„Јас сум Ана*, горда бисексуалка која живее во срцето на Македонија. Патувањето до прифаќање на мојот идентитет беше и ослободувачко и исполнето со предизвици, но не очекував дека дигиталниот свет ќе послужи како бојно поле за доведување во прашање на мојата автентичност. Првите шепоти за дигитално родово насилство влегоа во мојот живот кога решив да ја споделам мојата приказна на интернет. Отворајќи се за моите искуства, очекував поддршка и разбирање, мислев живееме во модерни времиња. Наместо тоа, се најдов себеси пред порој од омраза“, раскажува мојата соговорничка за нејзиното искуство откако сама се аутирала како бисексуалка, објавувајќи фотографија на Story на Instagram со нејзината прва девојка, откако претходно била во стрејт врски.

Нејзините профили на социјалните мрежи станаа плодна почва за сајбер насилници, вооружени со предрасуди и незнаење. Коментарите со омраза ги преплавија нејзините објави, секој збор беше виртуелен удар што направи Ана да се сомнева во својата одлука да биде отворена за својот идентитет.

„Најлошиот дел беше навлегувањето во мојата приватност – личните податоци расфрлани низ интернет како парчиња стакло. И во мојата заедница не се чувствувам секогаш заштитено – бисексуалките не се сфатени сериозно, повеќето луѓе мислат дека тоа е само фаза, попатна станица пред да си ‘признаеш’ дека си лезбејка. Еден поранешен дечко ми пишуваше навредливи пораки, мислејќи дека со тоа што јас се аутирав како бисексуалка на некаков начин ја предизвикувам неговата машкост. Како тој ќе покажел лице пред другарите…“

Како што нападите се интензивираа, границата помеѓу дигиталниот и физичкиот свет на Ана се замати. Анонимните закани ја натераа да се плаши за својата безбедност, претворајќи го нејзиното дотогаш онлајн светилиште во царство на постојана вознемиреност. Секоја нотификација предизвикуваше бран на страв, се прашуваше дали со неа ќе следи уште еден бран на омраза.

„Сепак, среде оваа темнина, се појави светлина. Други припадници на квир заедницата и сојузници со тек на време се собраа околу мене, нудејќи непоколеблива поддршка. Нивната добрина стана штит од онлајн бурата, потсетник дека љубовта и прифаќањето можат да триумфираат над омразата. Најдов сила во поддршката, но патот до правдата се покажа предизвик. Навигацијата низ правните сложености и недостатокот на специфични закони кои се однесуваат на дигиталното родово базирано насилство додаде уште еден слој на фрустрација во моето патување.

Денес, гордо стојам, решена да ја скршам тишината што ги покрива искуствата на ЛГБТИ+ жените како мене. Мојата приказна не е само приказна за болката, туку и за издржливоста, и се надевам дека со споделување на истата, можеме колективно да работиме кон дигитален простор каде што автентичноста се слави, а не е напаѓана.“

Приказната на Ана, за жал, не е изолиран случај. Напротив, таа е една од многуте квир жени кои се соочуваат со дигитално насилство, а од ретките кои го споделуваат своето искуство и реалност. Во сè поповрзаниот дигитален свет, девојките и жените кои се идентификуваат како дел од ЛГБТИ+ заедницата се соочуваат со вознемирувачки наплив на дигитално родово насилство. Оваа подмолна форма на агресија, која опфаќа сајбер-малтретирање, вознемирување и навлегување во приватноста, ги таргетира девојките и жените врз основа на нивната сексуална ориентација и родов идентитет. Бидејќи онлајн платформите стануваат и простори за самоизразување и бојни полиња за дискриминација, потребата да се одговори и да се спротивстави на дигиталното родово насилство врз квир заедницата станува најважна. Ова сознание ја поставува основата за длабоко истражување на предизвиците и сложеноста околу пресекот на технологијата, родот и сексуалната ориентација во современата дигитална ера.

