Познатата поговорка вели: „На лагата ѝ се кратки нозете.“ Полна е со утеха, нѐ уверува дека измамата не може да стигне далеку, дека кога-тогаш вистината излегува на површина. Како дете, поговорката ми беше многу примамлива, ја кажував на сите во семејството дури и на улица како трофеј на нешто ново научено во училиште. Дури сега, на мои дваесет и три години, сфаќам дека лагата иако има кратки нозе, често стигнува доволно далеку за да ги преобликува односите, спомените и начинот на кој ја преживуваме вистината.

Уште појасна ми стана оваа динамика кога како студентка на политички науки разбрав дека општествените процеси – особено во време на политичка и економска криза – длабоко навлегуваат и се одразуваат во семејството. Летоска, ја читав позната книга на Теа Обрехт Жената на тигарот и се зашеметив од една сцена во која внуката ја лаже баба ѝ за да не дознае дека дедо ѝ е сериозно болен. Она што ме допре беше блискоста на таа приказна. Веднаш ја препознав интимната логика на таквата „бела“, наивна лага обвиена во грижа и заштита, зад која се крие обид да се управува со емоционалниот свет на другиот кога вистината е премногу сурова за да се изусти во целост.

Се потсетив на една случка од моето семејство. Кога мајка ми во 2010 замина да се пораѓа со брат ми, му имаше речено на татко ми да ѝ каже на баба ми дека заминала на одмор. Од денешна перспектива, колку и да изгледакомично оваа анегдота, не можам, а да не се чудам на синџирот на комуникација во кој лагата се пренесува од една жена на друга жена сѐ со цел да се регулира загриженоста, да се одржи смиреноста и да се ублажи ранливоста. Во оваа мала домашна сцена, почнав да го согледувам она што овој есеј го нарекувам feminized truth–work или феминизиран труд на вистината, односно родово обележаниот труд кој најчесто паѓа врз грбот на жените кои треба да одлучат кога вистината е поднослива, како таа треба да се соопшти, при што љубовта во овие моменти се изедначува со прикривање, премолчување и ублажување на реалноста.

Одејќи подалеку од домот, овој есеј тргнува од патријахалното општество кое во пост-југословенскиот контекст на Балканот е економски и политички обележано од воените трауми, екстремизмот, национализмот и растечкатасиромаштија како пример за тоа како лагите и траумите не се задржуваат само на телевизија или во политичките и владини превирања, туку навлегуваат во домот и ги обликуваат семејните односи. Домот станува место каде што и националните и домашните лаги внимателно се сервираат, вистината се дозира, а фактите и чувствата стануваат место на преговарање. Дополнително, ќе покажам како овој тивок и незабележлив емоционален труд во голема мера го вршат жените.

Истовремено, целта ми е да покажам дека секоја жена од регионот го познава чувството на посредништво и филтрирање на вистината, како што и јас, како ќерка, рано научив дека не секоја вистина се кажува директно и искрено.

Лагата како епистемска и емоционална интерпретација

Според денешниот либерален морален оквир, вистината е генерално добра, а лагата е лоша. Искреноста е доблест, додека, пак, прикривањето се смета за слабост. Сепак, домашниот живот многу ретко има ваков тек, особено во семејствата во кои луѓето живеат со траума, страв, недоверба или историски биле маргинализирани и понижувани. Во вакви околности не може да се каже дека вистината води кон слобода, туку дека таа често е прегруба, прерана или неподнослива.

Феминизираниот труд на вистината во овие случаи не започнува во моментот кога нешто лошо ќе се случи, на пример, кога некој ќе се расплаче или исплаши, туку започнува многу порано, уште во начинот на кој се уредува самата реалност во домот. Во малите одлуки дека нешто не треба да се каже веднаш. Дека некоја вест треба да се соопшти помеко. Дека нечие понижување не смее да влезе во собата во својата најсурова форма. Дека некоја вистина мора да дојде постепено, на рати. Во ваквите моменти не се регулираат само емоциите на луѓето туку и нивниот пристап до реалноста (Hochschild, 1983; Ahmed, 2014; Leydesdorff, 2015).

