(Scroll down for English)

На почетокот на летото, во купот работна литература за тековните обврски, некако интуитивно посегнав кон Партизанската контра-архива. Книгата за првпат ја прочитав веднаш по нејзиното издавање во 2020 година, привлечена од теоретската инвенција на Кирн. Сега ја препрочитав бидејќи како ретко каде – доследно ги дијагностицира и современите политички кризи. Заклучив дека критичките сознанија за кои пишува Кирн се акутно актуелни и неколку години по издавањето на книгата. Тој таму пишува за историскиот ревизионизам, национализмот во постјугословенскиот простор, историските руптури и политиките на сеќавање. Неговите истражувања и теоретизација ми се докажуваат и со уште еден квалитет – тие се временски тестирани во контекст на расната и колонијална хипокризија кои ги еродираат академијата и хуманистиката во Западна Европа. Војните и кризите што го потресуваат светот денес, живиот пренос на геноцид и ужасните страдања на палестинскиот народ, разоткрија дека отапувачката глувост, епистемолошка неправда и перверзните оправдувања на воени злосторства свое исходиште имаат и во академските пространства на демократските нации-хегемони. Во ваков свет, отпорот се чини далечен и фрагилен. По овие увидувања, кај мене се создаде идејата за разговор со Гал Кирн. Разговорот се движеше по координатите за сеќавањето на антифашистичкиот отпор во светло на актуелните светски случувања и не/можноста „да се замисли иднина“.

Партизаните во просторите на сеќавање

И. Х.: Книгата ја започнуваш со рефлексија на тезата на Френсис Фукујама за „крајот на историјата“. Од една страна, на глобалниот капитализам му треба сè помалку либерална демократија, а повеќе празен, ритуализиран облик на демократија. Но, од друга страна, идеологиите никогаш не биле поживи, а нивните симптоми во културата и животот на луѓето – пообсцени. Дали „контра-архива“ е концепт и/или форма на практики што може да го предизвикаат широко застапениот став дека живееме во пост-идеолошки свет во кој нема алтернатива на капитализмот?

Гал Кирн: Зборовите на Фукујама беа разгласени за време на триумфот на капиталистичката демократија. Но, подоцна, самиот тој, гледајќи ја последната финансиска криза, ја ревидираше својата позиција, па дури и повика на некаква социјалдемократска иднина ориентирана кон реформи. Едно нешто што опстојуваше и остана е идејата дека постои само едно политичко решение – либералната демократија, придружена со просветлена технократија која „ќе не води во иднината“, т.е. ќе не движи низ различните кризи. Пораката е: заборавете на другите експерименти на утопиското размислување. Кога некој вели дека „постои само еден пат“, во основа, се поништува размислувањето за минатото, сегашноста и иднината, па она што се добива е рудиментирана форма на западно просветителство, завиткана во религиозна телеолошка идеја за историскиот развој. Неговата функција е пригушување на конфликтите, т.е. бришење на асиметриите и антагонизмите. Ако зумираме во југословенскиот контекст во 1980/90-тите, очигледно е дека преовладувале демократски идеи, во смисла дека многу луѓе биле политизирани. Томаж Мастнак (Tomaž Mastnak) зборуваше за „социјалистичко“ граѓанско општество. Ретроспективно, во настаните од 1980-тите, повеќето од политички мобилизираните луѓе се претставени како националистички субјекти. Всушност, тоа се оние кои станаа плен на националистичката пропаганда. Често се заборава дека истовремено многу работници бараа демократски социјализам, дека имало повеќе барање за социјализам, а не помалку (особено во однос на барањата за социјалната заштита и подобри плати).

Ајде да погледнеме уште еден пример од истиот период, Полска. Иако често се претставува како строго конзервативно и католичко општество, Полска беше родното место на движењето Солидарност (Solidarność). Организираните работници бараа враќање кон комунизмот, повеќе работнички права и посилни синдикати, организираа нелегални штрајкови, имаа сопствен печат итн. Луѓето во социјалистичките држави во распаѓање во 1990-тите сигурно не беа толку антисоцијалисти како што беа претставени по пропаста на социјализмот.

Затоа, ако веќе размислуваме по линијата на „крајот на историјата“, преферирам да зборувам попрецизно, и да посочам дека всушност неколку пати настапи таа „смрт на историјата“: првиот пат, тоа се случи во 1980-тите, со смртта на социјализмот и подемот на финансирањето на државата и банките низ зголемена зависност од глобалниот пазар. Потоа, на крајот на 1980-те, бевме сведоци на смртта на Југославија како таква: идејата за еманципација и еднаквост меѓу народите и националностите беше соборена од идејата за етнички идентитет и превласт. Државата која беше создадена во името на угнетените – и од угнетените, одумираше. Најпрво умре социјализмот базиран на принципот на социјална правда и солидарност меѓу сите, а потоа беше пуштена по вода и идејата за федерална Југославија и братство меѓу народите. Она што тогаш се роди не беше чин на политичка еманципација, туку формално-правно отцепување од поранешната држава Југославија. Ова ја роди словенечката независност, хрватската независност итн. Самиот чин на независност не донесе никаква суштинска еманципација за работниците, за жените, за различните општествени групи и малцинства – напротив, сите тие станаа поранливи и поугнетени во годините кои следеа. Војните во 1990-тите не беа ослободителни војни. За нивното времетраење, политичките елити, усогласени со странските обликувачи на јавното мислење, се обидуваа да нé убедат дека војните се дел од нашата локална култура на вечни етнички непријателства; дека без силен диктатор (Тито) работите нужно ќе се распаднат. Следуваше бран приватизации, а уништувањето на социјалната инфраструктура се одвиваше со и без војните. Токму во таа смисла го дефинирам процесот на „примитивна акумулација на ревизионистичка меморија“: беа потребни многу големи количини на насилство, идеолошко преобликување и историски ревизионизам за да умрат социјализмот и Југославија. Затоа не можеме да зборуваме само за економска трансформација, за неолиберална шок-терапија (Наоми Клајн), туку за голема идеолошка и политичка трансформација.

