Викенд на гордоста – Скопје 2025
03–14 јуни 2025
Пишува Славчо Димитров,
куратор на фестивалот
Овогодишниот кураторски избор на темата на фестивалот цели да ги истражува контрахегемонистичките конфигурации на родово и сексуално отелотворување во квир (феминистички) изведувачки уметности и социо-културни практики за време на социјалистичка Југославија и по неа, како и различните изведби од страна на квир телата и субјективностите во културните и политичките перформанси, визуелната култура и супкултурните практики на светоградење. Следствено, централниот фокус на ова фестивалско издание се однесува на историските и контекстуалните нијанси, критичките и политичките телесни тактики и афективните реартикулации употребени во квир и квир феминистичките перформативни и кореографски практики. Овие практики ќе бидат анализирани во однос на вкрстувачките режими на угнетување, како што се хетеронормативноста, патријархатот, етнонационализмот, расизмот, авторитаризмот, државното насилство, религиозното непријателство и неолибералниот капитализам. Фестивалското издание им пристапува на овие практики како места за појава на опозициски контрајавности и малцински проекти што имаат светотворечки потенцијал.
Преку изложба, дискусии, перформанси, танцови изведби и диструбуција на знаења, фестивалот оваа година сака да претстави историски, културни, изведувачки и уметнички практики со квир и феминистички признак во Југославија и во постјугословенскиот простор, кои ги поставуваат следните прашања и проблеми:
- Како квир телесните перформативи во перформансот, визуелната и масовната култура во текот на последната деценија на југословенскиот социјализам ги предизвикаа хегемонистичките политички конфигурации на телото, и каков беше нивниот однос со различните структури на политичка моќ и процесите на демократизација што следуваа?
- На кој начин квир перформативните интервенции во постјугословенските простори воведуваат нарушувачки ефекти кои ги предизвикуваат нормативните материјализации на јавните простори?
- Како политиката на квир перформанси во постјугословенските простори повторно ги користи, ги пренаменува и се деидентификува со модернистичките утописки идеали и еманципаторските ветувања на југословенскиот социјализам кои допрва треба да се реализираат?
- Како квир изведбите и (социјалните) кореографии ја користат моќта на изведбата како средство за градење заедница и свет што ја надминува изолацијата на приватниот живот?
- На кои критички интерсекциски начини квир феминистичките перформанси го преведуваат и го артикулираат концептот КВИР во контекст на (пост)југословенскиот простор?
- Како квир феминистичките изведби мобилизираат различни материјалности, значења и сензации на телото како перформативни стратегии за поместување на границите на хетеронормативните и машките телесни конфигурации?
- Кои се историските разлики во перформативните стратегии за воведување на квир субјективноста во децениите пред и по падот на социјалистичка Југославија?
Мотивацијата за кураторската тема на овогодишното фестивалско издание се наоѓа во историските процеси, актуелните практики и нивниот статус и (не)препознаеност во рамки на меѓународните истражувачки, научни, културни, и кураторски пракси.
Од историска перспектива, југословенската социјалистичка идеологија имаше за цел да се справи со родовата нееднаквост преку декларативен и правен егалитаризам. Сепак, патријархатот опстојуваше во секојдневниот социјалистички живот. Хегемониската изградба и репрезентација на социјалистичката заедница беа вкоренети во машката телесна морфологија, фаличка имагинација, маргинализирајќи го женското. Дополнително, повоениот идеал за мажественост и хиерархиското привилегирање на машкото тело ги зајакнаа хетеронормативните поделби.
За разлика од правниот родов егалитаризам, правните практики и дискурси го зацврстија „репродуктивниот футуризам“, криминализирајќи ги и маргинализирајќи ги квир животите. Машката хомосексуалност се соочи со криминализација прво во 1951 година, со спорадична декриминализација низ различни југословенски републики од доцните 1970-ти до 1990-тите. Сепак, хегемониските дискурси ја отсликуваа глобалната сексуална модерност, оставајќи ги квир сексуалностите недоволно застапени во културните продукции, со спорадично претставување во филмот.
Постјугословенската ера забележа оживување на националистичките идеологии, вооружени конфликти и насилна хомофобија и трансфобија, како одговор на економските кризи и неолибералните трансформации. Овој период, исто така, беше сведок на институционално-епистемолошката структурализација на колонијалните односи меѓу центарот и периферијата, дополнително влошена од она што беше опишано од Жара Папиќ како турбофашизам – вкоренети патријархални политики и хомофобија, и насилни практики кон културните и верските други.
И покрај овие вкоренети хетеропатријархални режими, феминистичките и квир уметниците и активистите од (пост)југословенските простори развија култури на отпор, предизвикувајќи ги хегемонистичките идеали на телото преку малцински перформативни практики кои создаваат контрајавности и заеднички инфраструктури за опстанок и преживување. ЛГБТИК општествените движења мобилизираа различни стратегии против угнетувањето, одржувајќи ги критичните инфраструктури и проектите што создаваат светови на припадност. Во последните децении, квир феминистичките изведувачи и танцови уметници ги оспоруваат хегемонистичките уметнички режими, критикувајќи ги национализмот, хомофобијата, патријархатот, капитализмот, расизмот и колонијалните наследства. Разнородни перформативни стратегии беа прикажувани на различни квир фестивали низ регионот, како и преку изведби на драг колективи и уметници во постјугословенските простори. Сепак, западните истражувања за историјата на перформансот/уметноста на телото и социјалните движења, како и меѓународните кураторски практики, во голема мера ги игнорираа овие практики на културна продукција и политички отпор во (пост)Југославија, конституирајќи ги како „невозможни истории“. Додека одредено внимание е посветено на југословенската уметност од 1960-тите и 1970-тите, значењето на телесната политика и феминистичките и квир придонесите остануваат маргинализирани. Неодамна помлади истражувачи и културни работници започнаа да се соочуваат со некои од овие празнини, фокусирајќи се на зајакнувањето на жените и феминистичкото организирање во (пост)југословенските перформативни уметности и култура. Сепак, истражувањата за практиките на квир перформанси во визуелните уметности, културата и политиката во (пост)југословенските простори остануваат ограничени, и покрај зголемениот интерес за историјата на (пост)југословенските сексуалности и ЛГБТИК активизам.
