Во многу албански семејства, прашањето за наследството не се решава во судниците или според законот, туку тивко, речиси автоматски, околу кујнската маса. Ќерките често се изоставени од овие разговори, не затоа што законот ги исклучува, туку затоа што тоа го прави традицијата. Со генерации е широко прифатено верувањето дека ќерката всушност не му припаѓа на домот во кој е родена и затоа не треба да очекува дел од него.

Ова непишано правило и натаму ги обликува животите на многу жени. Низ цела Албанија, жените сè уште се исклучени од сопственоста и наследството, не преку формални одлуки, туку преку семејните очекувања и општествениот притисок. Она што често се претставува како нормално или праведно, всушност е длабоко вкоренета форма на родова нееднаквост, која ги ограничува финансиската сигурност, независноста и чувството на припадност кај жените. Од правен аспект, ситуацијата е јасна. Албанското законодавство гарантира еднакви права на сопственост и наследување за жените и мажите, како што е утврдено во член 41 од Уставот и дополнително разработено во Семејниот и Граѓанскиот законик.

Сепак, за многу жени оваа законска еднаквост постои само на хартија. Во пракса, таа често е надмината од длабоко вкоренетото културно уверување дека ќерката е само привремен член на семејството во кое е родена, предодредена еден ден да стане дел од домаќинството на својот сопруг. Меѓу она што го ветува законот и она што жените навистина го доживуваат, и натаму постои длабок и мошне личен јаз.

Пустина од податоци: Пречка за институционалната транспарентност

Во теорија, да се разбере колку е длабоко вкоренета оваа нееднаквост би требало да биде едноставно – доволно е да се погледнат бројките. Во реалноста, тоа не е така. Секој обид да се утврди колку жени поседуваат имот во Албанија брзо наидува на базичен проблем – недостиг од податоци и институционални ограничувања, што го прави ова прашање тешко за следење и целосно разбирање. Отсуството на статистички податоци не претставува само технички недостаток, туку одразува и поширок недостаток на институционално внимание кон овој проблем.

На пример, во 2026 година беше поднесено официјално барање до Државната агенција за катастар (ASHK), со кое се побараа податоци за сопственоста на имот според пол за 2025 година. Одговорот беше повеќе од индикативен. Агенцијата обзнани дека „нејзиниот електронски систем не е дизајниран да евидентира или следи сопственост врз основа на род и, како резултат на тоа, не може да утврди колку имоти се регистрирани на име на жени, а колку на име на мажи“. Со други зборови, овие податоци едноставно не постојат во форма што може да се користи.

Иако ASHK можеше да достави општи податоци, според кои во Албанија има вкупно 2.748.269 активни недвижности, а во текот на 2025 година биле регистрирани 165.742 нови имоти, не беше во можност да појасни колкав дел од нив се во сопственост на жени. Дури и жалбата поднесена до Комесарот за правото на информирање не донесе резултат, бидејќи Комесарот оцени дека јавните институции немаат законска обврска да создаваат нови податоци или да спроведуваат дополнителни анализи доколку таквите информации претходно не биле собирани.

Овој недостаток не е ограничен само на една институција. ИНСТАТ, главната државна статистичка институција, исто така континуирано нема детални податоци за сопственоста на имот, распределени според род. Како последица на тоа, проблемот останува во голема мера невидлив во официјалната евиденција. Експертите предупредуваат дека без веродостојни и детално расчленети податоци речиси е невозможно да се процени дали постојните закони навистина придонесуваат за промени или целосно да се согледа размерот на родовата нееднаквост во сопственоста на имот. Во отсуство на бројки, постои ризик проблемот и понатаму да остане и потценет и нерешен.

Гласовите зад статистиката: Сржта на неправдата

Реалноста зад оваа нееднаквост не се согледува преку бројките, туку преку животните приказни на самите жени. Сведоштвата собрани преку анкета спроведена меѓу жени од различна возраст, со различно потекло и од различни региони низ Албанија откриваат постојан образец: исклучувањето од семејниот имот не е исклучок, туку длабоко вкоренета практика, која често се оправдува со традицијата и се зацврстува во рамките на семејството.