Токму тука лежи тежината на овој невидлив труд. Жените постојано мораат да проценуваат што е тоа што другите можат да го издржат, како да го намалат ударот и да ја апсорбираат паниката, како да ја пренесат информацијата со поподнослив тон и како да ја вградат во секојдневието. Ова е исцрпувачка и длабоко политичка задача затоа што оној што одлучува како ќе се каже вистината, во одредена мера одлучува и како таа ќе се живее (Ahmed, 2014; Weine, 1999; Helms, 2013). Токму затоа ваквата лага е многу повеќе од чин на грижа. Таа е епистемска и емоционална интерпретација (Ahmed, 2014; Bartky, 1990).

Зошто жените ја носат лагата на грб?

Феминизираниот труд на вистината не служи само за да се заштитат ранливите во домот, туку и за да се закрпи пропаднатиот авторитет на патријархатот (Papić, 1994; Helms, 2013). Патријархалниот поредок сака да се претстави како систем во кој мажите штитат, водат, обезбедуваат стабилност и знаат што прават. Во националистички и поствоени контексти оваа слика е уште посилна: таткото, војникот, водачот, заштитникот. Но секојдневниот живот многу често ја распукува илузијата на таа претстава. Мажите не се секогаш силни, не се секогаш сигурни, ниту пак способни да го носат товарот што симболички им е припишан. Понекогаш се скршени, засрамени, отсутни, гневни, исплашени или едноставно немоќни (Papić, 1994; Ugrešić, 1998; Helms, 2013).

И тогаш почнува една друга претстава: некој мора да ја покрие таа пукнатина. Некој мора да ја преведе машката немоќ во прифатлива форма на (не)успех. Да го ублажи срамот. Да ја одржи рутината на нормалноста. Да ги смири децата и да ја зачува сликата за таткото, мажот или синот како фигура на авторитет, особено тогаш кога животот го покажува спротивното (Helms, 2013; Weine, 1999; Leydesdorff, 2015).

Ова јасно се гледа во баналните, речиси смешни домашни сцени. Мајката која им вели на децата: „Доаѓај дома брзо, татко ти збесна“, иако таткото најчесто мирно спие на каучот и не знае ништо за ситуацијата. Или: „Ако не си мирен, ќе му кажам на татко ти.“ Овие реченици имаат поголема политичка димензија отколку што изгледа на прв поглед. Додека симболичката моќ на таткото останува зачувана, практичната дисциплина ја врши мајката. Таа ја носи секојдневната власт, а за него останува митот дека „владее“ (Scott, 1990; Bartky, 1990; Helms, 2013).

Значи, жената не само што го одржува домот, туку често ја одржува и илузијата дека патријархалниот ред сѐ уште функционира. Од една страна, тоа му овозможува на семејството да опстане, но притоа му го продолжува животот на системот што најчесто не ѝ возвраќа еднакво на жената. Таа му ја одржува формата, дури и кога му се распаднала содржината (Bartky, 1990; Manne, 2020). Оваа појава не се одразува само во начинот на кој жените се однесуваат кон вистината, туку и во начинот на кој општеството ги перципира. Жените често се социјализирани да премолчуваат, ублажуваат или прикриваат информации за да ги заштитат другите од болка и конфликт. Но токму овие стратегии на грижа подоцна лесно се претвораат во доказ за нивната наводна „превртливост“, „подмуклост“ или недоверливост. Наместо да се препознае емоционалниот труд што стои зад ваквите одлуки, тие се толкуваат како карактерна мана. Во таа смисла, лагата не е само морално прашање, туку и прашање на родови очекувања и општествени санкции.

Југофеминизмот како оквир

Ова најлесно би го објасниле со приказната дека жените се „природно“ понежни, поемпатични или погрижливи. Но таквото објаснување всушност го романтизира товарот што тие го носат. Не станува збор за некаква женска суштина, туку за историја и политика: за начинот на кој жените биле и сè уште се културно и општествено обликувани да ја носат тежината на туѓата (не)стабилност (Bartky, 1990; Papić, 1994).

