Превод

Противотровот на нашата егзистенцијална беспомошност

Живееме помеѓу размерот на глуоните и галаксиите, неспособни да допреме ниту на едните, ниту до другите, нерелевантни за нивното постење. Скроени од прашината на ѕвезди кои умираат, се движиме низ универзум на непристрасни закони со нашите соништа и копнежи, страсни пиони во рацете на големите случајности, секојдневно гледајќи го светот како се врти спротивно на нашите желби, секојдневно сведочејќи како потклекнуваме пред сопствената волја. 

Како можеме наспроти оваа космичка беспомошност да негуваме чувство на личен агенс, неопходен за водење на нашите човечки животи, и дотолку повеќе да ги исполниме нашите животи со величествена смисла?

Овие прашања ги адресира Ник Кејв во дијалог со еден негов обожавател кој ги споделил со него своите  разорни чувства на егзистенцијална беспомошност и немоќ. Одмотувајќи ја централната креативна слика во една од неговите песни, тој пишува: 

„Секојдневниот човечки гест е секогаш на чекор од чудесното – [запомни] дека најпосле, нештата се случуваат како резултат на нашите постапки, вон нашето разбирање или намера; дека нашите навидум мали, обични гестови имаат необјасниви последици; дека она што го правиме на овој свет има некакво значење; дека не сме ништо; и дека дури и нашите најсекојдневни постапки природно го надраснуваат доменот на нашата намера и значајно и радикално се прелеваат низ времето и просторот, менувајќи сè… Нашите дела, без разлика колку ни се чинат безначајни, се полни смисла и последици и постојано вршат влијание врз расплетот на приказната за светот, без разлика дали сме свесни за тоа или не“.

Обраќајќи му се директно на човекот кој го изгубил чувството на лична вредност и моќ, додава:

„Наместо да се чувствувате импотентно и бескорисно, мора да се помирите со фактот дека како човечко суштество сте бескрајно моќни и да преземете одговорност за оваа огромна моќ. Дури и нашите најмали постапки имаат потенцијал за големи промени, позитивни или негативни, а начинот на кој сите ние се однесуваме во светот има некакво значење. Вие сте сè само не импотентни, вие сте, всушност, извонредно и застрашувачки динамични, како и сите ние, и со сета почит, имате обврска да се исправите и преземете одговорност за тој потенцијал. Тоа е вашата најбазична и насушна должност“.

Во „Верба, надеж и колеж“ – една од моите омилени книги за 2022 – Кејв ја илустрира оваа моќ на суптилните дела со пример за еден таков „мал, но монументален гест“ понуден од речиси непозната личност, со навидум многу мал локус на моќ во светот, но сепак доволен за да направи огромна разлика во неговиот живот, во периодот кога тагувал по својот син:

„Има едно вегетаријанско местенце со храна за носење во Брајтон наречено Infinity, кадешто понекогаш јадев. Отидов таму првиот пат кога излегов во јавност откако Артур умре. Таму работеше една жена со која секогаш бев пријателски настроен, знаете онаа стандарна учтивост, но отсекогаш ми се допаѓаше. Чекав во редот. Таа ме праша што сакам и ми падна чудно, бидејќи во нејзиниот однос немаше никакво уважување. Ме третираше како секој друг; фактички, професионално. Ми ја даде храната, јас и ги дадов парите… Но додека ми враќаше кусур, ми ја стисна раката. Намерно.

Тоа беше толку тивок чин на љубезност. Наједноставниот и најартикулираниот гест, но, истовремено, ми значеше повеќе од сè што некој се обиде да ми го каже…поради неуспехот на јазикот во пресрет на катастрофа. Таа, во тој момент, ми посака сè најдобро. Имаше нешто навистина трогателно во тој едноставен, нем чин на сочувство…Никогаш нема да го заборавам. Кога ми е тешко, често се навраќам на чувството што таа ми го даде. Човечките суштества се навистина извонредни. Такви нијансирани, проникливи суштества“.

