книга

фотографии: Теодор Тасевски

 

10-ти јуни, среда навечер. Надвор е сѐ уште 30 степени и во градот не се дише. Веќе втора недела во тек е програмата на Skopje Pride Weekend, а јас не успеав да проследам ниту еден настан. Си се налутив на себе. Денес, си реков, по секоја цена ќе отидам на промоцијата организирана во соработка со „Култура Бета“. Навистина имав долг ден, но пасивноста на секојдневието е уште позадушувачка од жештината во градот. Па, одлучно и изморено тргнав кон „Љубов“. Сонцето полека заоѓаше, а од загреаниот асфалт сè уште испаруваше топлината. Воздухот беше застоен и тежок, доволно за да ми ги забави мислите уште пред да пристигнам. Но, штом стигнав, ме пречека една жива, весела и неочекувано разнолика група на луѓе, па добив чувство на некаква леснотија. Тивко, си го заземав местото зад мнозинството публика и дозволив да ме понесe вревата од разговори, поздрави и повторни средби. 

Во фокус на промоцијата беа вториот број на списанието за општа култура „Тригер“ и Згужвани граници: Избор од современата македонска квир поезија – и двете во издание на „Култура бета“. Наместо формално претставување, дискусијата брзо и природно се насочи кон темите што ги поврзуваат текстовите и поетските дела во изданијата. 

Една интересна, појдовна точка во разговорот беше прашањето од каде се родила идејата за една ваква публикација, при што се спомна регионалната антологија Rušenje četiri zida: Antologija regionalne queer poezije (2024), објавена од Хрватското друштво на писатели (HDP), каде се застапени и неколку македонски автор(к)и. Антологијата отворила едно пошироко прашање: зошто автор(к)ите чии творештва можат да се најдат во една регионална антологија на квир поезија ретко се препознаваат како дел од квир книжевноста во домашниот контекст? Дали воопшто имаме конкретна и видлива платформа за квир книжевност во нашата држава? Ова послужило како еден (но не единствен) поттик за создавањето на Згужвани граници, збирка што на едно место обединува седумнаесет македонски, современи, квир поет(ес)и.

 

 

Да се пишува отворено за квир искуства не е едноставна задача. Тоа не бара само лична одважност, туку и средина во која ваквите теми можат да бидат примени без предрасуди и отпор. Досега малку се автор(к)ите кои одлучиле експлицитно и отворено да пишуваат за квир искуствата во поезија или проза. Сепак, тоа не значи дека квир темите целосно отсуствуваат од македонската книжевност. Тие постојат, но генерално опстојуваат без таквата определба, се читаат меѓу редови и често проаѓаат со доза на дискретност на македонскиот книжевен пазар. Етикетата „квир“ неретко се одбегнува и поради конформизам на самите издавачки куќи кои стравуваат дека таквата определба може да предизвика отпор кај дел од читателската публика или да го ограничи досегот на самото дело. Особено во сегашниот општествен и политички контекст, во кој сè погласно се афирмираат конзервативни и традиционални ставови, именувањето на едно творештво како „квир“ е и те како политички, а не само книжевен чин. Како што и треба да биде.

Оттука се поставува прашањето, што е тоа што едно творештво го прави „квир“ и што всушност е квир? 

Во воведниот текст за списанието „Тригер“, Марија Велинова го објаснува поимот „квир“ како сѐ што не се совпаѓа со општествените нормативи, т.е. Вели дека „бидувањето квир е небидување под режимите на нормативното“. Додека, пак, Јана Секуловска во текстот-дијалог со Теодор Тасевски, се осврнува на проблематиката околу квир лексиката во македонскиот јазик, при што како македонски еквивалент го посочува зборот настран, кој исто така упатува на тоа дека се „отстранува од нормата т.е. дејствува ‘настрана’ од неа“. Да се дефинира ваков термин кој по природа нуди голем број на интерпретации може да биде залудно. Песните во Згужвани граници го отелотворуваат, покажуваат колку различни облици може да добие едно такво постоење и творење. Прикажуваат различни искуства, чувства и гласови кои заедно сведочат за едно постоење што постојано ги надминува обидите да биде конечно именувано или ограничено со единствена дефиниција.