Според податоците што ги сподели Стела Мрежа, многу жени ширум светот доживеале некаква форма на родово базирано насилство извршено со злоупотреба на технологијата, додека девојчињата, девојките и младите жени се особено подложни – 58 % од нив доживеале некаква форма на родово базирано насилство во дигиталното опкружување, а во повеќето случаи тоа им се случило на возраст меѓу четиринаесет и шеснаесет години, при што речиси половина од нив (47%) наишле на закани со физичко и сексуално насилство. Истражувањата исто така покажуваат дека 45% од жените кои доживеале насилство од интимен партнер биле исто така злоставувани и со посредство на технологија, при што кај 48% од нив родовото насилство со (зло)употреба на технологијата продолжило и по завршувањето на врската.

Потресните статистики од неодамнешниот извештај на меѓународната невладина организација Human Rights Watch (HRW) ја открива ужасната реалност дека квир жените и небинарните луѓе се несразмерно застапени во истражувањето и застапувањето на ЛГБТИ+ заедницата. Објавен на 14 февруари 2023 година, извештајот на HRW фрла светлина врз вознемирувачката шема на физичко и сексуално насилство врз лезбејки, бисексуалци и квир луѓе на глобално ниво. Недостатокот на правна заштита и наводната „невидливост“ на квир жените и небинарните лица во националното и меѓународното право создаваат огромни бариери за пристап до правдата.

Психологот Давид Тасевски укажува дека искуството на Ана е слично со други искуства споделени од квир жени со кои тој работел или бил во личен или професионален контакт.

„И овие искуства иако ми доаѓаат од квир жени со кои работам во советувалиштето на Квир центарот, и на Националната ЛГБТИ+ линија, сепак, голем дел од нас ги имаме чуено и во различни прилики во секојдневните контакти“, вели Тасевски, кој е и директор на Скопски квир Центар.

„Секоја приказна има свои специфики, па така и приказните на квир жените, кои според споделените искуства, почесто наидуваат на потсмев или негирање за нивната сексуална ориентација, за разлика од случаите кај геј мажите, кои можеби се соочуваат со повеќе агресија при споделувањето на својата сексуална ориентација. Причината за тоа зошто реакциите се различни, лежи во родовите стереотипи и мизогинијата. Односно, квир жените често се гледани низ призмата на сексуална објективизација, каде што идејата за две жени заедно се фетишизира. Ова е вкоренето во патријархалните фантазии кои ја објективизираат и негираат валидноста на врската помеѓу две жени. И конкретно, кога ова доаѓа од страна на хетеросексуалните мажи, идејата зад негирањето често е со спакуван коментар во форма на ‘поткрепено убедување’ кое вели дека секоја квир жена со помош на хетеросексуален маж, може да биде ‘преобратена’ во хетеросексуална. Секако, ова не е точно, туку е замислена фантазија која е испреплетена заедно со хомофобијата“, потенцира Тасевски.

Среде оваа мрачна реалност, појавата на дигитални технологии го влоши пејзажот на родово базирано насилство. Покрај обезбедувањето на насилниците со подобрени алатки за контрола, дигиталните технологии предизвикаа нови форми на родово базирано насилство, што влијае на жените различно врз основа на нивните лични карактеристики. Онлајн злоупотребата кон жените и девојчињата сега се препознава како продолжување на офлајн родовото насилство. Шокантно, Gender Equality Index 2020 открива дека 5% од возрасните жени во ЕУ доживеале некаква форма на онлајн вознемирување во изминатите 12 месеци, со повисоки проценти во земји како Австрија (12%), Германија (11%) и Франција (9%). Застрашувачките бројки покажуваат дека 20% од жените на возраст од 18 до 29 години во ЕУ доживеале сексуално вознемирување на интернет од 15-годишна возраст. Младите жени кои припаѓаат на ЛГБТИ заедницата, особено лезбејките и бисексуалките, се соочуваат со зголемен ризик, со 15% и 12%, соодветно, кои доживеале сајбер-малтретирање во изминатите 12 месеци, според извештајот од 2020 година.