 

 

 

Извор: The Marginalian 

Како да се живее нежно во свет кој е суров

Светот зрачи со убавина. Светот, исто така, е способен за ладна бруталност и за ситните, разјадувачки суровости на секојдневието што ни ги бојат деновите со тага. Една чувствителна личност да живее со оваа двојност, да ја негува светлината без да се оддалечи од темнината на која ѝ треба осветлување, е можеби најтешката работа во животот – и најисплатливата.

Што е потребно за да го сториме тоа и на кој начин нè наградува се теми кои ги истражува големата поетеса и писателка на дневници Меј Сартон (3 мај 1912 – 16 јули 1995 година) во своите дневнички записи кои ги објавила во една сеопфатно блескава книга со наслов „Куќата покрај морето“ (The House by the Sea) во 1977 година.

Со око вперено кон реалноста на тинејџерите кои убиваат со огнено оружје – секојдневие кое, во децениите оттогаш, прераснува од меѓучовечко насилство во масовни пукања – таа ги разгледува долгите корени на десензибилизацијата кои се впиваат во телото на светот со секоја нова војна:

Што сторивме со нашите деца за да постои ваква рамнодушност? Целосно исклучување на врската помеѓу чинот и човечкиот терор и очај?

Во пасус кој носи неверојатна свесност и релевантност за нашето време, таа одговара:

Се наоѓаме во период кога тортурата се зема здраво за готово речиси насекаде, и каде таканаречените цивилизирани народи мора да продолжат да јадат бонбони и да пијат виски додека милиони умираат од глад. Значи треба да се изведе заклучок за морално индиферентните момчиња врз основа на целиот етос во кој живеат. И во основата на сето тоа лежи недостаток на имагинација. Да можевме да замислиме што правиме во Виетнам, на тоа ќе мораше да му се стави крај. Но, сликите на старите жени кои држат разнесени бебиња или бебиња кои врескаат само минуваа пред нашите очи, но никогаш не продреа до свеста кадешто тие слики би можеле да се доживеат. Дали сега плаќаме за Виетнам гледајќи како нашите деца стануваат чудовишта?

Сартон нуди лек за оваа смртоносна рамнодушност—лек што ја омекнува оваа душа од дваесет и првиот век со својата трогателнoст и потентност:

Сè посилно сум убедена дека во животот на цивилизациите, како и во животот на поединците, преголемото количество содржини што не може да се свари, доживувањата што не биле замислени, истражени и сфатени, водат кон целосно отфрлање на сè—водат кон растројство. Структурите се распаѓаат и човек нема за што да се „фати“. Разбирливо е дека во такви моменти се појавуваат религиозни фанатици и бесни фундаменталисти. Омразата ја надвладува љубовта. Како да се справи човек со тоа? Најголемата опасност, што ја гледам и кај себе, е опасноста да се повлечеме во приватните светови. Мораме да ги оставиме нашите канали отворени за болка. Истовремено, доживувањето на вистинските радости е од суштинска важност; изгрејсонцето да не нè остави рамнодушни, бидејќи цивилизацијата зависи од вистинските радости, оние што немаат ништо заедничко со парите или богатството—природата, уметноста, човечката љубов. Можеби затоа пандите во зоолошката градина во Лондон ме вратија на поезијата за првпат по две години.

Извор: The Marginalian

 

May Sarton

Друг поредок е можен: кон интеркултурно право (втор дел)

Еден од клучните афирмативни поими што Боавентура де Соуза Сантош ги развива (како противречење на монокултурата на западното мислење) е и екологијата на знаења. Според него, овој поим треба да ги опфати сите видови и форми на знаење, распуштајќи ја еднозначната сила на научното знаење. Тука не станува збор за дискредитација. Напротив, Сантош инсистира на дијалошка структура на знаењето кое може да биде и научно, но сообразено со други форми на текстуално, афективно и практично знаење што ќе ја исцртува контрахегемонската линија на нашите политички заедници и позиции. Како методолошки пример или постапка за екологијата на знаења, Сантош упатува токму на феминизмот и феминистичката епистемологија.