 

 

Додека разговорот се задржа на прашањето за јазикот, Стефан Спасовски истакна дека тој игра клучна улога во обликувањето на квир културата и искуството. Според него, јазикот е жива материја која постојано се менува, а со тоа се менуваат и начините да се именуваат и артикулираат различни искуства. На оваа тема се надоврзуваат и Јана и Тео во споменатиот текст, нагласувајќи дека развивањето на квир лексика не е само јазично, туку и културно прашање. Всушност, отсуството на одредени поими во македонскиот јазик не значи дека тие искуства не постојат, ниту дека станува збор за едноставно преземање на западна терминологија. Напротив, тоа укажува на фактот дека за овие искуства долго време не се зборувало доволно отворено, што многу говори и за општествениот контекст во кој живееме. Потребата од ваков јазик е истовремено потреба од простор во кој домашните автори ќе можат послободно да пишуваат за сопствените чувства и искуства. Во таа смисла, важно е да се заземе простор. Кога една маргинализирана заедница е ограничена во физичкиот и општествениот простор, таа создава сопствени простори на видливост и припадност преку книжевноста, уметноста и културата. Токму во тоа лежи значењето на „Тригер“ и Згужвани граници – тие нудат простор во кој квир гласовите можат да бидат слушнати, прочитани и препознаени.

Дискусијата беше проследена со поетско читање на повеќето од застапените поет(ес)и. Изведбите ме разнежнија, ме насмеаја и ми вдахнаа едно пријатно чувство на припадност. Верувам дека и останатите ја почувствуваа енергијата што зрачеше од секоја прочитана песна. А за крај, сите се журкавме на електричната Електра Блосом. 

Кога конечно излегов од „Љубов“, воздухот надвор веќе беше посвеж и лесен. Или пак можеби јас сè уште бев под импресии од волшебната вечер што ја приредија „Култура Бета“ и Skopje Pride Weekend.

Вегетаријанката е роман-триптих на корејската добитничка на Нобеловата награда за литература Хан Канг, оригинално издаден во 2007 година, а светски прославен по објавувањето на англискиот превод на Дебора Смит. Изворот на гравитацијата во романот е Јонг-хе со нејзината ненадејна одбивност кон јадењето месо и сите конфликти произлезени од неа. Околу Јонг-хе се вртат трите раскажувачи – сопругот г-дин Чонг, неименуваниот зет и сестра ѝ Ин-хе.

Временското преклопување на нобеловската сезона со завршните етапи на читачката група за феминизам и студии на животните ми наметнаа да го читам мошне наменски – со завршниот есеј на ум. Сепак, изобилието на книжевни теми умешно преплетени во помалку од 200 страници брзо го пресекоа мојот наивен обид за прагматичност. При истражувачкиот процес наидов на неколку интересни согледувања, од карно-фалогоцентричноста и карнизмот во романот (Kim 3-4) до радикалниот пацифизам што извира од стремежот на Јонг-хе да се сведе себеси во состојба на дрво (Casey 11). Но, во обид на побивање на неколкуте замерки на читатели околу пасивноста на ликот на Јонг-хе, првенствено поради отсуството на дел во кој самата таа е раскажувачка, во овој есеј ќе се фокусирам на сеприсутнaта побуна на главниот лик. Иако неконвенционално и навидум пасивно, Јонг-хе пружа непоколеблив отпор. Со тоа, таа ги видоизменува критериумите за доминантен лик во книжевноста и отвора нови можности за проучување на човековата природа.

Главниот механизам на отпорот на Јонг-хе е изразитата тврдоглавост. Уште пред да стане вегетаријанка, нејзиниот сопруг ги запознава читателите со, според него, а и според генералниот консензус (Хан 12-13), нејзиното необично одбивање да носи градник. Дури и по огромниот срам со кој се соочува г-дин Чонг на вечерата со директорите (25), Јонг-хе не го менува своето однесување. Но, важно е да се напомене дека таа не се инаети некому конкретно, туку се однесува согласно своите внатрешни потреби. Во контекстот на градникот, така прави поради сопствената удобност, макар што подоцна оваа удобност Хан ја развива во порив за промена на човечкиот идентитет кај Јонг-хе. Неносењето градник е мал аспект од отпорот на Јонг-хе кој сепак го доловува нејзиното своеволие. Оттука, тоа е зачеток на тензијата помеѓу индивидуалниот избор и колективниот притисок во романот.

