

I learned so much from Jacques Rancière’s The Ignorant Schoolmaster about texts, histories, pedagogies and knowledge. The thing is, it often does not matter what text you choose to read in pursuit of certain forms of knowledge. If what you want to do is show the openness of the text, the potentiality of alternative readings, the possibilities of reading worlds otherwise, then you may want to read in low culture rather than high. But if you are diagnosing the collapse of the real and exploring the edges of artifice or trying to make sense of the hegemonic, you may want to read canonically. I tend to read high and low, most people do now. But we are also being pushed towards certain kinds of cultural texts by social media, and that is tiresome. It becomes more and more important, I think, to find one’s way to the minor.

• In your more recent work, especially Anarchitecture After Everything (2026), as you say, you turn toward ideas of unmaking, undoing, even “unworlding.” Some of this resonates with earlier strands of queer theory that rejected futurity altogether, yet your work doesn’t feel entirely aligned with that refusal, echoed in the “no future” of Lee Edelman. There’s still a sense of movement, even possibility and optimism. So how does unworlding relate to queer futurity?

I just had this very conversation, in fact, with Lee Edelman. We were invited to be in conversation for a seminar online, and we tried to find the places where we overlapped (the importance of “nothing” and the rejection of the redemptive, for example) and where we differed – he is so committed to Lacanian frameworks and I…am not. This is not only a pessimistic book, but it actually tries to find the potentiality for other worlds through the unmaking of this one.

• You’ve also been critical of the language of repair and reparation – especially when it assumes that the world is something we can fix, restore, or improve through the same logics that produced the damage. But in a moment marked by exhaustion, apathy, and a sense of political deadlock, what becomes the alternative? If not repair, then what kinds of practices – or ways of being (together) – allow us to stay engaged without falling into either panic or indifference?

Repair is certainly not the right move at this moment. We cannot repair the brokenness of this world without reproducing it exactly. We have to let things fall apart, let it all collapse – that is the alternative, having the discipline to commit to collapse.