Токму затоа југословенската феминистичка мисла е важна за разбирање на оваа динамика. Југoфеминизмот не бил единствена школа, туку мрежа од теоретичарки, активистки и писателки кои уште во доцниот социјализам се обидувале да разберат како национализмот, државата и патријархатот ги користат жените истовремено и симболички и материјално (Dimitrova, 2022; Lóránd, 2018; Bonfiglioli, 2018). Жените биле повикувани да бидат „мајки на нацијата“, чуварки на културата и моралот, но истовремено од нив се очекувало и да ја одржат секојдневната стабилност на општеството во услови на војна, сиромаштија и политички распад (Papić, 1994; Helms, 2013).

Една од најважните идеи на југoфеминизмот е одбивањето жените да се претставуваат како морално чисти фигури што стојат надвор од историјата. Напротив, тие се длабоко внатре во неа. Тие се и жртви на патријархалните структури, но и луѓе кои понекогаш мораат да ги репродуцираат тие исти структури за животот воопшто да продолжи (Dimitrova, 2022; Lóránd, 2018).

Историјата на регионот тоа јасно го покажува. Жените во Југославија не биле само чуварки на домот. За време на Втората светска војна, Антифашистичкиот фронт на жените мобилизирал стотици илјади жени во партизанското движење. Тие се бореле, организирале болници, логистика и политичко образование (Batinić, 2015; Ramet, 1998). Но по војната, оваа видлива политичка улога постепено била потисната назад во потрадиционални форми на „женска грижа“: мајчинство, морална одговорност и одржување на општествената кохезија (Batinić, 2015; Bonfiglioli, 2018).

Оваа историја открива важна контрадикција. Жените во регионот одамна имаат покажано дека можат да бидат политички актери во најдиректна смисла. Но долгорочната стабилизација на општеството сепак повторно се потпрела врз нивниот помалку видлив труд, трудот на одржување на секојдневието. Во таа смисла, една од функциите на жените во антрополошките и феминистичките теории се нарекува инфраструктура на живливоста(infrastructure of livability) (Das; Ahmed). Тие не се формален авторитет, ниту пак добиваат признание за тоа што го држат системот на нозе. Но без нив, многу од структурите што изгледаат стабилни би се распаднале многу побрзо (Ahmed, 2014; Helms, 2013).

Траумата и сеќавањето како дел од женското посредништво

По распадот на Југославија, минатото на Балканот ретко останува само минато. Често се јавува во секојдневието, во чудните тишини на семејната маса, во нервозата кога ќе се спомне нечие име, во реченици што нагло запираат. Траумата не секогаш се јавува како јасна приказна, туку се чувствува во домашната атмосфера (Caruth, 2016; Herman, 1992; Hirsch, 2012).

Психолозите одамна забележуваат дека луѓето кои преживеале траума често тешко зборуваат за минатото. Некогаш затоа што спомените се премногу болни, а некогаш затоа што едноставно не знаат како да го објаснат тоа што го поминале (Caruth, 2016; Herman, 1992). Но дури и кога нешто не се кажува директно, некој сепак треба да одлучи како ќе продолжи да се живее со таа приказна, кога детето е доволно големо за да разбере, што може да се каже и пред кој член од семејството, а што ќе остане премолчено… Во многу семејства токму жените ја имаат таа улога. Затоа минатото често не се пренесува како целосна приказна, туку како чувство на напнатост, како предупредување, како товар што виси во воздухот, но никој не се осмелува да го именува (Leydesdorff, 2015; Helms, 2013).

Во такви ситуации, молчењето не е секогаш кукавичлак. Понекогаш е начин да се заштити некој што го сакаш. Понекогаш е обид семејството да продолжи понатаму без уште поголема болка. Но молчењето има и друга страна. Кога луѓето предолго се чуваат од вистината, потешко учат како да се справат со тешки работи.

Некогаш незнаењето и неизвесноста знаат да бидат пострашни од самата вистина. Ако цел живот некој се обидува да те заштити од суровоста на светот, лесно можеш да пораснеш неподготвен за неа. Наместо да научиш како да реагираш во тешки ситуации, учиш да се плашиш од нив или да го очекуваш најлошото. Во таа смисла, премолчувањето не е само грижа, туку и ограничување. Тоа може привремено да ја ублажи болката, но не секогаш нè учи како да живееме со неа.