Тврдоглавноста на Јонг-хе зазема поголем замав откако одлучува да прекине да јаде месо. Очигледно фрапантно за нејзините најблиски, нејадењето месо е почетната точка на конфликтите меѓу Јонг-хе и останатите ликови. Преку нејадењето и неготвењето месо, таа не ја исполнува улогата на понизна сопруга и ќерка – потег на кој му е возвратено со екстремно насилство од страната на сопругот и таткото. Читателот не дознава зошто двајцата мажи постапуваат толку драконски, дури и покрај тоа што едниот од нив е раскажувач. Веројатно и не постои посуштинска причина од „таков е редот“. Од друга страна, како одговор на ѕверството се јавува бурната реакција на Јонг-хе, која со сета своја животинска гласност пружа отпор на јадењето месо и на физичките напади. Неизбежна е паралелата помеѓу сцената на присилното хранење за време на семејниот ручек (38-40) и одвратниот опис на страдањето на свињите во фармите изложен во Dismantling Oppression: An Analysis of the Connection Between Women and Animals на Лори Груен во зборникот на Грета Гард, кој беше еден од главните текстови на читачката група. Груен вели: „Свињите насилно се зафрлаа наназад, опирајќи се на јажето. Ги мавтаа главите како што се превртуваа во маката за ослободување. Честопати се слушаа гласни врисоци и поедини свињи се удираа од оградите во шталите. Ова понекогаш резултираше во колабирање на свињите“ (Гард 73).

Морничава е сличноста на описот на Груен со отпорот на Јонг-хе изразен не само преку визуелно-замисливото неотворање на устата и бегање, туку и преку звуците што таа ги испушта, доловени како „рикање“ и „животински крик на вознемиреност“ (Хан 40). Во прв план, насилниот третман врз Јонг-хе предизвикува шок и сочуство кај читателите. Дополнително, согласно повеќеслојноста на романот, тој ја начнува и можноста за психолошко-трауматско видување на нејзините постапки, која подлабински е разгледана при навраќањата кон детството на двете сестри во третиот дел. Најважно, искусеното насилство подложи на непредвидлива метаморфоза во рамки на отпорот на Јонг-хе.

Преобразбата на искусениот третман започнува со неговото врамување како нераскинлив дел од човековата состојба. Иако во романот поврзаноста не е експлицитно искажана, таа се согледува преку преиспитувањето на границите на човековото индивидуално и институционално насилство наспроти одрекувањето на Јонг-хе од овие структури. Во текот на трите дела од романот, ова одрекување градациски добива сè посуштинска димензија. На почетокот Јонг-хе пружа отпор кон традиционално вкоренетото месојадење од причини усогласени со дел од видувањата дискутирани во читачката група. Имено, се чини дека нејзиното вегетаријанство не е водено од аргументирана причина, туку е резултат на тегобите и грижата на совест наметнати од повеќекратните крвави сништа (17-18). Слична линија на размислување постои кај Мери Миџли, која вели дека животните, како наши со-суштества заслужуваат обѕир не поради интелектуалниот капацитет, туку поради емоционалното заедништво (Донован 351). Понатаму, одбивањето да биде насилен месојад кај Јонг-хе прераснува во радикално неучество во сите човечки сфери. Гледајќи наназад, стремежот кон отфрлувањето на човечките карактеристики и заменувањето со растителни се насетува уште кон средината на романот, кога таа развива длабока (дури и сексуална) приврзаност со цветовите насликани од страна на нејзиниот зет (Хан 90). Однадвор, се чини дека необичниот стремеж е засилен од сè поалармантната психијатриска состојба на Јонг-хе, карактеризирана од лекарите како шизофренична и анорексична. Но, гледано низ поемпатична призма, нејзините постапки, иако бизарни, не се потполно нелогични. Ако насилството, присутно во сите човечки односи, општествени слоеви и историски епохи е нераскинлив елемент на човековата состојба, тогаш можеби единствениот начин за радикален отпор кој не е огледало на однесувањето на насилникот е одбивањето да се биде човек, да се биде дел од семејство и општеството, да се јаде и да се зборува. Секако, овој пристап нималку не е рецепт за активизам, но дефинитивно ја открива моменталната нераздвоивост на свирепоста од човековото дејствување во контекст на сите типови на угнетување.