И.Х.: Да се задржиме на „националното помирување“ по распадот на југословенската држава… Се чини дека во рамки на политиките на сеќавање, оперира специфичен идеолошки процес, според кој целата тежина на партизанското движење се трансферира на конто на националната изградба на секој од југословенските народи поединечно; истовремено, се потиснува (сеќавањето на) комунистичката идеологија која всушност беше темел на Народноослободителната борба. Ќе бидам малку сардонична и ќе посочам кон неретките примери од секојдневнието, кога некој ќе се пофали дека имал баба или дедо партизани, а час потоа ќе ги слави и брани колонијалистичките хегемони од денешниот свет. Кое е решението за оваа перверзно ко-оптирање?

Г.К.: Можеме да набљудуваме различни стратегии на сеќавање низ постјугословенскиот простор. На некои места односот кон Народноослободителните (НОБ) наследства е иконокластички: станува збор за искоренување на антифашистичкото партизанско минато. На пример, делови од Хрватска се успешно исчистени од тоа минато; потоа, типичен пример за „сирово“ помирување (англ. ”wild” reconciliation) е случајот со споменикот Козара во Република Србија, каде денес заедно се комеморираат и партизаните и четниците; во Словенија имаше монструозно софистициран процес на „национално помирување“, претставен како светилник на „цивилизираниот начин на комеморација“: преку суптилна идеологија евоцирана во име на хуманизмот, владејачките елити одлучија фашистите и партизаните да ги стават на исто рамниште. Не беше важно што за време на Втората светска војна тоа беа антагонистички сили кои не можеа и не можат да се помират. Еден симптоматичен споменик беше подигнат во 2014 година во центарот на Љубљана, посветен на „сите жртви на насилство во 20 век“ [Споменикот на сите жртви од војните].  Спомениците како овој ја деконтекстуализираат борбата и имаат за цел да ги национализираат жртви: сите се бореа за Словенија, фашистите и партизаните – заедно; според оваа логика, сите тие се согледани како чинители во сферата на националниот суверенитет, кој се потврдил со независноста стекната во 1990-тите. Тоа што локалните колаборационисти се бореле во име на расната и етничката чистота не влегува во дискусијата. Интересно, со концептот на помирување, се отвори голем простор за колективна примена на терапевтски методи, кои произлегуваат од индивидуалните практики за соочување со лична траума. Тие беа имплементирани и врз нацијата како целина според равенката: ако словенечката нација сака слободен влез во иднината, треба да се помири со своето мачното минато.

Она што исто така се појави во постјугословенскиот контекст беше „науружувањето на виктимизацијата“ (англ. weaponization of victimhood): разни историчари, новинари и политички лидери почнаа да литицираат која нација имала повеќе жртви во 20 век, а жртвите беа согледувани низ етно-религиозните леќи. Сепак, ова не е локален феномен. Да се потсетиме на германскиот историографски спор (German dispute Historikerstreit), каде што Ернст Нолте започна да го ревидира германскиот нацизам во 1980-те. Исто така, ако ги погледнеме студиите на колективното сеќавање (memory studies), кои свој иницијален подем имаа во 1980-те, ќе забележиме дека ова поле на студии многу повеќе се фокусира на насилството и жртвата, а помалку на сеќавањето на еманципацијата, солидарноста и гестовите и практиките на отпор во минатото. Дури и критичките студии на сеќавањето, понекогаш можат да станат соучесници во вечното презервирање на парадигмата на насилството. Така,  и при критичката анализа на војните и геноцидите се јавува аналитичка опасност доколку не се разговара за други антагонизми, за испреплетувањето на историите. Важен пример за тоа како функционира инструментализацијата на сеќавањето, може да се најде во есејот на Маријане Хирш (Marianne Hirsch), Еврејка проучувач на холокаустот од САД. Во нејзиниот есеј „Преиспитување на сеќавањето за холокаустот по 7 октомври“ , таа пишува како сеќавањето и исклучителноста на холокаустот биле делумно злоупотребувани со цел да се постави заштитен штит за Израел при оправдувањето на воените злосторства низ израелската државна историја. Академското теоретско поле, исто така, може да игра улога во рехабилитацијата на фашистичките практики или слични стратегии во нови контексти. Ова е нешто што треба да го земеме во предвид кога се занимаваме со студиите од областа на сеќавањето.

И.Х.: Се чини дека транзициите во културата на сеќавање (1980-те-1990-те) беа поважни од економската транзиција во регионот. Кои се релациите меѓу мемориската транзиција и материјалната основа на општеството врз која почива симболичкиот поредок?