Е. Х., 35-годишна мајка од Тропоја, се присетува на моментот кога сфатила дека за неа нема место во имотот во кој се родила и пораснала. „Ми рекоа дека, бидејќи сум жена, сум родена во ‘туѓа куќа’ и дека еден ден ќе заминам во ‘мојот вистински дом’ – куќата на мојот сопруг“, раскажува таа. Тоа се случило и покрај долгогодишниот придонес што го давала за своето семејство. „Почнав да работам уште пред да наполнам 15 години и целата моја плата им ја давав на моите родители“, објаснува таа. Сепак, кога дошло време имотот да се подели, тој бил распределен само меѓу нејзините браќа. Денес, таа нема сопственост ниту во домот во кој пораснала, ниту во оној во кој живее.„Куќата во која израснав не е моја, а куќата во која живеам денес е на име на мојот сопруг.“ Размислувајќи за долгорочните последици, додава: „Кога немаш ништо свое, се двоумиш дали да заминеш дури и од ситуација што не функционира, затоа што немаш каде да одиш.“

Слично искуство споделува и Ана, 30 годишна жена од Елбасан, која била исклучена од семејното наследство по ненадејната смрт на нејзиниот татко минатата година. „Никој не ме информираше за ништо. Дури на самиот крај побараа од мене да потпишам документ со кој се откажувам од сите права врз имотот“, вели таа. Одлуката веќе била донесена од нејзините браќа, со поддршка од нивната мајка. „Ми рече дека така е правилно, затоа што имотот им припаѓа на синовите.“ За Ана, прашањето не било финансиско. „Не стануваше збор за пари, туку за чувството на припадност, за правдата и за моето место во семејството“, објаснува таа. Под емоционален и општествен притисок, сепак потпишала. „Ако одбиев, ќе ме сметаа за себична, како да барам нешто што не ми припаѓа.“ Тоа искуство оставило длабока трага врз неа. „Тој ден нешто се скрши во мене. За првпат повеќе не се чувствував како дел од сопственото семејство.“

Мимоза, 40-годишна жена од Тирана, претставува уште посложен слој од оваа неправда – каде што исклучувањето не е само симболично, туку длабоко влијае врз секојдневниот живот и долгорочната сигурност. Таа пораснала во семејство кое, налик, било економски стабилно. „Имавме сè – голема куќа, земјиште на различни локации и неколку продавници“, раскажува таа. Во текот на годините, нејзините родители создале значително богатство, кое изгледало како да ќе обезбеди сигурност за сите три деца – Мимоза и нејзините двајца помлади браќа. По смртта на нејзиниот татко, управувањето со целиот семеен имот останало во рацете на нејзината мајка. Во тој период Мимоза била мажена, но по распадот на бракот била принудена да се врати во родителскиот дом заедно со своите две деца.

Она што ја чекало таму не била поддршка, туку тивка форма на исклучување. „Денес живеам во една единствена соба – истата соба во која го поминав детството“, вели таа. Остатокот од куќата, иако празен, практично е резервиран за нејзините браќа. „Ниту еден од нив повеќе не живее тука. И двајцата имаат свои семејства и свои домови. Мајка ми живее во друга соба, а јас сум таа што секојдневно се грижи за неа.“ И покрај тоа што е присутна, што придонесува и што има реална потреба, клучните одлуки за имотот биле донесени на нејзина штета.

„Мајка ми потпиша документи со кои на моите двајца браќа им го додели исклучивото право да управуваат и да имаат корист од целиот семеен имот“, објаснува таа. Не станува збор за безначајни добра, туку за наследен имот што се пренесувал низ генерации. „Тоа требаше рамноправно да се подели меѓу тројцата. Но, во пракса, јас не добив ништо.“ „Единственото што ми беше дадено е оваа соба – врата што се отвори од нужда, затоа што немав каде да одам“, вели таа. Дури ни овој ограничен простор не ѝ дава чувство на сигурност.