На овој начин, преку непоколебливиот и сè поектремниот отпор на ликот на Јонг-хе, авторката на Вегетаријанката поставува нови прашања за индивидуалниот одговор на сеприсутното насилство. Тврдоглавоста на Јонг-хе и нејзиниот стремеж кон коренита трансформација на идентитетот ги доловуваат границите на самоволјата, оцртувајќи ја како впечатливо доминантен книжевен лик. Последиците од нејзините постапки пак, им отвораат на читателите нови погледи кон природата на човековата состојба.

 

Извор: читачката група на „Центар Јадро“

 

* Романот е преведен на македонски јазик во издание на АртКонект.

 

Библиографија:

Casey, Rose. “Willed Arboreality: Feminist Worldmaking in Han Kang’s The Vegetarian.” Critique: Studies in Contemporary Fiction, vol. 62, no. 3, May 2021, pp. 347–60. https://doi.org/10.1080/00111619.2020.1841725.

Donovan, Josephine. “Animal Rights and Feminist Theory.” Signs, vol. 15, no. 2, 1990, pp. 350–75.

Gruen, Lori, and Greta Gaard. “Dismantling Oppression: An Analysis of the Connection Between Women and Animals.” Ecofeminism: Women, Animals, Nature, Temple University Press, 1993.

Han, Kang, and Deborah Smith. The Vegetarian. Hogarth, 2015.

Kim, Won-Chung. “Eating and Suffering in Han Kang’s The Vegetarian.” CLCWeb: Comparative Literature and Culture, vol. 21, no. 5, Sept. 2019. DOI.org (Crossref), https://doi.org/10.7771/1481-4374.3390.

препорачува Стефан Алијевиќ

 

Се работи за краток но интензивен роман кој ни го пренесува искуството од женските интернати низ Европа во повоениот период. Романот зборува за еден свет каде што владеат строги правила, за потребата од искрени пријателства, интимност и блискост, како и за мачнината на адолесценството.  

Описот е главен адут кај Флер Јеги, која е родена во Швајцарија, а пишува на италијански. Јеги ни дава густа, збиена, кристална проза, што од старт ја исклучува можноста дека можеби си имаме работа со хиперпродуктивен/на автор/ка.  

Во „Блажените години на казната“ (Сигмапрес, 2021), раскажувајќи во прво лице, Јеги маестрално портретира неколку женски ликови. Со оглед на временската дистанца, авторката барем делумно можеби се повикува на лични спомени или акумулирани импресии како некогашна воспитаничка која го има искусено интернатскиот живот.   

Книжевните портретирања ја опфаќаат новата девојка која доаѓа во Апенцел, интернат сместен во швајцарските Алпи. Се вика Фредерик, а нејзиното презиме се преведува како расказ. „Бидејќи нејзиното име е расказ, се препуштам на мислата дека таа го диктира или го пишува, со нејзиното смеење со кое небаре казнуваше“, пишува Јеги. Фредерик е естет и филозоф. Таа го има совршениот ракопис. Со леснотија отсвирува класична композиција на божиќниот концерт и не изгледа дека громогласниот аплауз допира до нејзе. За време на прошетките по планината прави мал ноќен престап и пали мирислива цигара.  

Ваквите портретирања ја вклучуваат и „Германката“, односно цимерката на нашата главна протагонистка. Таа не се сеќава на нејзиното име, а во еден миг го нарекува нејзиното присуство „оптичка појава“. Не сака да биде цимерка со Германката, но нема премногу избор. Таква е волјата на „онаа од Бразил“ односно нејзината дистанцирана мајка која праќа писма со наредби до директорката на интернатот, госпоѓа Хофштетер.  

И во описите на госпоѓата Хофштетер со соочуваме со истите јазично-редуктивни решенија. Во повеќе наврати, директорката, музилски речено, е сведена на човек без својства: „Нејзините разјадени очи, пудрата и синото костимче со брош се доближија“ (стр. 32), а малку понатаму, таа е „газдарица на агенција за вдомување осамени души“ (стр. 43).  