Г.К.: За да се постигне длабинска трансформација на општеството, елитите имаа потреба од транзиција во општествено-политичкиот апарат, а особено на идеолошкото поле и сферата на колективното сеќавање. Вредностите на конкуренцијата, ефикасноста, исклучивоста на Балканските идентитети, сето тоа мораше да се нагласи во процесот. Јас поаѓам од традицијата на Алтисер, која се заснова на структурно размислување за идеолошките и државните апарати. Овој аспект помага во разбирањето за тоа како работат контра-револуционерните сили во едно општество и како општествените промени го земаат својот историски тек. На пример: Сојузот на комунистите не беше едноставен монолит каде што сите беа некои тешки комунисти: Сојузот на комунистите стана полн со различни кадри-претставници на националистичките и либералните идеологии, заинтересирани за одржување или проширување на својата моќ. Нив не ги интересираше социјализмот, работниците, ниту размислувањето од класни позиции. Во доцните 1980-ти и раните 1990-ти, за време на војните при распадот на Југославија, местото на економијата не беше најважно во новото конципирање на историскиот тек, туку можеме да кажеме дека таа беше суспендира. Сите држави, нивните БДП и големите компании губеа на големо. Дури и ако една од завојуваните страни победуваше на територијален план или имаше помали човечки загуби, сите ја губеа економската битка, ја исцрпуваа социјалната инфраструктура и стануваа сé позависни од Западот. Социјалната инфраструктура градена со децении беше уништена. Економски гледано ова беше катастрофа. Затоа транзицијата кон капиталистичка демократија не може да се набљудува само од економски аспект. Идеолошката критика и критичките студии за сеќавањето, како и другите дисциплини кои се занимаваат со минатото, треба да понудат интердисциплинарна врска помеѓу идеолошките, политичките и економските анализи.

Еманципацијата во историска перспектива

И.Х.: Антифашистичкиот фронт на жените (АФЖ) беше најголемата масовна женска организација во регионот. Историската руптура овде е големиот скок кон унапредување на положбата на жените. Во македонски контекст на историско сеќавање за АФЖ, првите зборници литература се објавени во 1970-те, за при крајот на 1990-те интересот да е целосно маргинализиран, оставен надвор од радарот на научните и образовните институции. Беа потребни околу 30 години за да се објави следното систематско истражување на изворите за историјата на АФЖ (Невидливи архиви, Центар за истражување на културата и национализмот, 2022 година). Рената Јабрешиќ Кирин ги дефинира сличните појави на постјугословенскиот простор како „криза на женскиот архив“. Грижата за наследството на АФЖ од 2000-тите наваму, ја преземаа женските организации, Сојузот на борци од НОБ и дијаспората на индивидуални истражувачи, уметници и културни работници – формирајќи „заедници на меморија“… Како да ја помириме оваа позиција: со повторно освојување на институционалниот простор или со поголемо зајакнување на заедниците на меморијата?

Г. К.: Кога станува збор за историското наследство на АФЖ, постојат различни, понови и постари, примери на луѓе кои работат со архивите на АФЖ: во Словенија добар пример се истражувачката работа на Лилјана Бурцар; Ана Хофман и документацијата на АФЖ/женските хорови; музејот во Добрнич (Спомен соба на првиот конгрес на АФЖ на Словенија). Сепак, тие женски колективи беа комунистички и антифашистички, па по транзицијата стана разнебитувачки, тешко, речиси невозможно да се одбележи нивната историја. Новите елити не знаеја дали и како да ја раскажат оваа сложена историја. Па во 1991 година, се случи едно еклатантно бришење, со отстранувањето на споменикот за комеморација на протестот на жените од окупирана Љубљана во 1943 година (Memorial commemorating women’s demonstrations, Ljubljana). Споменикот комеморирал времиња, кога антифашистичките активисти можеле да бидат уапсени и депортиран во концентрационен логор, а жените со својата издржливост и храброст, но и со нивните илегални активности, како и јавни истапи, станале столб на отпорот. Овие протести станале главен локус на политичката субјективизација на жените. По транзицијата во 1990-тите, женските архиви, или попрецизно – контра-архивите, беа префрлени во сферата на невладините организации и работата на уметниците во постјугословенскиот контекст. Еден убав пример е работата на организацијата CRVENA (Сараево), која спроведе дигитализација на Архивата на антифашистичката борба на жените во Босна и Херцеговина и Југославија. Грижата за архивите кои содржат докази за еманципаторското наследство повторно ја презедоа жените. Но, ова се иницијативи главно базирани на индивидуален ентузијазам, главно поврзан со НВО-секторот. Има и музеи и релевантни институции кои добро работат во грижата за наследството, но грижата не треба да остане во изолирани градини. Наместо тоа, треба да се направи партизанска шума од сојузи изградени меѓу различни сили: истражувачи, уметници, политички активисти, куратори – кои би знаеле како да ги внесат овие контра-истории во нарација, во нешто што нема да заврши како „проект“. Различни субјекти не треба да се откажат од работата на ова поле од основата, па нагоре.