Токму ова е јазот што се обидува да го адресира Викендот на гордоста – Скопје 2025. Фестивалот има за цел да претстави квир перформативни практики, кои опфаќаат перформативни уметности, фотографија, танцови претстави, супкултурни практики, и визуелна и популарна култура. Претставените практики во рамки на фестивалот ќе опфатат историски период во распон од четири децении, почнувајќи од 1980-тите со појавата на првиот квир фестивал и геј и лезбиските движења во Љубљана, Словенија, како и нивните врски со панк и алтернативната сцена. Фокусирајќи се на практиките на квир перформанси во различни постјугословенски земји, нашата цел е да го уважиме критичкиот став меѓу квир-феминистичките културни работници во регионот кон националната држава, отелотворени во концепти како што се Квирславија, Југоквир и Драгславија. Овие концепти изразуваат критичка приврзаност кон еманципаторните и утописките наследства на југословенскиот социјализам, и мобилизираат утописки копнежи за квир транснационално граѓанство надвор од националистичкото исклучување, и кон признавање на родовата и сексуалната различност и еднаквост.
Нашиот напор да го поддржиме, курираме и унапредиме создавањето на перформативните практики се темели и врз уверувањето дека погледот назад кон минатото и контрадикторните наследства на Југославија – особено оние поврзани со рефлексијата и критиката на капитализмот, солидарноста, утопијата, еманципацијата, колективизмот, родовата еднаквост, борбата против класната експлоатација и нееднаквост, наднационалниот идентитет – можат да ни помогнат да го критикуваме не само затворот на минатото туку и на сегашноста, и да изведуваме желби и визии за иднината со неодредена и отворена потенцијалност надвор од разорната логика на светот на капиталистичкиот реализам, национализам, сексизам, хомофобија и колонијализам. Надвор од епистемолошката, културната и политичката автоколонизација која нè сметаше сите за политички новороденчиња, би сакале да ги истражиме потенцијалите на „веќе несвесното“ како методологија на критичка херменевтика и репаративно читање што ја мобилизира перформативната сила на незавршеното минато, му служи на утопиското „сè уште не овде“ и ги одразува афективната динамика и нужноста од надеж (како што тврдат Блох и Муњоз). Во духот на Марк Фишер, би сакале да ги разбудиме сеништата на изгубените иднини, духовите на потфрлените ветувања и незавршените утопии како антиципирачки илуминации на други можни светови.
Изборот и презентацијата на современи квир постјугословенски перформативни уметнички практики се одредени од нашата верба во „утописката перформативна“ сила на овие перформанси коишто поставуваат различни простори и темпоралности, правејќи ги афективно насетени, додека критички мобилизираат дел од наследствата на југословенските еманципаторски идеали или го адресираат постјугословенскиот турбофашизам, односно вкоренетите патријархални политики (кои опстојуваа и во секојдневниот социјалистички живот и покрај прокламираниот егалитаризам), хомофобијата и насилните практики кон културните и религиозните други.
Конечно, преку уредувањето, преводот и објавувањето на серија теориски текстови коишто ја одразуваат современата квир социјалистичката и трансродово марксистичката линија на критички и политички ангажирани иследувања и студии, сакаме да останеме доследни на двојното движење за коешто говори Фишер, односно како свртување наназад кон неактуализираните потенцијали на минатото и како поглед и имагинација нанапред кон иднината. Со тоа да ги истражиме и да понудиме можни линии на бегство преку кои би се преосмислиле левите квир позиции и, истовремено, ќе се замислуваат одново социјалистичките и марксистичките позиции преку квир перспектива, вклучувајќи ги овде аналитичките категории и политичките алатки како што се: реификација, тоталитет, општествена репродукција, феминизација на трудот, капиталистичкиот систем, неолибералниот капитализам, потребите и историјата, револуционерната љубов, аболиционизмот, комунизмот итн. Како прекршувања и излезни портали од беспаќето на либералните и идентитетски позиции, од една страна, и истрајните родово/сексуално слепи политики на левицата (и левата меланхолична фиксација на минатото), од друга страна.
Фестивалот „Викенд на гордоста – Скопје 2025“ ќе се одржи од 3 до 14 јуни во неколку културни институции во Скопје: МСУ Скопје, МКЦ, КСП Центар-Јадро и Театар Комедија.
Целосната програма и каталог се достапни ТУКА.
Фестивалот е организиран од Коалиција МАРГИНИ – Скопје, во соработка со ЛГБТИ Центарот за поддршка, и во партнерство со Тиииит! Инк., Музејот на современата уметност – Скопје, А.К.Т; од Пфорцхајм, и Истражувачкиот центар при Словенечката академија на науките и уметностите.
Скопје Прајд Викенд, Прво Па Женско и Перформанс Платформа го посветуваат јуни на современата и критичка перформанс уметност во танцот, театарот и визуелната уметност, како гест на грижа, релациска, политички ангажирана уметничка практика и акт на демократизирана јавна имагинација. Твориме простор за соработка, заедништво и размена, барајќи од институциите да го препознаат и континуирано да го поддржуваат.
Фестивалот е поддржан од Heinrich Böll Stiftung, Friedrich Ebert Stiftung, А.К.Т; и Global Fund for Women.