„Блажените години на казната“ е роман со исклучително богат јазик полн со замки, што претпоставувам било и своевиден предизвик во преведувањето. Но, преведувачката Ирина Талевска се чини завршила одлична работа. Сигмапрес е мала издавачка куќа, помеѓу првите независни издавачи во Р. Македонија, и со фино одбрана селекција на наслови од врвната италијанска, француска и општо земено европска книжевност. Флер Јеги е едно од повеќе имиња кај овој издавач што би требало да го задржат вниманието на читателите/ките на Медуза.  

препорачува Стефан Алијевиќ

 

„Мрачна ќерка“ е пократок роман на Елена Феранте (La Figlia Oscura, Elena Ferrante, 2006), еден од најмоќните раскажувачки гласови во современата италијанска, па и светска проза. Одличен влез во фиктивните светови на Феранте, пред да преминете кон нејзините подолги и исто толку заразни за читање дела.

Приказната во оваа навидум едноставна книга се врти околу разведената универзитетска професорка Леда, која чувствува одредено олеснување откако нејзините веќе возрасни ќерки се преселуваат кај таткото кој живее во Канада. Празниот дом е дополнителна причина за Леда да отпатува некаде, па оди сама на летен одмор.  

Романов го доловува чувството на вечно лето. Низ описите често престојуваме во микросветот на плажата и морскиот пејсаж, така што ова е одличен избор на четиво за летни месеци како јули и август. Токму во таквиот жежок и летаргичен хронотоп започнува вистинска психолошка драма, со бучен медитерански шмек.  

Уште во првите денови на плажа, Леда ќе ја пронајде во песокта изгубената кукла на малото девојче од соседните лежалки, со чија фамилија ќе продолжи да се среќава за време на целиот одмор. За куклата се организира тревожна потрага, како да се работи за живот или смрт – тоа е сепак омилената играчка на девојчето. Зошто главната протагонистка ја задржува куклата за себе наместо да ја врати назад е нешто за кое ни таа самата не може да понуди солиден одговор. И оттука приказната се отвора како лепеза, се шири како хармоника до последниот акорд.   

Читањето на оваа книга можеби ќе направи да посакате и вам да ви се случи извонредно банална ситуација со случајни странци што ќе ги сретнете на плажа. Според романот на Феранте има и филм, „The Lost Daughter“ („Изгубената ќерка“) со Оливија Колман во главна улога. Но, сè уште избегнувам да ја проверам филмската адаптација на оваа книга. Сакам и натаму во мене да тлее задоволството од читањето на Феранте.   

Романот за жал го немаме во превод на македонски јазик, но е достапен на српски: „Mračna kći” (Booka, 2021). Кој и да ја издаде книгава на македонски во иднина, нема да зажали.  

препорачува Стефан Алијевиќ

 

Ги заследив есеите на Румена Бужаровска уште кога почнаа да излегуваат на српскиот портал Велике приче. После неколку прочитани есеи, си помислив дека се брилијантен материјал за нејзина нова книга, па кога излезе „Господ, па Америка“ (Издавачки центар Три, 2024), секако дека се израдував што овие големи приказни ќе ги имаме и на хартија.

Есеите на Румена се истовремено ем лични ем политични, а и одлична патописна проза. Авторката ѝ дава нова тежина на овој тип проза, барем во рамките на домашната книжевност. Ги шири личниот есеј и патописот како жанрови додека нè води на фамозно патување низ неколку сојузни земји на САД. Од Аризона до Флорида, плус една не баш лагодна прошетка до Џорџија каде Бужаровска користи ретка прилика да ја посети фармата кадешто некогаш живеела и пишувала маестралната Фланери О’Конор. Расказите на Фланери на македонски ги имаме токму во превод на Румена. За приказната да се заокружи уште поубаво, посетата на фармата (инаку можниот книжевен топос во неколку раскази на О’Конор) се случува токму на роденденот на Фланери О’Конор.

Есеите на Бужаровска се исклучителна интелектуална авантура, визуелно и естетски впечатливи и, би рекол, подобри од гледање добар американски филм. Читајќи, ќе налетате и на неколку пријателски уфрлени препораки за читање и директни сугестии. Како во есејот „Филис Роуз, Пруст и загубениот рај“, каде авторката во еден миг ни вели да пребараме текст на интернет напишан од личниот фитнес тренер на култниот американски геј поет Џејмс Мерил. Се разбира, гуглав и го најдов текстот, и се почувствував како да сум добил уште едно парче вкусен колач и тоа гратис.