И.Х.: Кога лани го посетив Загреб, не ја пропуштив можноста да ја посетам изложбата на Сања Ивековиќ: Nada Dimić File 2023 / Нада Димиќ – реконструкција на историското наследство, која тогаш беше поставена во Техничкиот музеј Никола Тесла. Изложбата ми зборуваше на многу начини, на лично и професионално ниво, како жена, како историчарка, како (научна) работничка… Во нашиот разговор би сакала да ја опфатиме и врската архива-јавност – бидејќи токму таа беше концептуално опфатена во изложбата. Можеме ли да зборуваме повеќе за форми на работа, кои може да обезбедат „поопштествување“ на архивското наследство? Под „поопштествување“ на архивскиот материјал, ги подразбирам практиките на архивите, насочени кон јавното претставување на збирките како заеднички/колективни културни добра. Според едно неодамнешно истражување за комеморативните практики во локалните архиви во социјалистичка Македонија, оваа „културна работа“ во архивската дејност била водена под индексот за „културно-образовни и пропагандни активности“ во институционалните годишни извештаи на архивите.

Г. К.: Видот на поопштествување на архивскиот материјал споменат во примерот е интересен концепт, но треба да се гледа во контекст на социјалните и економските односи во 1950-тите, кога општествената сопственост и поопштествувањето беа спротивставени на национализацијата. Ако земеме примери од западната култура, да речеме во Франција – кога таму зборуваат за Архивот, тоа секогаш е термин со големо „А“, институција која го организира и толкува државниот суверенитет, така, архивот станува составен дел на raison d’état. Наспроти тоа, кога имате процес на поопштествување на архивите, понекогаш тоа може да значи и одење против тој raison d’état: критичкиот ангажман, отвора можност за  деконструкција на минатото. Она што им преостанува на кураторите, како во случајот со Сања Ивековиќ, е да курираат архивски материјал на начин што ќе комуницира низ времето, и дозволува да видиме што ни кажуваат документите во различни контексти. Друго прашање е како ние, со нашите дела/проекти, можеме да влијаеме врз заедницата, односно како заедниците да ги гледаат контра-архивите како свои архиви. Сум работел на повеќе истражувања за пубуните низ историјата, во различни контексти: француски, англиски, американски… Во многу аспекти, архивите создавани од побунетите групистанувале база за истражувањето и работата во заедниците. Тие ни покажуваат дека во овие настани не превладувало насилството и дека луѓето кои што биле вклучени во побуните и немирите не може да бидат сведени на насилни субјекти, кои треба да бидат дисциплинирани. Многу луѓе кои биле вклучени во побуна, кои припаѓале на угнетените, сегрегирани групи, се истакнуваат како културно и политички многу креативни и иновативни. Нивните архиви покажуваат дека тие биле и се дел од една подолга историја – контра-историја на угнетените. Овој аспект мора да се земе предвид кога зборуваме за поопштествување на архивите.

Хиерархии на гневот и жалоста

И.Х.: Во македонски контекст, првата јавна научна конференција за Холокаустот на Ромите се одржа дури во 2019 година. Присуството на Ромите во јавната историја е строго контролирано со вкоренет расизам, практики на дискриминација и чувство на срам. Историските искуства и сеќавањата на Ромите жртви на Холокаустот постојат и се чуваат во „заедниците на меморијата“, во приватната сфера на ромските заедници. Се чини дека општествата воспоставуваат „хиерархии на гневот и жалоста“, според кои некои животи се помалку вредни од другите. Можеме ли да објасниме како се формира Другоста и како таа функционира низ сеќавањето при градењето наспоменатите хиерархии?

Г.К. Деликатно прашање. Во југословенски контекст, еден од проблемите на политиката на сеќавање беше приоритетот на победата; жртвите што имаа етнички ознаки беа најпрво десигнирани како „жртви на фашизмот“ и само по таа главна ознака тие беа еврејски жртви, жртви Роми итн. Можеби корисен пример за алтернатива може да се земе од движењето Black Lives Matter – нивниот силен антиколонијален притисок разви механизми кои развиваат посилна свест за виктимизацијата на групата, но и за нејзино зајакнување. Но, не мислам дека со „малку подобро образование и курирање, сè ќе се среди“. Ако бидеме доволно сериозни во врска со антиколонијалниот притисок, дискусијата би водела до промена на материјалната состојба на заедницата за која станува збор, што повторно нé враќа на прашањето за организирање и економијата. Значи, прашањето би било – како да ги поврземе борбите, наместо да ги парцијализираме. Се разбира, ова не зборува против обидите кои со право сакаат да ги истакнат долго исклучуваните ромски спомени и да се зафатат со нивните истории.

Наследството на НОБ во 21 век: спротивставување на центрите на моќ

И.Х.: Во локалното партизанско наследство од мојот град, познат е ликот на Мите Богоевски (1919-1942) – селско момче од печалбарско семејство кој заминал во партизани. Како средношколец во Битола, кон крајот на 1930-те години на минатиот век станал член на Сојузот на комунистичката младина на Југославија (СКОЈ), а потоа и дел од партизанското движење за време на Втората светска војна. Како ученик имал судири со училишната управа, но останал доследен на своите комунистички идеи; преку својата поезија и јавни истапи, дури успевал да ги вокализира, во моменти кога тоа било строго казниво. Бил убиен како партизан во 1942 година. Зборувал правдина пред центрите на моќ, како многу младо момче. За мене, знаејќи ги неговите животни околности, ова е пример за врвен етички гест. Неговата приказна ме потсетува на рефлексијата во твојата книга, кон филозофскиот придонес на Хана Арент за човечкиот морал – концептот за „баналноста на злото“. Ти го нудиш следниот клуч: што ако го превртиме концептот и погледнеме примери за етички гест пред моќта, направени од анонимните, „малите луѓе“: студенти, работник, учителка, микро учесниците во отпорот… всушност, токму партизанските движења низ светот виреат со такви примери. Како можат партизанските архиви, во современата „пролет на фашизмот“, да ни помогнат во борбата за универзална еманципација?