Во продолжение, може да го прочитате вториот дел од негов текст објавен во Tilburg Law Review 22 (2017), во кој сумарно ги разложува некои од неговите клучни концепти, дел од кои беа претставени на настанот „Мислејќи со Балканот”, организиран од Критичко преиспитување на правото, на кој Сантош одржи предавање заедно со Ијан Чејмберс. Преводот го изработи организаторката на настанот, Вики Младенова.

Петта закана: комодифицирање на знаењето

     Последните 30 години, врската меѓу науката и капитализмот се менува, и тие промени имаат клучно влијание врз универзитетите. Природата на знаењето во општеството се менува под различни означители, како што се на пример информациската и технолошката револуција, информирани општества, социјална иновација, претприемништво и социјален обрт. Наместо долгорочно да служи на социјалниот прогрес, научното знаење се прозива како сервис на итните потреби на капиталистичката акумулација. Оттука, вредноста на знаењето се претвара во пазарна вредност на знаењето. Или со жаргонот на политичката економија: употребната вредност на знаењето се намалува во однос на неговата пазарна вредност. Парадоксално, општата корист од знаење сè повеќе се намалува во однос на приватизирачкиот пазар и неговите вредности. Со цел да биде доволно продуктивно во производството на стока, научното знаење и самото треба да стане артикал. Во линија на ова, универзитетите не само што треба да произведуваат вештини и трудова сила што се пласира на пазарот, туку и самите треба да станат дел од тој пазар и да функционираат со пазарна логика. Со оглед на тоа што оваа логика е преведена во образованието и политиките на истражување, односно повнатрешнета е во големи секции од академската заедница, може да се забележи дека тоа што почна како закана по научната и универзитетската автономија потоа наскоро се преобрази во втора, внатрешна природа на академијата. Лишени од соодветно јавно финансирање, тие научни дисциплини кои не се од интерес за пазарот и департманите каде што се изучуваат стануваат зависни од лична филантропија.[1] Дополнително, во најлош случај, тие дисциплини може да потпаднат во една друга непријатна состојба што може да се опише како вообичаено чезнеење (sehnsucht).

Шеста заканa: реколонизација на разликата

     Шестата закана е одново колонизирање на разликата. Колонијалната разлика е суштина на историскиот колонијализам. Како што знаеме, колонијалната разлика го преживеа крајот на историскиот колонијализам и понатаму вреба во современите општества во различни форми, како расизмот и расното насилство, ксенофобијата, исламофобијата, етничките чистења и профилирање, политиките против миграција и азил, империјалните воени операции и смена на режими, итн. Ништо ново. Но нов е интензитетот, посебно земајќи предвид дека сето ова се случува децении откако во јавниот дискурс беа признаени разликите, мултикултурализмот, афирмативните акции и дијалогот меѓу цивилизации. Јасно е дека капиталистичкото трупање го надминува признавањето на разликите, секогаш кога тоа го диктираат императивите на таквото трупање. Експоненцијалниот раст на социјалната нееднаквост во земјите и меѓу земјите, предизвикана од неолиберализмот, води до навидум неповрзани појави, кои според мене се всушност појави-близначки, одредени од токму истата историска околност во која одново се колонизира разликата.

Едната појава се доживува како меѓународно прашање, а другата како национално, сеедно и двете се и меѓународно и национално прашање, истовремено. Од една страна, повеќекратните социјални исклучувања во некои земји, во кои поклопено се случува и драматично распаѓање на средината, предизвикуваат големи движења на луѓето, од југ кон југ или од југ кон север. Имиграцијата се третира како национално безбедносно прашање и репресивната имагинација во оваа смисла се чини дека нема граници (установи за затварање, депортација, оневозможување на основни услуги, спречување на влез по копнен или воден пат, свесно доведување во ризик на толку многу животи). Медитеранското море станува течна гробница, во која тонат луѓе во потрага по минимално достоинствен живот, гробница која во себе собира луѓе што успеале да побегнат од војна или да ја преживеат другата, сувата гробница Сахара. Од друга страна, во држави со раширени природни ресурси, порастот на произведени стоки во првата деценија од овој милениум доведе до засилување на примарниот сектор (нормално, во ехо на старото колонизаторско разграбување на сировини), односно доведе до екстрактивистички модел на развој, што го засилува внатрешниот колонијализам, со оглед на тоа што селани, домородни луѓе, луѓе од афричко потекло се протерани од нивните земји со цел тие да бидат направени достапни за големите проекти во рударството, хидроелектрична енергија, ископување нафта, индустриска агрикултура и обработка на дрво. Како во време и на историскиот колонијализам, отпорот на тие луѓе се доживува како пречка за напредок, како незнаење и назаденост или дури и инфантилност. Колoнијализмот изгледа и не заврши, воопшто дали и се промени. Треба да се согледа тоа што беше грешка на марксизмот, комплетен фокус на капитализмот и занемарување на маѓепсаната отпорност на колонијализмот во социјалните врски. Во текот на целата западна модерност, постоеле три главни форми на доминација: колонијализам, капитализам и патријархат, независно што соодносот меѓу нив се менувал согласно времето и просторот.