Во една прилика, Румена има спомнато дека го преферира личниот есеј како книжевна форма пред дневникот, токму поради тоа што есејот нуди поголема можност да се биде искрен/а во пишувањето. Низ овие есеи, навистина, таа безрезервно ни споделува лични моменти, анегдоти, случувања, чувства и афекти. Пријателите со кои се среќава за време на нејзиното американско патешествие стануваат и наши пријатели. Ни зборува за проблемите на американската култура, за осаменоста на луѓето, за економската заднина на пријателствата, за вознемирувачките политички движења кои постојано земаат замав. Беспрекорно ни доловува и сенишни и весели места од другата култура, а со тоа ни остава и нам свеж поглед, нова перспектива низ која може да погледнеме и кон нашата македонска/балканска култура.

 

Фотографија: Республика

препорачува Стефан Алијевиќ

 

Првиот превод на Ани Ерно на македонски јазик е токму книгата „Девојчински спомени“ (Илика, 2024), и едноставно не смее да се пропушти! Во нејзиниот препознатлив, „хируршко-прецизен“ манир, француската нобеловка во ова дело ја реконструира годината 1958, со фокус кон настаните и доживувањата околу нејзиното прво сексуално искуство. Возрасната Ерно ја преиспитува реалноста на девојката Ани Д., топејќи временска разлика од цели педесет години, што претставува епохален авторски чин.

Искуството за кое зборува авторката гравитира помеѓу желбата и љубопитноста од една страна и траумата од друга. Ерно несебично ни ги споделува координатите на својот интимен свет, а истовремено и оние на надворешниот, светот кој ни малку не ја засега, а во кој Франција е во историска криза, во екот на Алжирската војна за независност, и каде некои нејзини познанички веќе се допишуваат со нивните момчиња пратени на фронтот.

Фронтот на Ани Ерно во далечната 1958 г. е сосема поинаков. Главното дејство се случува во летно одмаралиште, а за архитектонската реконструкција на минатото, авторката се служи со многу повеќе од лични сеќавања, па користи и зачувани дневници, писма и чкртки. Проникнува во оттуѓеното лето и низ други невообичаени потфати, па во еден миг, Ерно ги проверува во адресар имињата и презимињата на лицата од одмаралиштето и гледа нивни слики на интернет.

Нарацијата наизменично се менува меѓу прво и трето лице. Ерно се соголува низ жив говор, се гледа себеси и другите субјекти од дистанца, со извонредна јаснотија, а понекогаш и со иронија. Циклично ги нижи пред нас сликите на помладата Ани: на почетокот тоа е слика на девојка која со нетрпение и возбуда го влечка куферот на перонот, кон возот кој треба да ја одведе подалеку од родителскиот дом во Ивто, а кон крајот, повторно слика на девојка со куфер на перон, но овој пат амбиентот е доста помрачен.

Како и другите дела на нобеловката Ерно, ниту ова не можеме да го наречеме автобиографија или, пак, автофикција, и покрај тоа што прозната граѓа е токму тоа – лични спомени. Според Ерно, се работи за роман, кој живее во моментите додека се пишува, и, како што вели и самата, сите романи умираат во оној миг кога ќе бидат напишани или напуштени. „Не им завидувам на оние што пишуваат без да помислат дека после тоа би можеле веднаш да умрат“, наведува на едно место. Секако, откако ќе ја прочитате „Девојчински спомени“ ви станува повеќе од јасно дека се работи за роман кој и не може така лесно да се/ве напушти.

препорачува Огнена Костова

 

Веројатно најексперименталното дело на Вирџинија Вулф, „Бранови” (The Waves, 1931) функционира како огледало во внатрешниот свет на шестте главни ликови кое ги рефлектира сите нивни животни промени почнувајќи од рано детство па сè до средовечна возраст. 

Вирџинија Вулф е позната по техниката на раскажување наречена „тек на свеста“, но во „Бранови” овој стил е особено впечатлив зашто Вулф успева да допре до најдлабоките внатрешни монолози на сите шест ликови и преку нив да ја отслика комплексноста на човековото постоење. Низ сето тоа се испреплетени лирични описи на изгрејсонца, зајдисонца и ритамот на природата кои даваат мала оддишка. 