Г.К. Не е важно само како го толкуваш и курираш архивскиот материјал, бидејќи никогаш не знаеш како потоа ќе се користи, или можеби злоупотреби. Порака која е важна за сите нас кои сме вклучени и сакаме да останеме ангажирани е дека сè уште не е сѐ изгубено и завршено. Ѝ нема крај на историјата. Ајде повторно да рефлектираме на првото прашање од нашиот разговор – тоа за крајот на историјата: како што неодамна кажа Жижек, веќе живееме „на крајот на времето“ – со претстојната еколошка катастрофа, војните и нивната нормализација, можно ли е да размислуваме за иднината во утописки начин? Ако дистопијата е веќе тука, таа нема да се манифестира во некој „голем настан“. Сега да прибегнеме кон историјата: ако ја земеме фашистичката окупација за време на Втората светска војна, тогаш партизаните имале многу посилен непријател, луѓето беа апсени и егзекутирани, испраќани во концентрациони логори… овие информации предизвикуваат чувство дека нè проголтува мрачен дистописки хоризонт. Но, сепак, било можно да се возврати, да се организира отпор, да се замисли, па дури и да се победи борбата за ослободување. Спротивставувањето носело голема цена и огромни жртви, но кај луѓето постоело тоа чувство на отворен хоризонт; и навистина, во следните децении по војната, уследил релативен просперитет и се развила политичка автономија. Тековната криза денес е можност за историска промена – нешто што се случува еднаш или двапати во нашиот живот. Во таа смисла, не треба да се заборави важноста на микрополитиката. Отсекогаш имало отпор – на индивидуален и на колективен план. Тоа е лекцијата што секогаш треба да ја имаме на ум. Иако идеолошко-комерцијалниот апарат во кој живееме денес можеби е посуптилен, дури и посилен од оној спроведуван од претходниците пред еден век, луѓето се релативно послободни отколку во периодот на фашистичката окупација во Втората светска војна. Да се ​​биде партизан значело да не се чека во очај. Да се ​​биде партизиран денес не значи да се биде само против-нешто – против еко-катастрофа, анти-капитализам итн. Тоа подразбира да се учествува во утописката имагинација, да се поставуваат прашања како: каков е светот што сакаме да го имаме, што подразбираме под „ние“, како да се организираме… Ова се прашањата што треба да ги постават партизаните или нео-партизаните. Одговорите може да се најдат во микро-гестови или во поголеми гестови на отпор. Треба да посегнуваме кон она што ни дава оптимизам и артикулација на надеж.

Гал Кирн е автор на теоретски влијателната книга The Partisan Counter-Archive. Retracing the Ruptures of Art and Memory in the Yugoslav People’s Liberation Struggle (Berlin: De Gruyter, 2020). Докторирал на Интеркултурни студии на идеите. Неговиот истражувачки интерес е втемелен во областите на политичките науки, културолошка анализа и филозофија.

The Partisan Counter-Archive: In Conversation With Gal Kirn

After re-reading The Partisan Counter-Archives at the start of the summer, I concluded that Kirn’s critical insights on historical revisionism, nationalism in the post-Yugoslav space, historical ruptures and politics of memory are acutely relevant. At the same time, his theory and study seem to me time-tested in the context of the ongoing racial and colonial hypocrisy in Western academia and the humanities in the context of the wars and crises that shake the world today, as exposed through the prevailing deafness and epistemological injustice towards the suffering of the Palestinian people in Gaza. Hence, our conversation moved along those contemporary coordinates.

Remembering the Partisans and the Ideas Behind the People’s Liberation Struggle

Ivana Hadjievska: You start the book with a reflection on Francis Fukuyama’s thesis about the “end of history”. On the one hand, global capitalism needs less and less liberal democracy and more of an empty ritualized form of democracy. On the other hand, ideologies have never been more alive and their symptoms in the culture and in people’s lives have never been more obscene. Is the ‘counter archive’ a concept and/оr form of practice that can stand as an antidote to the historical policies of liberal democracy – a winner, but emptied out of content?

Gal Kirn: Fukuyama’s words came at the peak of the triumph of capitalist democracy. Witnessing the last financial crisis, he revised his position and even called for a reform-oriented social democratic future. One thing that has persisted is the notion that there is only one political solution – the liberal democracy, accompanied by enlightened technocracy that ‘will lead us in the future’, i.e., navigate through different crises. The message is: forget about other experiments of utopian thinking. When one says there is just one way, you basically annul the thinking about the past, present and future, so what you get is this outdated legacy of Western Enlightenment, wrapped in a religious teleological version of historical development. It works as an appeasement of all conflicts or rather erasure of asymmetries and antagonisms.

If we zoom into the Yugoslav context in the 1980-90es, obviously there was also democratic invention, in the sense that a lot of people were politicised. For instance, Tomaž Mastnak spoke of a “socialist” civil society.  In the retrospective representation of the events from the 1980s, most of the mobilized people were presented as nationalist subjects, those who fell prey to nationalist propaganda.  It is often forgotten that many working people demanded democratic socialism, or that there is more socialism not less (especially in terms of social protection and better wages).