Седма закана: криминализација на општествениот протест

     Последната закана е криминализација на општествените протести. Тешко е да каже дали овие протести ги има сега повеќе од порано. Но бездруго лесно е да се каже дека сè повеќе протестите се криминализираат.  Се работи за два процеси, еден е урбан, друг е рурален, но и двата се пресретнати од истиот авторитарен, потиснувачки одговор. Демократијата е деинституционализирана заради кризата на претставништвото и нејзината близначка криза на институционалната вклученост. Па така, алтернативата што им останува на презрените граѓани е токму протестот. Главната причина често се содржи во ерозијата на социјалните и економските права и следственото уништување на јавните сервиси, посебно немилосрдно поставени во однос на ниските и средно ниските класи, и нови и стари, во урбаните подрачја. Заради економски и финансиски кризи, овие класи молскавично осиромашуваат или во помалку драматични услови, нивните очекувања за пристоен живот стануваат многу пофрустрирачки. Во отсуство на институционален одговор на нивните фрустрации, тие излегуваат на улиците и плоштадите да протестираат.[2]

Другиот процес се однесува на руралните популации, погодени од големите проекти за развој, за кои зборував претходно. Нивниот отпор кон такви проекти, најчесто изразен со блокирање патишта во обид да ги спречат рударските и други корпорации  да влезат на нивна територија и земја, е пресретнат од репресивни мерки, кои често вклучуваат и воена сила.[3] Многу водачи на овие акции се или затворени или дури и убиени од платени војници, што им служат на овие корпорации. А правните основи на затварањето најчесто се однесуваат на анти-терористичкото законодавство, ставено во сила во повеќе земји по директива на Советот за безбедност на ООН после 9/11.

Репресивните акции против овие протести со посебна намера се брутални во руралните средини, во споредба со одговорот во урбаните средини. Во секој случај, нивното спроведување упатува на тоа дека необјавена состојба на исклучок ги намалува правата на граѓаните, независно дали тие се или не се вклучени во протестите. На пример, ова е случај со општото надгледување на движењето и комуникациите.

Овие седум закани имаат значајно влијание врз начинот на кој функционираат институциите, и на кој моќта се дистрибуира. Следејќи го Антонио Грамши, ова влијание во продолжение ќе го објаснам преку тн. четири монструми.

 

 

Четири монструми

 

 

     Во политичката социологија, идејата за монструмите реферира на Антонио Грамши[4], многу добро познат марксист во 20тиот век, од Италија. Тој еднаш има кажано дека живееме во време во кое новото уште не е родено, а старото опстанува со блокирање на новото што треба да се роди. Фатени сме во транзиција, време на накази кои истовремено и ни се познати но и заканувачки кон нас. Накратко, време на монструми. Во продолжение ќе се обидам да идентификувам четири такви монструми.