Можеби токму затоа не е доволно само да се прашуваме кога треба да се молчи, туку и како да се зборува за тешките работи без тие да нè скршат целосно.

Отаде културата на лагите

Еден од моментите што ме поттикна да почнам да размислувам за овој текст дојде додека ја читав книгата Културата на лагите од Дубравка Угрешиќ. Во еден есеј таа раскажува за сосед што го среќава во болница, ранет од експлозија на рачна граната. Но приказната е чудна: човекот не бил во борба. Гранатата едноставно стоела кај него дома, како што во тие години оружјето почнало да циркулира низ станови, гаражи и подруми. Несреќата се случила кога самиот невнимателно ја активирал. Така во болница лежи не како херојски ранет војник, туку како човек повреден од сопственото оружје.

Иронијата, како што покажува Угрешиќ, е уште подлабока. Додека лежи во болничката соба, човекот продолжува да зборува за војната и да повторува патриотски пароли, истите оние што постојано се слушаат на телевизија. Дури и откако насилството буквално го ранило, тој продолжува да ги репродуцира истите приказни што го направиле тоа насилство можно.

Тоа е можеби една од најсилните слики за тоа што значи „култура на лагите“. Лагите не живеат само во политички говори или медиумски наративи. Тие влегуваат во становите, во разговорите, во предметите што ги чуваме дома, но некој мора да се справи со нив. Но поговорката „На лагата ѝ се кратки нозете“ можеби не е сосема точна. Вистина е дека лагите сами немаат сила да стигнат далеку. Но затоа често има некој што ги носи на грб. Некој што ги омекнува, ги премолчува или ги прераскажува за светот да не се распадне. И многу често, тој некој е жена. Мајка. Сопруга. Ќерка.

Користена литература:

Ahmed, S. (2014). The cultural politics of emotion (2nd ed.). Edinburgh University Press.

Bartky, S. L. (1990). Femininity and domination: Studies in the phenomenology of oppression. Routledge.

Batinić, J. (2015). Women and Yugoslav partisans: A history of World War II resistance. Cambridge University Press.

Bonfiglioli, C. (2018). Feminist translations in a socialist context: The case of Yugoslavia. Gender & History, 30(1), 240–254.

Caruth, C. (2016). Unclaimed experience: Trauma, narrative, and history. Johns Hopkins University Press.

Das, V. (2007). Life and words: Violence and the descent into the ordinary. University of California Press.

Dimitrova, K. (2022). Yugofeminism: Legacy and imagination. Maska.

Helms, E. (2013). Innocence and victimhood: Gender, nation, and women’s activism in Bosnia-Herzegovina. University of Wisconsin Press.

Herman, J. L. (1992). Trauma and recovery. Basic Books.

Hirsch, M. (2012). The generation of postmemory: Writing and visual culture after the Holocaust. Columbia University Press.

Hochschild, A. R. (1983). The managed heart: Commercialization of human feeling. University of California Press.

Leydesdorff, S. (2015). Surviving the Bosnian genocide: The women of Srebrenica speak. Indiana University Press.

Lóránd, Z. (2018). The feminist challenge to the socialist state in Yugoslavia. Palgrave Macmillan.

Manne, K. (2020). Entitled: How male privilege hurts women. Crown.

Obreht, T. (2011). The tiger’s wife. Random House.

Papić, Ž. (1994). Nationalism, patriarchy and war in ex-Yugoslavia. Women’s History Review, 3(1), 115–117.

Ramet, S. P. (1998). Gender politics in the Western Balkans: Women and society in Yugoslavia and the Yugoslav successor states. Pennsylvania State University Press.

Scott, J. C. (1990). Domination and the arts of resistance: Hidden transcripts. Yale University Press.

Ugrešić, D. (1998). The culture of lies: Antipolitical essays. Penn State University Press.

Weine, S. (1999). When history is a nightmare: Lives and memories of ethnic cleansing in Bosnia-Herzegovina. Rutgers University Press.