„Целта на нашите поетски акции е да се доближат гласовите на поети/поетеси кои твореле или творат во тоталиртарни и патријархални режими, без разлика на официјалната религија или етничката слика на државите од кои доаѓаат. Почнавме со поетеси од Авганистан, а овојпат се вртиме кон Иран.
Повеќето жени чии песни препеавме (од двете држави), биле игнорирани, цензурирани, потценувани, а некои од нив биле и жртви на фемицид. Поетските акции се наш мал бунт против сите обиди за задушување на уметноста и слободата на индивидуите. Тие исто така се наш начин да дадеме поддршка на сите кои во мигов се соочуваат со опресија, од секаков вид, a во случајов – теократска.
Сакаме и да ја освестиме македонската читателска и книжевна сцена за митот на европоцентризмот според кој квалитетната уметност, односно „онаа која вреди да се зачува“, е исклучиво западноевропска. Уметноста постои секаде, во секое време, а според примерите на овие храбри жени, уметноста постои дури и кога постојат напори целосно да биде уништена.“
1.
Личен оглас (барам сопруг)
Мана Аги
Јас сум дваесет и осумгодишна жена
со чудни навики
И грешки тешки колку животот
Си ги мијам забите секое утро
На работа седам на биро
И читајќи ги огласите си гo давам јадот
Сум пребродила многу бури
Ги почитувам правата на сите животни, дури и на човекот
и претпочитам страдање во служба на извесна цел
наместо миговни животни задоволства
Го бојкотирам киното,
Тесните сукњи и високите потпетици
Затоа што ми го крадат правото на слободна мисла
Мојот Бог е милостив
Го создал пеколот за да чувствувам вина
и вијагра за да ми опстане видот
Прифатив да сум човек со сите придружни премрежја
Во свет каде што секој ќош хемиска
бомба истекува
Само глупавиот сака да стане ангел
И да си шие крилја на ранетите плешки
Мажот што го барам
Мора да ги дели моите уверувања
Не смее да го држи носот закопан во книга
Не смее да го врти другиот образ пред секоја велесила
Имам два услови:
Прво, никогаш да не му здосади од преселби
Второ, да e пoслушник само на сопствените чевли.
Препев: Елена Петрова
Мана Аги е родена во 1973 година во Бушехр, Иран. Таа има издадено три збирки поезија, а започнала да пишува како тинејџерка. Има преведено многу дела на современи шведски писатели на персиски јазик. Поседува докторска диплома по ирански јазици од Универзитетот Упсала, Шведска. За време на иранско-ирачката војна, Аги емигрирала со своето семејство во Стокхолм. Поетскиот јазикот ѝ е едноставен и необременет, а сепак изразито иманигативен. Таа не се обидува да ги прикрие своите ранливости преку сложени слики или комплексни концепти, туку се изразува директно. Аги има изјавено: „За мене, поезијата е како сирена која се вклучува при итни случаи. Поезијата е пријател, непријател, моќен отров и силен смирувачки лек што ја ублажува мојата болка. Поезијата е љубовник кој може ненадејно да изневери. Признавам дека поезијата е љубовник којшто го сакам само за себе.” Во нејзината поезија нема место за возвишен, украсен јазик; таа мајсторски ги комбинира колоквијалниот и обичниот јазик.
Reklamë personale (kërkoj burrë)
Mana Agi
Unë jam një grua njëzet e tetë vjeçare
me zakone të çuditshme
Dhe gabime të rënda sa jeta
I laj dhëmbët çdo mëngjes
Në punë ulem në tavolinë
Dhe duke i lexuar reklamat e mbys pikëllimin
Kam përballuar shumë stuhi
Unë respektoj të drejtat e të gjitha kafshëve, madje edhe të njerëzve
dhe preferoj vuajtjen në shërbim të një qëllimi
në vend të kënaqësive momentale të jetës
E bojkotoj kinemanë
Fundet të ngushta dhe taket të larta
Sepse më vjedhin të drejtën e mendimit të lirë
Zoti im është i mëshirshëm
Ai e krijoi ferrin që unë të ndjej faj
dhe Viagrën për të mbajtur shikimin tim gjallë
Pranova të jem njeri me të gjitha elementet e një rrjeti përcjellës
Në një botë ku në çdo cep
shpërthen bombë kimike
Vetëm budallai dëshiron të bëhet engjëll
Dhe të qepë krahë në supet e plagosura
Burri që po e kërkoj
Detyrimisht duhet të ndajë bindjet e mia
Ai nuk guxon që të mos shikojë përtej librave që lexon
Nuk guxon ta kthejë faqen tjetër para çdo superfuqie
Kam dy kushte:
Së pari, asnjëherë mos mërzitet nga shpërnguljet
Së dyti, të ju bindet vetëm këpucëve të veta.