Let’s have a look at another example from the same period – Poland: although often presented as a strictly conservative and catholic society, it was the birthplace of the Solidarność movement. Organized workers demanded a return towards communism, more workers’ rights and stronger unions, they organised illegal strikes and had their own printing press etc. People in disintegrating socialist states in the 1990s were surely not as anti-socialist as presented after the demise of socialism.

Therefore,  if we already think along the lines of the “end of history”, I would prefer to speak in more precise terms. There were a couple of ‘deaths of history’: one happened in the 1980s with the death of socialism and the advancement of financialisation of the state and banks, leading to an increasing dependency on the global market. At the end of the 1980s, we witnessed the death of Yugoslavia as such: the idea of emancipation and equality between nations and nationalities was overthrown by the idea of ethnic identity and supremacy. A state that was created in the name of the oppressed and by the oppressed was withering away. The first thing that died was socialism with the principle of social justice and solidarity among everyone, and then the idea of federal Yugoslavia and brotherhood followed down the drain. What was then born was not an act of political emancipation, rather it was a mere formal right to succeed from the former state (Yugoslavia).  This gave birth to Slovenian and Croatian independence…  The act of independence itself carried no serious emancipation for working people, women and different social groups and minorities, all those who became more vulnerable and more oppressed in the following years.

The wars in the 1990s weren’t liberation wars, while the political elites aligned with foreign opinion leaders were trying to convince us that the wars were just a part of our local culture of eternal ethnic animosity; meaning that without a strong dictator (Tito), things will necessarily fall apart. There was a wave of privatisations and destruction of social infrastructure that took place, with or without wars. It is in that sense that I define the process of ‘primitive accumulation of revisionist memory’: massive levels of violence, ideological reframing and memorial revisionism were needed in order for socialism and Yugoslavia to die. This is why we cannot speak only of an economic transformation, of neoliberal shock therapy (Naomi Klein), but of a major ideological and political transformation.

I.H.: Talking about ‘national reconciliation’ in the aftermath of the Yugoslav state, it seems that the ideological process, operating within the politics of memory, transfers the entire weight of the partisan movement to the building of national sovereignty of each Yugoslav people separately. At the same time, it suppresses the (memory of) communist ideology that was the foundation of the People’s Liberation Struggle. To add a touch of sardonic wit, it’s not uncommon to hear someone brag about their partisan grandparents one minute, only to applaud colonial policies the next. Is there a possible solution for this perverted co-opting?

G. K.: Yes, we can observe different memorial strategies across the post-Yugoslav space. In some places, the attitude towards People’s Liberation (NOB) legacies is iconoclast: it’s about eradicating the antifascist partisan past, especially parts of Croatia that have been successfully cleansed of that past. Then there is a typical example of “wild” reconciliation. Let’s take the example of the Kozara monument in Republika Srpska, where partisan and chetniks are being commemorated together; or in Slovenia, there was quite a monstrous sophisticated process of ‘national reconciliation’, which was presented as a beacon of ‘civilised ways of commemoration’. Through this subtle ideology evoked in the name of humanism, the ruling elites decided that the fascists and the partisans should be put on the same footing. It wasn’t important that during the Second World War, these were antagonist forces that could not be and cannot be reconciled.  One symptomatic monument in the centre of Ljubljana dedicated to ‘all the victims of violence in the 20th century’ [The Memorial of all victims of war] was erected in 2014. Monuments like this decontextualise the struggle and aim to nationalise all the victims, i.e., that all were fighting for Slovenia, fascists and partisans alike, and could thus be seen as members of the space of national sovereignty established with the independence in the 1990s. The “minor” detail that local collaborationists fought in the name of racial and ethnic purity does not enter into the discussion. Interestingly, with the concept of reconciliation, a lot of space for therapeutic methods emerged, deriving from individual practices dealing with personal trauma, which were now implemented on the nation as a whole. If the Slovenian nation wants a free entrance into the future, it needs to reconcile with its tormenting past.

Moreover, what also arose in the (post)Yugoslav context was the weaponization of victimhood: diverse historians, journalists and political leaders started competing over which nation had more victims in the 20th century, and these victims were portrayed through an ethno-religious lens.

Still, this is not a local phenomenon. One should only think of the German discussion Historikerstreit, where Nolte started revising German Nazism in the 1980s. Also, if we take a look at the memory studies field that gained traction in the 1980s, we will notice that the field has been mostly focused on violence and victimhood, and much less on the memory of emancipation, solidarity and gestures and practices of resistance. Even critical memory studies can sometimes become complicit in perpetuating this paradigm of violence. Even if one should criticise wars and genocides, the analytical danger arises if there is no discussion of other antagonisms or important intersections in history. An important example of how the instrumentalisation of memory works can be found in the essay by Mariane Hirsh, a Jewish Holocaust scholar from the US. In her essay “RETHINKING HOLOCAUST MEMORY AFTER OCTOBER 7”, she writes how the holocaust memory and its exceptionality were being abused in partial ways to construct a protective shield, exculpating Israel’s war crimes throughout its state history. This just goes to show how the academic theoretical field can also play a role in the rehabilitation of fascist practices or similar strategies in new contexts. This is something we have to take into account when we are dealing with memory studies.