 

Прв монструм: дронификација на моќта

     Првиот монструм е дронификација на моќта. Војничките дронови се метонимија на една форма на моќта, која е толку силна што дури не треба да се грижи за можната непријателска одмазда. Во својата имагинација воопшто не го носи стресот од пораз, славењето на победа, затоа што сето ова станува компјутерска рутина и не постојат херои туку компјутерски бајтови, кои немаат свои господари. Главната карактеристика на оваа форма на моќта е никогаш да не ги следи истите правила на игра, како противниците. Затоа наместо противници, постојат непријатели. Повикувајќи се на концептите на Шантал Муф, агонистичкиот и демократски конфликт се претавара во антагонистички и деспотски. Дронификацијата на моќта се случува во вообичаената стварност на политиката (не е важно дали се работи за непрогласени состојби на исклучок или необјавени војни), на економијата (преку операциите на нашироко нерегулирани пазари), на медиумите (со концентрација на корпорациски медиуми). Во сите набројани стварности, голем збир популации ги живеат своите животи, драматично погодени од опаките одлуки што ги донесуваат неодговорни и анонимни, крупни чинители.

Друга форма на екстремна моќ е финансискиот капитал, моменталната социјална форма на капитализам. Во многу земји, функционира токму како дрон. Во случајот на Европа, во последните децении, така беше во Грција, Португалија и Шпанија. Од еден до друг ден, долгот се зголемуваше дури 10 или 20 проценти, затоа што непознати луѓе седат на компјутери, шпекулираат за надворешниот долг на тие земји. Ништо не се случува во реалната економија но луѓето се сè посиромашни, а тие што евентуално ја предизвикале оваа ненадејна сиромаштија стануваат побогати.

Втор монструм: паралелни институции

     Вториот монструм се состои во тоа што институциите се навикнати да работат вон-институционално. Ако се следи одблизу дневната политика, може да се увиди дека нашите институции некогаш не работат согласно правилата. Се чини дека од формални позиции на авторитет, може да се спроведува неформална моќ.

Ќе ви дадам примери од две различни земји. Доналд Трамп, во овој момент, спроведува неформална моќ со тоа што заповеда преку Твитер. Па, може ли воопшто да замислите понеформален начин да се користи демократската моќ? Сведочевме откажување на инвестиции од страна на автомобилскиот произведувач Форд, токму заради твитањето на Трамп. Тие како бизнисмени, навистина, мора да бидат попаметни од твитање. Тие знаат дека ќе добијат нешто ако не инвестираат во Мексико. Во секој случај, политичкото одлучување преку Твитер е неформално, истовремено и многу моќно, затоа што токму институцијата претседател на САД твита. Друг пример е претседателот на Филипини, Родриго Дуерте. Тој сака да се ослободи од наводен криминал, воглавно корисници на дрога и трговци со дрога, така што нив ги убива наместо да спроведе политика на судско процесирање. Ова претставува остварување на неформална моќ од страна на претседател на република, кој е демократски избран. Овие два екстремни примери нè упатуваат на тоа дека се воздига една форма на моќ, која ги користи институциите за да дејствува вон-институционално.

Трет монструм: жртвеничко насилство

     Третиот монструм се однесува на жртвеничкото насилство застапено во нашите општества, така што ги жртвуваме најславените вредности од превезот на тоа дека така ги штитиме. Западната модерност повторливо влегува во илузијата дека за да се спаси дел од човештвото, друг дел треба да се уништи. Ова е спасоносно и жртвеничко уништување, во име на потребата за радикално остварување на сите прилики, што ги претполага тоталната моќ. На овој начин оперираше колонијализмот, кој го предизвика геноцидот на домородните народи, односно ги елиминираше под изговорот за гаранција на нивниот спас. Токму вака беше и во периодот на империјалистичките борби, што резултираше со милионски случаи на смрт во текот на двете светски, и други колонијални војни. Така се одвиваше тоа за време на сталинизмот, со гулазите, за време на нацизмот со холокаустот. Денес, во неолиберализмот, тоа се случува со колективно жртвување на политичката периферија во светот, заедно со народните маси.