Përgatitje: Xhejlan Veliu
Mana Agi lindi në vitin 1973 në Bushehr, Iran. Ajo ka botuar tre përmbledhje poetike dhe ka filluar të shkruajë që në adoleshencë. Ka përkthyer shumë vepra të shkrimtarëve bashkëkohorë suedezë në gjuhën perse. Doktoratën e saj për gjuhën iraniane e mbrojti në Universitetin e Upsalës në Suedi. Gjatë luftës Iran-Irak, Agi emigroi me familjen e saj në Stokholm. Gjuha e saj poetike është e thjeshtë dhe e çliruar, por njëkohësisht jashtëzakonisht imagjinative. Ajo nuk përpiqet të fshehë ndjeshmëritë e saj përmes imazheve të ndërlikuara apo koncepteve komplekse, por shprehet drejtpërdrejt. Agi ka deklaruar: “Për mua, poezia është si një sirenë alarmi që ndizet në raste emergjente. Poezia është mikeshë, armik, helm i fuqishëm dhe ilaç i fortë që lehtëson dhimbjen time. Poezia është një dashnor që mund të kryejë një akt të papritur tradhtie. Pranoj se poezia është një dashnor që e dua vetëm për vete.” Në poezinë e saj nuk ka vend për gjuhë të lartësuar e të stolisur; ajo kombinon mjeshtërisht gjuhën kolokiale dhe atë të zakonshme.
2.
Гледај горе!
Фатима Барагани
Гледај горе! Нашиот осамнат ден го зема последниот здив!
Озарен во светлост светот! Нашата душа почнала да сјае!
Не ќе заповеда разборен шејх во минбар свој седнат како в трон!
Не ќе зрачи ниедна џамија со светлост што не си ја знае!
Ниту срам! Ниту побожна измама! Ниту оџината фатва
Јазолот на турбанот се сече од корен, кај што вратот зјае!
Нек’ нема веќе маѓепсништво! Ниту баења! Ниту духови!
Конечно! Завршивме со на лудоста претставата што трае!
Потрагата по вистината ќе го растера незнаењето!
Од ударот на Слободата бандата деспоти долу да е!
Завојуваните страни нека бидат протерани од светот!
Правдата насекаде нека го постели својот килим ткаен!
Другарувањето нек’ свикне исконска омраза,
Од љубовно семе што сееме, љубов нек’ никне – љубов да е!
Препев: Андреј Ал-Асади
Фатима Баргани или Táhirih (Персиски: طاهره, „Чистата“) е поетеса, реформаторка и борец за женски права од Персија во 19 век. Родена околу 1814 година како Фатима Барагани, таа потекнува од угледно религиозно семејство и добила извонредно образование. Под титулата Qurrat al-ʿAyn („Утеха на очите“), таа се истакнала како интелектуалка и рана следбеничка на бабизмот. Táhirih го отфрлила задолжителниот хиџаб, што ја направило симбол на женската борба за слобода. Нејзината поезија, позната по духовната длабочина, ги изразувала нејзините визии за слобода и љубов кон Бога. Таа била погубена во 1852 година на возраст од 38 години, оставајќи силно наследство како симбол на храброста и стремежот за еднаквост.
Shiko lart!
Fatima Baragani
Shiko lart! Dita jonë e agimit merr frymën e fundit!
E rrezatuar me ndriçim bota! Shpirti ynë filloi të shkëlqejë!
Nuk do të komandojë një sheik i zgjuar në minbarin e tij ulur si në fron!
Asnjë xhami nuk do të rrezatojë me dritë që nuk e njeh!
Nuk ka turp! As një mashtrim i devotshëm! As hoxhë që do të gënjejë!
Nyja e çallmës pritet nga rrënja, ku shkëlqen qafa!
Le të mos ketë më magji! Asnjë magji! As fantazma!
Më në fund! Kemi mbaruar me shfaqjen e çmendur që po zhvillohet!
Kërkimi i së vërtetës do të largojë injorancën!
Nga goditja e Lirisë poshtë qoftë banda e despotëve!