I.H: It seems that memory transitions (1980s-1990s) were more important than the economic transition in the region. How are those related to the material basis of the society, on which the symbolic order resides?

G. K.: In order to have a deep transformation of the society, the elites needed to execute a transition in the socio-political apparatus, and especially in the ideological, memorial field. The values of competition, efficiency, and being different from others in the Balkans – all this was emphasised in the process. I’m coming from an Althusserian tradition that is based on structural thinking about ideological and state apparatuses. This aspect can help us understand how counter-revolutionary forces work in a society and how social changes take their historical course. For example: the League of Communists was not a simple monolith where all were some die-hard communists: The League of Communists became full of diverse cadres that represented nationalist and liberal ideologies and were interested in sustaining or expanding their power. They were not interested in socialism, class or working people. In the late 1980s and the early 1990s, during the wars, it was not the site of the economy that was the most important in thinking historical course, rather we can say it was suspended. All countries, their BDP and major companies were losing big time. Even if one of the warring parties was winning with territories or had fewer human losses, everyone was losing the economic battle, spending on social infrastructure and becoming more dependent on the West. The social infrastructure that had been built over decades was destroyed. Economically speaking this was a catastrophe. That’s why the transition to capitalist democracy cannot be observed from the economic aspect only. Ideology critique and critical memory studies, as well as other disciplines that tackle the past, need to offer interdisciplinary connections between ideological, political and economic analyses.

(Women’s) Emancipation From a Historical Perspective

I.H.: The Women’s Antifascist Front (WAF/AFZ) was the largest mass women’s organization in the region. The historical rupture here resides in the tremendous advancement of the position of women. In the Macedonian context, the first collections were published in the 1970s, so that at the end of the 1990s the interest was completely marginalized and remained outside the radar of scientific and educational institutions. It took around 30 years for the next systematic research of sources for the history of WAF to be published (Invisible Archives, Center for Research on Culture and Nationalism, 2022). Renata Jabrešić Kirin defines similar phenomena in the post-Yugoslav space as the “crisis of the women’s archive”. The care for the AFZ legacy from the 2000s onwards has been taken up by women’s organizations, the Union of Fighters from the PLS and а diaspora of individual researchers, artists and cultural workers – forming ‘communities of memory’. How to reconcile this position: by re-conquering the institutional space or by further strengthening the communities of memory?

G. K.: When it comes to the historical legacies of AFŽ, there are different, recent and older, examples of people working with AFŽ archives: in Slovenia, there is the research work of Liljana Burcar, Ana Hofman and the documentation of AFZ/women’s choirs, the museum in Dobrnič [Spominska soba 1. kongresa AFŽ] – the birthplace of Slovenian AFZ. Nonetheless, those women’s collectives were communist and antifascist, so after the transition, it became unsettling, difficult and almost impossible to commemorate their history. The new elites didn’t know whether and how to narrate their complex story.

In 1991, one such symbolic erasure took place with the removal of the monument commemorating women’s protest from the occupied Ljubljana in 1943. The event commemorated masses of women who protested against the fascist prison system, in August even a mass of around 10.000 people was mobilized. In such times, when an antifascist activist could be arrested and deported to a concentration camp, women with their resilience and courage become the backbone of the resistance, both with illegal and public activities. These protests became major sites of women’s political subjectivities.

After the transition in the 1990s, women’s archives, or to be more precise – counter-archives, were relegated to the sphere of NGOs and artists across the post-Yugoslav context. One beautiful example is the work of the organisation CRVENA, which digitalised the ARCHIVE OF ANTIFASCIST STRUGGLE OF WOMEN OF BOSNIA AND HERZEGOVINA AND YUGOSLAVIA. The care of archives as a testament to the emancipatory legacy was again taken by women but mostly relegated to individual enthusiasm and NGO initiatives. In some places, there are museums and relevant institutions that do a good job of taking care of the legacy. But the care shouldn’t stay in fenced gardens. Instead, a partisan forest should be made by alliances built between different forces: researchers, artists, political activists, curators – that would know how to bring these counter-histories in a narration, in something that would not end as a ‘project’. Different subjects should not give up working on this on the ground level.

I.H.: Last year when I visited Zagreb, I didn’t miss the opportunity to visit the exhibition by Sanja Iveković: Nada Dimić File 2023 / Nada Dimić – rekonstrukcija industrijskog nasljeđa. It spoke to me in many ways, personally and professionally, as a woman, as a historian, as a worker… In our conversation, I would like to focus on the archive-public connection, which was also encapsulated in the exhibition. Can we talk more about the cultural tools and work that can provide a ‘socialization’ of the archival legacy? Under socialization of the archival material, I refer to the archival practices devoted to the public presentation of collections as ‘commons’ or collective cultural properties. According to recent research on commemorative practices in local archives in socialist Macedonia, for instance, this ‘cultural work’ was reported under “cultural-educational and propaganda activities” in the institutional (archives) yearly reports.