Четврт монструм: постојана криза

      Последниот монструм е концептот на криза. Од грчкиот корен krinein или „да се одлучи“, зборот‘ ‘crisis’ се случи да биде пресвртен во една повторлива болест: да се биде болен, да се има приликата за лечење, и пак да се оздрави. Кога и да сме во криза, ние прво мора да ја објасниме за да се вратиме на стартната, нормална точка. Независно дали се работи за нашето тело или општество. Што се случува како кризата стане постојана? Живееме во општества кои изминатите 30 години, се во постојана криза. Кога кризата станува постојана, има еден внатрешен и невидлив завој: наместо да се зборува и објаснува, кризата самата објаснува сè. Во општествените науки, велиме дека кризата потфрла да биде зависна варијабла, па станува независна варијабла. Владите кратат плати и пензии заради криза. Се приватизира системот на пензија заради криза. Се приватизира и здравството заради криза. Значи, наместо да биде објаснета, кризата објаснува сè. Единственото нешто што не е во криза во нашето општество, е самата криза. Сè останато се чини дека кризира. Ова води до политика на  огорченост, кога луѓето се вртат едни против други, жртви против жртви, и потчинети против потчинети.

 

Понорна линија

 

     Претходната дијагноза ме наведува на тоа дека ни е потребна епистемолошка интервенција. Потребно ни е поинаков вид на знаење бидејќи модерната наука и модерното право, ги легитимизираат седумте закани, дури им понудуваат и научна и правна основа, а правејќи го тоа и науката и правото се соучесници во воздигањето на монструмите. Под овие услови, дали може правото да биде еманципирачко?[5] Работам подолго време со движењето за употреба на земјата во Бразил[6], како и со домородните народи во Еквадор[7]. Тие ги користат судовите и уставот, со цел да ги бранат своите права. Па, под кои услови правото може да биде еманципирачко? Денес, потешко е да се одговори позитивно на ова прашање од што беше пред 10 години. Тогаш, за мене беше полесно да кажам дека правото може да биде еманципирачко, денес имам многу повеќе дилеми. Во меѓувреме, за да разберам што се случува во светот, ја поместив својата работа од Европа. Така да се каже, се вратив и назад во историјата за да ги проверам корените на проблемите. Мојот заклучок е дека од раната модерност наваму, постои поделба во општествените науки, која останува невидлива за луѓето во Европа. Таа поделба, јас ја нарекувам радикална поделба помеѓу социјалните врски на престолнините, наспроти колонијалните социјални врски. Сè започна многу рано, уште во 16тиот век и до денес продолжува да постои во различни форми, надживувајќи го историскиот колонијализам. Идејата е дека тоа што важи за социјалните престолнички врски, не важи за социјалните колонијалистички врски. Понорна линија е повлечена помеѓу овие две стварности, така што тие стануваат несомерливи. Социјалните врски на престолнините се одвиваат во тензијата помеѓу регулација и еманципација, додека колонијалните врски се одвиваат во тензијата помеѓу насилство и запоседнување. Разликата помеѓу двете страни е во тоа што од престолничката страна може да постојат исклучувања, но не радикални или понорни исклучувања, затоа што исклучените групи и понатаму може да се повикаат на своите права. Тие сè уште го имаат статусот на човечки суштества, па така може да ги побараат и своите човекови права. Од колонијалистичката страна, значи другата страна на линијата, општественото исклучување е радикално или понорно, исклучените групи не може да ги побараат своите права, затоа што понекогаш не се ценат ни како доволно човечки суштества. Ова ќе го објаснам подетално, оти важно е да се разбере дека оваа понорна линија не прекина со крајот на историскиот колонијализам. Во нашите општества, градови и на нашите улици постои разделувачка, понорна линија, што го дели цивилизираниот, престолнички начин на уредување на врските, од оној насилниот, колонијален начин што исто така уредува врски. Ние сме така поделени. И ќе ви дадам примери за тоа.

Работнички права

     Борбата за работнички права е еден начин како народните маси ја пречекорија понорната линија, па зачекорија од колонијална кон метрополитанска земја.[8] Во последните децении, како што спомнав погоре, неолибералниот, глобален капитализам уште води класни војни против можностите за работа со права, работничка правда, колективни договори и синдикално здружување. Ширењето на прекарни работи, кражбата на надница и порастот на труд кој е еднаков на ропство на многу места, покажуваат дека не-понорното експлоатирање на работниците (сосе борбите за регулација/еманципација), и нивното страдање лизгаат кон понорно експлоатирање, изведено во рамката на насилство/поседништво.