Le të dëbohen nga bota palët ndërluftuese!
Drejtësia kudo le të shtrojë qilimin e saj të thurur!
Miqësia jonë le të pajtojë zemërimin parësor!
Nga fara e dashurisë që mbjellim, le të bijë dashuria – le të jetë dashuri!
Përgatitje: Xhejlan Veliu
Fatima Bargani ose Tahirih (persisht: تاحره, “e pastra”) është një poete, reformatore dhe aktiviste për të drejtat e grave nga Persia në shekullin e 19-të. E lindur rreth vitit 1814 si Fatima Baragani, ajo vjen nga një familje e respektuar fetare dhe mori një arsimim të jashtëzakonshëm. Nën titullin Qurrat al-ʿAyn (“Ngushëllimi i syve”), ajo u dallua si një intelektuale dhe një ndjekëse e hershme e babizmit. Tahirih hodhi poshtë hixhabin e detyrueshëm, që e bëri atë një simbol të luftës së grave për liri. Poezia e saj, e njohur për thellësinë e saj shpirtërore, shprehte vizionet e saj për lirinë dhe dashurinë për Zotin. Ajo u ekzekutua në vitin 1852 në moshën 38-vjeçare, duke lënë një trashëgimi të fortë si simbol i guximit dhe i kërkimit të barazisë.
3.
Порака од диктаторот
Мина Асади
Ој поети,
вратете се,
ви ја исчистивме
родната земја
од клечки и трње.
Ој писатели,
вратете се,
за да ви ги запишеме делата,
од цел свет нарачавме хартија.
Ој мајки,
вратете се,
ги претворивме сите затвори
во факултети и училишта.
Ој млади,
вратете се,
и за иднината на својата земја
нов темел поставете.
Ој сликари,
вратете се,
и на ѕидовите крвави од војна
насликајте бел гулаб на мирот.
Ој архитекти,
вратете се,
и на сите овие повратници
изградете им домови врз телата
на нивните мртви, кои останаа да се борат.
Препев: Марија Арсенкова
Мина Асади е поетеса, авторка, новинарка и музичарка родена во северен Иран во 1943 година. Својата прва стихозбирка, „Подарокот на Мина“ (Armanghane Mina), ја објавила на 18 години. Авторка на четиринаесет збирки песни и есеи, Асади е прогонета за време на иранската револуција во 1979 година, по што се населува во Шведска. Позната е по енергичното противење на иранската цензура и деспотизам и по своите контроверзни написи: во песната „Подведувачи“ (Djakesha) од 2007 година, таа ги прекорува оние што живеат во Иран и во егзил, а ја заборавиле борбата. „Копнеж по Саари“ е ода на нејзиното родно место покрај реката. Серијата „Скици“ ги истражува љубовта, слободата и свесното живеење. Во серијата „Будни соништа“ зборува за изгубените бадемови дрвја, дождот, осаменоста, кошмарите и долгата зима. Нејзината прекрасно уморна песна „Од досада“ е сатира за патријархалната состојба на литературата.
Mesazh nga diktatori
Mina Asadi
О poetë,
kthehuni
ne ja u kemi pastruar
vendlindjen
prej ferrave dhe gjembave.
O shkrimtarë,
kthehuni
për të i regjistruar veprat tuaja,
porositëm letër nga e gjithë bota.
O nëna
kthehuni
i shndërruam të gjitha burgjet
në fakultete dhe shkolla.
O të rinj,
kthehuni
dhe për të ardhmen e vendit tuaj
hidhni themel të ri.
O piktorë,
kthehuni
dhe në muret e përgjakur nga lufta
pikturoni një pëllumb të bardhë paqeje.
O arkitektë,
kthehuni
dhe të gjithë këtyre të kthyerve
ndërtojuni shtëpi mbi trupa
e të vdekurve të tyre, të cilët mbetën për të luftuar.