„Ниту овде не се чувствувам како да сум во свој дом.“ Нејзината положба дополнително ја отежнуваат секојдневните осуди и стигматизацијата. Како разведена жена, таа постојано се соочува со предрасуди во рамките на сопственото семејство. „Се чувствувам како туѓинка на местото каде што пораснав“, вели таа.

Истовремено, се соочува со економски тешкотии, додека нејзините браќа изградиле успешни животи управувајќи и проширувајќи го токму оној имот од кој таа била исклучена. Кога размислува за иднината, нејзината неизвесност е уште позагрижувачка. „Мојот најголем страв е дека еден ден, кога мајка ми повеќе нема да биде жива, сè повторно ќе им припадне само на моите браќа“, вели таа. „А јас повторно ќе останам надвор – без имот, без сигурност и без место што ќе можам да го наречам свое.“

Сите овие сведоштва откриваат јасен образец: жените придонесуваат за своите семејства во текот на целиот живот, но се исклучени од сопственоста токму тогаш кога тоа е најважно. Нивното исклучување најчесто се оправдува како „традиција“, се зацврстува и од машките и од женските членови на семејството и се прифаќа под општествен притисок, со цел да се избегнат конфликти. Последиците ги надминуваат финансиските загуби – тие влијаат врз чувството на припадност, сигурност и независност на жените. Многу од нив велат дека се чувствуваат како туѓинки во сопствените семејства, со ограничени можности и зголемена ранливост, особено во моменти на криза, како што се разводот или економските тешкотии.

Формална еднаквост и економско насилство

За Гентјана Зенели, правничка и истражувачка во Центарот за компаративни и меѓународни студии, исклучувањето на жените од наследството претставува „упорен и комплексен феномен во албанската практика, дури и кога не е секогаш формално изразен“. На хартија, жените и мажите имаат еднакви права. Во реалноста, многу жени никогаш не успеваат целосно да ги остварат тие права.

Зенели тоа го формулира недвосмислено: „Законодавството гарантира целосна родова еднаквост во наследувањето, но оваа еднаквост честопати останува само формална.“ Зад овој јаз стојат секојдневни пречки, семеен притисок, недоволна информираност и длабоко вкоренети културни очекувања, кои им го отежнуваат на жените остварувањето на правата што законски им припаѓаат.

Таа нагласува дека наследството не е само правно, туку и суштинско економско прашање. „Наследството останува еден од главните начини преку кои жените можат да станат сопственички на имот“, вели таа, особено во земја каде што учеството на жените на пазарот на трудот и нивната можност да создаваат богатство се поограничени. Кога жените се исклучени од наследството, тие не губат само имот – ја губат и својата финансиска сигурност и независност.

Во пракса, ова исклучување најчесто се случува тивко. „Во многу случаи, жените де факто се исклучени од користењето на ова богатство или се принудени да се откажат од него во корист на машките членови на семејството, најчесто браќата“, посочува Зенели. Овој притисок ретко се манифестира како директна присила. Наместо тоа, тој се претставува како должност да се зачува семејниот мир, да се избегнат конфликти или да се постапи на начин што се смета за „исправен“. Но, како што истакнува Зенели, во такви околности откажувањето од наследството станува нешто сосема друго: „не слободен избор, туку избор направен под принуда“.

Економската зависност дополнително ја усложнува оваа состојба. Жените кои немаат стабилни приходи или сопствен имот се далеку поранливи. Податоците покажуваат дека околу 37 проценти од жените кои се жртви на насилство се невработени, што значително ја ограничува нивната можност да ги напуштат насилните односи. Без имот или финансиски ресурси, многу жени чувствуваат дека немаат вистинска алтернатива освен да останат.