G. K.: The kind of socialising of the archival material mentioned in the example is an interesting concept, but it should be looked at in the context of the social and economic relationships in the 1950s when social ownership and socialisation were juxtaposed with nationalisation. If we take examples from Western culture, let’s say in France – when they speak about the Archive, they have always emphasised a capital ‘A’, an institution that organises and interprets state sovereignty, an archive can well be an integral part of state reason. Contrary to that, when you have a process of socialisation of archives, sometimes that could mean going against state reasoning because it opens an opportunity for a more critical engagement, even deconstruction of the past. What remains for curators, as in the case with Sanja Iveković, is to curate archival material in a way that communicates across time, and see how the documents speak to us in different contexts. Another question is how we, with our works/projects, can make an effect in the community, and how those counter-archives can be seen by the communities as their archives. I have done a lot of research on riots in history, in different contexts: French, English, American, and in many respects community archives after riots became really important for the research and work in those communities. They show that there was not only violence, that those who were invested in the riots were not simply violent subjects to be policed, but rather that these people who belonged to oppressed and segregated communities were always culturally and politically very creative and innovative. That they were and are part of a longer history, a counter-history of the oppressed. This aspect must be taken into consideration when we talk about the socialization of the archives.

Hierarchies of Grief and Anger

I.H.: In the Macedonian context, the first public scholarly conference on the Roma Holocaust was held in 2019. The presence of Roma people in public history is strictly controlled by entrenched racism, practices of discrimination and feelings of shame. The historical experiences and memories of the Roma victims of the Holocaust exist and are kept in “communities of memory”, i.e., in the private sphere of Roma communities. It seems that there are ‘Hierarchies of grief and anger’ among the nations, where some lives are valued and hurt less than others. Can we explain how this othering operates through memory and how hierarchies like these are built?

G. K.: It’s a delicate issue. In the Yugoslav context, one of the issues of memory politics was the prioritization of victory; victims that had ethnic signifiers were all under ‘victims of fascism’, only after that main designation, they were Jewish victims, Roma victims etc. Maybe a useful example for an alternative can be taken from the Black Lives Matter movement – their strong anti-colonial push developed mechanisms in order to bring stronger awareness towards the group’s victimhood, as well as their empowerment. But I don’t think that with ‘a little bit better education, curating, everything will be fixed.’ If we are serious enough about the decolonial push, the discussion would lead to a change in the material condition of the community in question, which again comes back to organisation and economy. So, the question would be – how can we connect the struggles and not make them more separate? Of course, this does not speak against attempts that want to rightfully highlight and tackle the long-excluded Roma memories and histories.

The Legacy of NOB in the 21st Century: Against Centers of Power

I.H.: In the local partisan lore from my city, there is the example of Mite Bogoevski (1919-1942) – a village boy from an emigrant family. As a high school student in Bitola, he became a member of SKOJ in the late 1930s, and then part of the partisan movement when the Second World War began. As a student he had clashes with the school administration, but stayed vocal about his communist ideas through his poetry, even managing to vocalize it, in times when it was strictly punishable. He was killed as a partisan in 1942. He was speaking truth to power, as a very young boy. To me, knowing his life circumstances, that’s a supreme ethical gesture. His story reminds me of a reflection from your book, to Hana Arendt’s important philosophical contribution to human morality, about the ‘banality of evil’. You suggest a solution: what if we subverted the gaze, and took a look at examples from partisan movements across history, of ethical stance in the face of power, made by an anonymous student, a peasant, an educator….  How can partisan archives, in the prevailing loneliness and sorrow (‘springtime of fascism’), help us in the current struggles for universal emancipation?

G.K.: It’s not only about how you interpret and curate the archival material, as you never know how it is going to be used or abused afterwards. A message that is important for all of us who are included, and want to remain engaged, is that not everything is lost and over yet. There is no end to history. Let’s reflect on the first question again – about the end of history: if, as Žižek said a while ago, we are already living in the end times – with the upcoming ecological catastrophe, wars and their normalisation, how can we still think of the future in a utopian way? If dystopia is already here, it won’t manifest in some ‘big event’. Now let’s resort to history: if we take the fascist occupation during the Second World War, you have a much stronger enemy, people were arrested and executed, sent to concentration camps, and a very dark dystopian horizon swallows us.  But still, it was possible to fight back, organise, imagine and even win the struggle for liberation.  It came with a big price, with all the huge sacrifices, but there was the feeling of an open horizon; and truly, in the next decades, relative prosperity and political autonomy unfolded. The ongoing crisis today is a moment of historical change – one that occurs once or twice in our lifetime. In that sense, we should not forget the importance of micro-politics. There has always been resistance – on an individual and collective level. That is the lesson that one should always have in mind. Although the ideological-commercial apparatus that we live in today may be more subtle, even stronger than that faced by our predecessors from a century ago, people are relatively freer than in the period of fascist occupation. Being a partisan meant not to wait in despair. To be a partisan today doesn’t mean to just be against something – against eco-catastrophe, anti-capitalism and so on. It means to participate in a utopian imagination, to ask questions like: what is the world that we want to have, who is this ‘we’, how should we organise… These are the questions that partisans or neo-partisans have to ask. The answers can be found in small micro-gestures, or in bigger gestures. We should continue our quest towards that which provides optimism and articulation of hope.

Gal Kirn is the author of the theoretically influential study The Partisan Counter-Archive. Retracing the Ruptures of Art and Memory in the Yugoslav People’s Liberation Struggle (Berlin: De Gruyter, 2020). He holds a PhD in Intercultural Studies of Ideas. His research interest is grounded in the fields of political science, cultural analysis and philosophy.