Зад овие статистики стојат вистински луѓе, квир девојки и жени кои само сакаат да живеат и да љубат без да бидат осудувани и напаѓани, како во физичкиот, така и во дигиталниот свет. Кики*, 22-годишна лезбејка од Скопје, вели дека предизвиците се големи и дека онлајн погрдните зборови и навреди насочени кон неа и други приипаднички на ЛГБТИ+ заедницата често ја растажуваат. Но, нејзината сексуална ориентација, вели таа, е нешто со кое е родена и таа е горда лезбејка:

„Јас нема да се ‘премислам’ ако некој трол ми напише дека сум геј бидејќи ниту еден маж ‘не ме посакува’ или дека ‘не сум го нашла вистинскиот’. Јас сум геј, горда сум на тоа, мајка ми ме прифаќа и поддржува, а за мене таа е највисок авторитет. Ја имам мојата заедница и моите луѓе, нема да одам со наведната глава. Со споделување на ова искуство, се надевам дека ќе ги оспорам нормите кои ја продолжуваат дискриминацијата и дека ќе придонесам за дигитален пејзаж каде што љубовта се слави, а не се оспорува.“.

Дигиталната сфера открива и пошироко општествено прашање, со сексистички говор на омраза насочен кон жените-политичарки, вознемирување на ЛГБТИ+ луѓето и насилство од интимни партнери потпомогнато од технологија. Парадоксот на интернетот во 21 век станува очигледен бидејќи дигиталните технологии, замислени како моќни алатки за споделување информации и самоизразување, исто така може да се користат за кршење на човековите права. Приближно 40% од глобалната популација можеби нема пристап до интернет, но за оние кои се на интернет, извештаите за насилство и вознемирување се во пораст, а претежно ги погодуваат жените и небинарните луѓе. Од вознемирување и надзор до хакирање и смртни закани, насилството олеснето со технологија ги задушува и онака маргинализираните гласови.

Тасевски поентира дека одговорноста за тоа како се доживуваат квир жените лежи и во медиумите, кои ги сексуализираат квир луѓето и ги претставуваат со цел да ги зајакнат негативните стереотипи кои придонесуваат кон предрасуди.

„Негативното и застрашувачко претставување е почесто кај геј мажите, додека кај жените од заедницата, ја кажавме онаа фетишизација, бидејќи односите помеѓу две жени често се прикажуваат и сексуализирано во видео спотови и реклами, кои се наменети за машкиот хетеросексуален поглед, наместо да ја одразуваат реалноста која ја живеат квир жените. Знаејќи го ова, и гледајќи ги овие односи и разлики низ призмата на родовите стереотипи и мизогинијата, секогаш доаѓаме до истиот заклучок, а тоа е дека мажите хомофоби, реагираат со зголемена агресија кон геј мажите, бидејќи се плашат да бидат третирани исто како што тие ги третираат жените. Веројатно некаде потсвесно, тие знаат дека начинот на кој ги објективизираат жените е погрешен, па тоа им предизвикува да се чувствуваат ранливо покрај геј мажите“, смета тој.

Замолчување на квир гласовите

Распространетоста на дигиталното родово базирано насилство не е изолирана грижа; тоа е алатка која активно ги потиснува гласовите. За квир жените, онлајн царството станува бојно поле, каде реториката со омраза и заплашувањето се обидуваат да ги избришат нивните наративи. Во дигиталната ера, сајбер-малтретирањето се појавува како моќно оружје што се користи за задушување на гласовите и наративите на квир жените. Оваа подмолна форма на насилство ги надминува географските граници, манифестирајќи се низ различни онлајн платформи. Квир девојките и жени често се наоѓаат на мета на тролови и ширачи на онлајн омраза.

Мојата соговорничка Сара*, Албанка од Македонија која сега живее во западна европска земја, е транс жена која за да ја живее својата вистина морала да се отсели од земјава и да прекине голем дел од нејзините роднински и пријателски врски.

„Македонија е патријархална земја, а мојата заедница е особено конзервативна. Не ни очекував разбирање, а уште помалку прифаќање дека се идентификувам како транс жена. Откако се отселив, живеам како транс жена и јас сум горда на мојата идентификација. Моите онлајн профили ги чувам подалеку од луѓето од мојот претходен живот. Коментарите полни со омраза како ‘Ти не си права жена’, ‘Не се глупирај, види се на што личиш’, ‘Кого лажеш, наказо’… уште се појавуваат во мојот инбокс и тоа од луѓе кои воопшто не ме познаваат. Странци, криејќи се зад лажни кориснички имиња, ја доведуваа во прашање автентичноста на мојот идентитет, сведувајќи го моето патување на обичен спектакл“, го споделува Сара своето потресно искуство.