Истражувањето на Зенели покажува дека економската контрола често претставува дел од поширок образец на злоупотреба. Во анализата на судските одлуки во Тирана за периодот 2020–2021 година, околу 12,5 проценти од случаите на семејно насилство што резултирале со издавање заштитни мерки содржеле јасни елементи на економско насилство, најчесто во комбинација со физичко и психолошко насилство. Тоа вклучува лишување на жените од пристап до пари, имот или до нивниот законски дел од наследството.

Дури и кога постојат законски механизми за исправување на овие неправди, тие ретко се користат. На пример, жените имаат право да побараат заедничка сопственост врз имотот стекнат за време на бракот, но многу од нив не го прават тој чекор. Според Зенели, причините се јасни: недоволна информираност, општествен притисок и страв дека ќе ги нарушат семејните односи.

За Зенели, лишувањето од наследство не претставува само форма на дискриминација, туку и облик на економско насилство. Тоа е систем што ја ограничува независноста на жените, ги одржува во финансиска зависност и ја зацврстува родовата нееднаквост, без оглед на тоа што го предвидува законот.

Општествените корени на исклучувањето

Социологот Ѓезим Туши смета дека ова системско исклучување е вкоренето во „стар модел на имотна дискриминација“, кој претставува историски одраз на „маскулинизмот“ во албанското општество. Тој овој начин на размислување го опишува како негирање на она што треба да биде „неотуѓиво природно право на родова еднаквост во сопственоста“.

Според Туши, откажувањето од наследството ретко е резултат на слободна волја.

„Тоа произлегува од историски воспоставена морална и општествена рамка, според која жената треба да го напушти своето семејство без да го бара својот дел од наследството, сметајќи го тоа за нешто ‘праведно и чесно’.“

Овој модел дополнително се зацврстува преку, како што вели Туши, „казнувачки менталитет“.

„Жените што ги бараат своите права се стигматизираат, се сметаат за себични или се етикетираат на навредлив начин. Како последица на тоа, многу жени избираат компромис да молчат и го прифаќаат своето исклучување како свршен чин, со цел да го зачуваат семејниот мир.“

Туши посочува дека оваа нееднаквост во сопственоста создава чувство на потчинетост, несигурност и инфериорност во рамките на бракот. Уште поважно, без сопствен имот жените немаат стратегија за излез од опасни или насилни односи. „Многу жени прифаќаат тешки животни околности и остануваат во штетни брачни односи, бидејќи немаат економска алтернатива“, заклучува Туши.

Правни празнини и нееднаквост

Иако Албанија направи значителен напредок во усогласувањето на своето законодавство со меѓународните стандарди, вклучително и Конвенцијата за елиминација на сите форми на дискриминација врз жените (CEDAW), овие закони честопати не успеваат да ја променат реалноста на семејниот живот.

Академик Аурела Анастаси нуди темелна анализа на начинот на кој структурната дискриминација е вградена во албанскиот систем. Таа смета дека „родовата дискриминација не е само формална, како последица на законските нееднаквости или нивните недостатоци, туку е и суштинска, бидејќи произлегува од економските, политичките, општествените, културните и другите општествени процеси“.

Во својата анализа, Анастаси истакнува дека голем дел од родовите нееднаквости произлегуваат од неспроведувањето на законите поради стереотипите и предрасудите што сè уште постојат во општеството.

„Во многу случаи, законодавството само по себе не е доволно за нивно надминување. Затоа, препознавањето и анализирањето на родовата дискриминација во имотните односи останува клучно за нејзиното спречување и сузбивање, како и за економското зајакнување на жените и девојките.“

Истражувањата на Анастаси укажуваат на неколку клучни области во кои жените систематски се ставаат во понеповолна положба. Една од нив е наследството на концептот „глава на семејството“ (Kryefamiljari). По падот на комунистичкиот режим, значајните реформи, како што беше приватизацијата на државните станови во 1992 година, беа засенети од опстојувањето на традиционалната улога на „главата на семејството“. Како последица на тоа, имотите најчесто се регистрирале исклучиво на име на машки носител на семејството, со што сопругите и ќерките останувале без формално признато право на сопственост.