И покрај тоа што во сите делови од книгата се споменува морето, за мене насловот „Бранови” има многу подлабоко значење – ги покажува брановите низ кои поминуваме во сите наши животни фази и расположенија кои не се линеарни туку флуидни. Или, едноставно кажано, ги покажува брановите на времето што изминува и кое, како бранот, истовремено носи и повторливост и промена. 

„Бранови” не е книга што се чита во еден здив, напротив, потребна е голема решителност и концентрација за да се прочита до крај. На крајот сфатив колку всушност ме има променето – дури и во најбаналните секојдневни моменти почнав поинтензивно да си ги „фаќам” мислите и брановите на мојата свесност.

 

 

препорачува Огнена Костова

 

Првата книга на Маргарет Атвуд, „Јадливата жена” (The Edible Woman, 1969), е длабоко феминистички роман кој се занимава со прашања околу родот, губењето на идентитетот и конзумеризмот. 

Романот ја следи Меријан која во шеесеттите години на минатиот век живее во Канада заедно со својата цимерка феминистка со која никако не се разбираат. Меријан сака да биде обична жена и да стапи во брак со својот успешен дечко, но проблемите настануваат кога по нивната свршувачка таа почнува да го губи апетитот.

Меријан толку се губи во обидот да стане нечија сопруга што како што се наближува датумот на нивната свадба, така се намалува и листата со намирници што таа може да ги јаде – најпрво одбива месо, потоа јајца, а на крајот не може да изеде ни обична салата. Особено интересна е промената во наративниот глас од прво во трето лице еднина, со што Атвуд генијално покажува дека освен што Меријан го губи апетитот, таа во процесот се губи и себеси. На самиот крај, ова губење на идентитетот резултира во маестрална епизода на фигуративно канибалистичко себе-проголтување.

Тешко е да се чита „Јадливата жена” без да се почувствува опресивната култура на шеесеттите години на минатиот век според која идеалот да се биде жена значело да се биде сопруга која ќе работи само додека не се омажи. Уште потешко е сознанието дека речиси шеесет години подоцна, овие теми се сè уште релевантни бидејќи како жени продолжуваме да бидеме мета на општествениот канибалистички суд врз нашите избори. Но освен тоа, често сме и жртви на сопствениот емотивен канибализам – вкоренетата несигурност и сомнеж во себе – поради кој не си дозволуваме гордо да се носиме со нашите женски избори, независно од тоа кои и какви се.

 

 

препорачува Огнена Костова

 

„Ако не, тогаш зима“ (If Not, Winter, 2002) е збирка со фрагменти од песните на старогрчката поетеса Сафо, во превод на Ен Карсон. За Сафо се верува дека напишала 9 книги со песни, но денеска само една песна е зачувана во целост. 

„Кога те гледам тебе, макар и само за миг, говорот ми го снемува” – Фрагмент 31. Љубовта, копнежот и еротската желба се сензуално и интимно испреплетени низ песните на Сафо. Женските искуства, лезбејската љубов, пријателствата, самотијата и времето што ни се лизнува низ рацете се дел од темите низ кои Сафо продира, а нејзините зборови умеат на најнежен начин да ги погалат моите најранливи делови, а истовремено и да ме пресечат со нож низ утробата.

Магијата во преводот на Ен Карсон е што успева да ни ја доближи Сафо на современ начин, без да го напушти духот на времето во кое таа пеела. Нејзиниот пристап во преводот е минималистички, како што и самата вели: „Сакам да верувам дека колку повеќе се тргам од патот, толку повеќе Сафо се појавува”.

Ен Карсон користи празни места и загради за да ги илустрира зборовите што недостасуваат во песните на Сафо, па така на некои страници од книгата има само по неколку зборови што лебдат во празниот бел простор. Останува на нас да одлучиме дали и колку ќе ѝ дозволиме на имагинацијата да ги пополни страниците со зборовите што недостасуваат. И покрај сите празнини, има некое утешително задоволство во сознанието дека и малкуте зборови што останале се толку интензивно убави и моќни.

некој ќе нè памети
велам
макар и во некое друго време

е мојот омилен цитат од Сафо кој денеска можам да ѝ го посветам токму на неа, повеќе од два милениуми откако го напишала.