Суровоста не беше ограничена на преиспитување на нејзината женственост. Коментарите, поттикнати од предрасуди, беа остар потсетник за Сара дека дури и во наводната безбедност на онлајн светот, транс луѓето се ранливи на корозивното влијание на сајбер суровоста. Имало моменти кога се изолирала, ги ставала на подолга пауза профилите на социјалните мрежи, размислувала за бришење на сметките. Но, во неа посилен бил гласот дека нема да дозволи да го избрише она што е поради „некои исплашени момчиња кои не знаат како да ја докажат својата машкост“. Сара обива да дозволи нивните зборови да ја дефинираат. Силата што ја добива од луѓето кои ја поддржуваат вели дека е нејзиниот „оклоп“.

„Со секој навредлив коментар, стојам поисправена, доказ за издржливоста што го дефинира транс искуството. Мојата надеж е дека, со споделување на ова, можеме да го расветлиме влијанието на дигиталната суровост во реалниот свет и да работиме кон иднина каде што автентичноста се дочекува со разбирање, а не со омраза и насилство.“

Приказната на Сара е само уште еден пример за анонимноста што ја дава дигиталната сфера, охрабрувајќи ги насилниците да објавуваат дискриминаторски и навредливи коментари, овековечувајќи непријателска средина која има за цел да ги замолчи гласовите на ЛГБТИ+ заедницата. Сајбер-малтретирањето ескалира до експлицитни закани и заплашувања. Квир жените може да се соочат не само со погрдни забелешки, туку и со веродостојни закани кои предизвикуваат страв и психичко вознемирување, принудувајќи ги на самонаметната тишина.

Нејзин најголем страв, сепак е доксингот – злонамерниот чин на јавно откривање приватни информации, што станува оружје за нарушување на приватноста на квир девојките и жените. Таа стравува дека ќе биде аутирана во родната земја, а уште не е подготвена за тоа. Помислата дека ќе бидат откриени нејзини лични детали создава атмосфера на изложеност и страв од реални последици, што останува моќна сила на замолчување.

Дигиталното насилство има за цел не само да ги заплаши, туку и да ги избрише квир наративите од дигиталните простори. Заедничките напори да се задушат ЛГБТИ+ гласовите придонесуваат за поширокиот предизвик на претставување, каде што приказните и искуствата на квир жените и небинарните луѓе се систематски маргинализирани или отфрлени.

Постојаниот наплив на онлајн малтретирање има данок на менталното здравје на квир девојките и жените. Постојаното дигитално насилство може да доведе до анксиозност, депресија и чувство на изолација, што дополнително ја зајакнува културата на тишина додека поединците се повлекуваат од онлајн просторите за да ја заштитат својата благосостојба.

Од клучно значење е да се препознае сајбер-малтретирањето не само како дигитална манифестација на насилство, туку и како пресметана стратегија за потиснување на различните гласови во ЛГБТИ+ заедницата. Кога ќе ги разбереме подобро тактките што ги користат сајбер силеџиите и нивното длабоко влијание, напорите за борба против дигиталното родово насилство може да се прилагодат за да се обезбеди ефикасна поддршка и заштита за квир жените.

Менталното здравје на удар

Дигиталното родово базирано насилство опфаќа низа онлајн однесувања, вклучувајќи сајбер малтретирање, вознемирување, доксинг и неконсензуално споделување на интимна содржина. За квир жените, овие чинови често се испреплетени со хомофобија, бифобија и трансфобија, создавајќи непријателска виртуелна средина што ги отсликува офлајн предрасудите.

Психолошките последици врз квир жените се далекусежни. Постојаните онлајн напади го нагризуваат чувството на безбедност и припадност, поттикнувајќи анксиозност и хипервнимателност. Стравот од аутирање или соочување со јавно споделување на интимни и лични податоци додава дополнителен слој на стрес, што доведува до зголемени нивоа на депресија. Квир жените може да се борат со чувствата на изолација, бидејќи виртуелните простори наменети за градење заедница се трансформираат во арени на потенцијална штета.