Përgatitje: Xhejlan Veliu
Mina Asadi është një poete, autore, gazetare dhe muzikante e lindur në Iranin verior në vitin 1943. Ajo përmbledhjen e parë të saj me poezi, “Dhurata e Minës” (Armanghane Mina), e publikoi në moshën 18-vjeçare. Autorja e katërmbëdhjetë përmbledhjeve me poezi dhe ese, Asadi u internua gjatë revolucionit iranian në vitin 1979, pas së cilës ajo u vendos në Suedi. Ajo njihet për kundërshtimin e saj të fuqishëm ndaj censurës dhe despotizmit iranian dhe për shkrimet e saj të diskutueshme: në këngën e vitit 2007 “tutorët” (Djakesha), ajo qorton ata që jetojnë në Iran dhe në mërgim dhe që e kanë harruar luftën. “Mall për Saarin” është një odë në vendlindjen e saj buzë lumit. Seriali Sketches eksploron dashurinë, lirinë dhe jetën e vetëdijshme. Në serialin ëndrrat e zgjuara “Waking Dreams” flet për drunjtë e humbura të bajameve, shiun, vetminë, makthet dhe dimrin e gjatë. Poema e saj e lodhur bukur “Nga mërzia” është një satirë mbi gjendjen patriarkale të letërsisë.
4.
Драга Америка
Шоле Волпи
Порано ми се шмугнуваше во собата,
се сеќаваш ли?
Имав единаесет години, а ти доаѓаше
ноќ по ноќ во Техеран, се протнуваше
низ старото радио на моето биро, покрај
купот домашни задачи по геометрија,
преку избледениот персиски тепих, се втурна
во мене во ритамот на рокенрол.
Те сакав повеќе од мастиките,
повеќе од увезените банани
што тезгаџиите ги продаваа за цело богатство.
Мислев дека си азурна, Америка,
и портокалова, како небото, и дека си афион,
како новиот фустан на мајка ми
и како кумквати.
Те сонував, Америка, те сонував
секоја ноќ со жар на едно изгубено дете,
сѐ додека не стана реална како човечко месо.
И кога ти пристигнав, ме тресна како смеа.
Препев: Марија Ангеловска
Шоле Волпи (Sholeh Wolpé) е иранска поетеса, писателка и преведувачка, позната по своите лирски дела, кои истражуваат теми како идентитет, носталгија, егзил и женската перспектива. Родена е во Иран и детството го поминала таму пред да се пресели во Тринидад, САД. Волпе студирала литература и психологија, а нејзините студии вклучуваат и магистратура по креативно пишување. Шоле Волпе пишува на англиски, но нејзината поезија длабоко е поврзана со персиската култура и персискиот јазик. Позната е и по нејзините преводи на класични и современи ирански поети, како што е Феридун Мошири и делото „Рубаии“ од Омер Хајам, внесувајќи свеж и модерен пристап кон класичниот текст.
E dashur Amerikë
Sholeh Wolpé
Dikur hyje fshehtas në dhomën time,
të kujtohet?
Isha njëmbëdhjetë vjeç dhe ti vazhdoje të vije,
natë pas nate, në Teheran, rrëshqisje
nga radioja e vjetër mbi tavolinën time, përtej
grumbullit të detyrave të gjeometrisë, mbi
tapetin e zbehur persian, dhe vërsuleshe
drejt meje, me rrahjet e rock and roll-it.
Të doja më shumë se çamçakëzin,
më shumë se bananet e importuara
që shitësit e rrugës i shisnin sa një pasuri.
Mendoja se ishe e kaltër, Amerikë,
dhe portokalli, si qielli, dhe lulëkuqet,
si fustani i ri i nënës, dhe mandarinat kumkuat.
Të ëndërroja ty, Amerikë, të ëndërroja
çdo natë, me egërsinë e një fëmije të humbur,
derisa u bëre e vërtetë si mishi.
Dhe kur mbërrita tek ti, ti u përplase
brenda meje si një gaz.
Përgatitje: Fatos Grubi
Sholeh Volpe është një poete, shkrimtare dhe përkthyese iraniane, e njohur për veprat e saj lirike që eksplorojnë temat si identiteti, nostalgjia, mërgimi dhe perspektiva femërore. Ajo lindi në Iran, ku dhe kaloi fëmijërinë e saj përpara se të transferohej në Trinidad dhe më pas në SHBA. Volpe studioi letërsi dhe psikologji dhe ka përfunduar studimet e magjistrtaturës në lëminë e shkrimit kreativ. Shkruan në anglisht, por poezia e saj është e lidhur ngushtë me kulturën perse dhe gjuhën perse. Është gjithashtu e njohur për përkthimet e saj të poetëve klasikë dhe bashkëkohorë iranianë, si Ferejdun Moshiri (Fereydoon Moshiri) dhe veprën Rubairat (Rubaiyat) të Omar Khajamit, duke I sjellë një qasje të freskët dhe moderne tekstit klasik.