Друг значаен проблем е начинот на кој е регулирана сопственоста во земјоделските семејства. Граѓанскиот законик што ги регулира овие односи не е ажуриран од 1994 година, што дополнително го зацврстува системот во кој земјиштето се смета за средство за наследување по машка линија. Анастаси посочува дека ќерките честопати се мажат и го напуштаат родителскиот дом без да добијат дел од земјиштето, а истовремено не стекнуваат сопственички права ниту во новото семејство, што дополнително го продлабочува родовиот јаз.

Недостигот од сопственост влијае и врз остварувањето на други основни права. Жените кои со години работеле во земјоделството честопати не можат да остварат право на старосна пензија, бидејќи официјално не се регистрирани како сосопственички на земјиштето. Дополнително, тие се соочуваат со дискриминација и при пристапот до основните комунални услуги, бидејќи јавните претпријатија за вода и електрична енергија понекогаш одбиваат да склучат договор со сопругите доколку тие немаат формално регистрирано право на сопственост.

Родовата нееднаквост станува уште поочигледна во време на кризи. Анастаси забележува дека ваквите кризи дополнително ги продлабочуваат постојните нееднаквости. „На пример, по земјотресот во 2019 година, грантовите за обнова на куќите честопати беа доделувани само на име на машкиот носител на семејството, иако уништениот имот требаше да се третира како заедничка брачна сопственост.“

Крајот  на циклусот

Недостигот од сопствен имот има сериозни последици врз безбедноста и автономијата на жените. Без имот регистриран на свое име, многу од нив остануваат заробени во несреќни, па дури и насилни бракови, затоа што немаат каде да заминат. Како што сведочи Е. Х.: „Доколку наследев имот од моите родители, ќе бев понезависна. Ако нешто тргнеше наопаку во мојот брак, ќе се чувствував посигурно знаејќи дека имам нешто свое на кое можам да се потпрам.“

Статистичките податоци од 2024 година го покажуваат поширокиот контекст на оваа ранливост. Стапката на население изложено на ризик од сиромаштија во Албанија изнесува 19,7 проценти. За жените кои немаат сопствен имот, овој ризик е уште поголем, бидејќи немаат средства што би можеле да ги користат како гаранција за кредит, ниту сигурност што ја обезбедува сопствен дом. Дополнително, околу 37 проценти од жените кои се жртви на семејно насилство се невработени, што значително ја ограничува нивната можност да се спротивстават на неправедните одлуки поврзани со семејниот имот.

Надминувањето на јазот меѓу законите и нивната примена бара многу повеќе од добро напишани законски одредби. Потребен е активен и проактивен институционален одговор. Експертите предлагаат државата да воведе конкретни мерки за спречување на дискриминацијата, како што е задолжителната автоматска регистрација на двајцата сопружници како сопственици на имотот стекнат за време на бракот.

Заклучно, целта е да се промени општествениот наратив, така што „ќерката“ повеќе нема да се гледа како гостинка во сопствениот дом, туку како рамноправен член на семејството, со неспорно право на своето наследство.

Додека Албанија си ја гради иднината, мора да се осигура дека неправдите од минатото нема да бидат единственото што ќе го наследат ќерките. Ќерката не е гостинка – таа е рамноправен носител на семејното наследство и рамноправен учесник во напредокот на својата земја.

Овој текст е плод на соработка помеѓу Медуза и Reporting Diversity Network, со поддршка на Европската Унија. Оригиналниот текст на босански јазик можете да го прочитате на Mediacenter Sarajevo, a англиската верзија на RDN. Ова неформално регионално поврзување и споделување има за цел да ги истражи обичајните пракси кои резултираат со сериозна родова дискрепанца во наследувањето на имот во овој регион. Иницијативата беше започната од авторките и новинарки Марта Стевковска и Лени Фрчкоска, а нивниот текст за состојбата во Северна Македонија е достапен за читање на Медуза и Reporting Diversity Network.