Подмолната природа на дигиталното родово базирано насилство може да придонесе за длабока ерозија на самодовербата и самопочитта. Кога онлајн светот, простор за самоизразување и поврзување, ќе биде извалкан од омраза, квир жените може да ги интернализираат општествените предрасуди, што ќе доведе до негативно влијание врз нивната ментална благосостојба.

Додека ја откриваме сложената таписерија на дигиталното родово базирано насилство, императив е да се признае неговото непропорционално влијание врз квир жените. Застапувањето, образованието и создавањето побезбедни онлајн простори се суштински чекори кон демонтирање на системските предрасуди кои придонесуваат за предизвиците за менталното здравје со кои се соочуваат квир жените во дигиталната област. Само преку колективен напор можеме да се стремиме кон виртуелен пејзаж кој промовира инклузивност, емпатија и ментална благосостојба на сите поединци, без оглед на нивниот родов идентитет или сексуална ориентација.

Засилена интерсекционалност: Навигирање низ дигиталното родово базирано насилство

Во сложената мрежа на дигитално родово насилство, искуствата на квир девојките и жени се длабоко испреплетени со повеќе аспекти на идентитетот. Интерсекционалноста, критична леќа која често се занемарува, открива сложена таписерија на дискриминација што оди подалеку од родот и сексуалната ориентација.

Додека дигиталните технологии нудат можности за поврзување и зајакнување, тие истовремено ги изложуваат ранливите популации на зголемени ризици. За квир луѓето, интернетот може да биде и спас и извор на опасност, бидејќи истите платформи што ја поттикнуваат заедницата, исто така, стануваат почва за дискриминација. Дигиталниот пејзаж е сведок на алармантен пораст на координирани онлајн напади насочени кон ЛГБТК+ поединци. Овие напади, често поттикнати од предрасуди и дезинформации, ја нагласуваат итната потреба од платформи за решавање на системските прашања и воведување силни мерки против говорот на омраза и вознемирувањето.

Зајакнувањето на ЛГБТК+ поединците со алатките за безбедно навигација низ дигиталниот пејзаж е итна потреба. Иницијативите фокусирани на образованието за сајбер безбедноста и дигиталната писменост можат да ги намалат ризиците, нудејќи штит против вооружувањето на технологијата.

Ефективната промена бара соработка помеѓу владите, невладините организации, технолошките компании и групите за застапување на ЛГБТК+. Создавањето робусна мрежа која се однесува и на правните и на технолошките аспекти е од суштинско значење за разбивање на структурите кои овозможуваат дигитално родово насилство.

Во соочувањето со тешката реалност на дигиталното родово базирано насилство врз квир девојките и жените, императив е да се препознае меѓусебната поврзаност на овие прашања. Со засилување на различни гласови и поттикнување заеднички напори, општеството може да се стреми кон дигитален пејзаж кој не само што е достапен, туку и безбеден и омоќувачки за секого, без оглед на нивниот родов идентитет или сексуална ориентација.

*Имињата на соговорничките се изменети со цел да се заштити нивната приватност

Овој есеј/напис е дел од публикацијата: „Надвор од екранот: Разоткривање на дигиталното  родово насилство низ  критички осврт“ објавена од Мрежа Стела во рамки на проектот „Кога дигиталното родово-базирано насилство излегува надвор од екранот” поддржан од Швајцарската Влада во Република Северна Македонија.

Александра Спасеска е родена на 23 јули, 1984 година во Кавадарци. Основно и средно образование завршува во Прилеп, а од запишувањето на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“, на Катедрата за англиски јазик и книжевност при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ – Скопје во 2003 година, живее и работи во Скопје. Од 2008 година работи како преведувачка и уредувачка на вести во дневниот весник „Вест“ речиси до неговото згаснување, а во 2017 година доаѓа во Редакцијата на Кајгана Медиа каде денес работи како заменичка на главниот уредник.