Граѓански статус

     Отсекогаш учевме дека граѓанскиот статус е вклученост, затоа што статусот на граѓанин е надоградување на оној на човек. Граѓанинот има права и обврски, оттука граѓанскиот статус има врска со вклучување. Но и понатаму треба да имаме предвид дека голем број луѓе во светот не се сметаат за граѓани. Тие не припаѓаат на ниту едно граѓанство, што им гарантира права и обврски. Теориите во врска со граѓанскиот статус, развиени од западноцентрични модерни теоретичари, се подеднакво колку теории за вклучување (на страната на престолничките социјални врски) толку и теории за исклучување (на другата страна од понорната линија, онаа на колонијалните врски). Јас повикувам на пост-понорно мислење, начин на размислување за граѓанскиот статус од перспектива на тие што не се граѓани; размислување за човековите права од перспектива на оние кои според доминантните политики и идеологии се сметаат за помалку луѓе или воопшто не се сметаат за луѓе; потоа државата на благосостојба и граѓанска заштита од перспектива на оние кои се исфрлени во нецивилното цивилно општество, и тука мислам на пример на мигрантските работници без документи и барателите на азил затворени во установи. Зоните на небивство, не се населени од апстрактни категории, туку од вистински групи на луѓе, во конкретни историски и социјални контексти. На пример, благодарение на храбрите феминистички борби, многу жени денес од престолничката страна на линијата повеќе не се само жртви на дискриминација, немаат понорни субјективитети, туку ја продолжуваат својата борба во рамката регулација/еманципација. Но жените, од друга страна, во рацете на Боко Харам или пак жртвите на фемициди во Мексико, како и жртвите на групни силувања во Индија, сите тие се во зоната на небивство, нивното исклучување е понорно и е поставено во рамката насилство/поседништво. Дополнително, иако не се забележува лесно, жените во нашите општества се присилени да живеат и на двете страни од линијата, во исто време: тие работат во формалните економски сектори како работнички со права (нешто што може да се нарече – престолничка социеталност), но истовремено откако ќе го напуштат работното место, чекорејќи по улиците, користејќи јавен превоз или дури и во просторот на сопствениот дом, може да станат мети на запоседнување и насилство (колонијална социеталност). Па така, жените секојдневно ја преминуваат понорната линија. Да го разгледаме овој случај подетално. Жена работи на одредена позиција каде што правата ѝ се гарантирани, но ако не ја добива истата плата за истиот труд како нејзините машки колеги таа е исклучена. Ова е не-понорно исклучување, исклучување придружено од права. Кога истата оваа жена се враќа дома од работа, може да биде силувана или дури и убиена од нејзиниот сопруг. Оваа жена ја поминала понорната линија, затоа што во последниот случај таа го губи статусот на човечко суштество и не располага со своите права. Во работниот простор, таа располага со своите права, но истите ги губи, кога не е третирана како човечко суштество. Слично, работник со муслиманско или арапско потекло, во некој ресторан, може да биде дискриминиран затоа што неговата плата е пониска од онаа на работниците кои припаѓаат на нацијата. Штом истиот овој работник го напушти своето работно место, неговото движење може да се доживее како сомнително, може дури да биде товарен и за тероризам, и правата не се нешто што може да го спасат од прогон. Истото важи и за млад темен маж во Северна Америка: овој профил, многу често е жртва на полициско насилство. Иако тоа не е само таму случај, истото се случува на пример и во Бразил. Во градот Салвадор де Баја, каде што најголем дел од популацијата е црнечка, во просек четири млади Бразилци со темна кожа се убиени секој ден, од страна на полицијата. Дали тие имаат права? Не, затоа што бојата на нивната кожа ги определува како помалку луѓе. Овие луѓе имаат права кога се на училиште или работно место, но кога ќе ги напуштат овие места се случува да ја поминат понорната линија, и тогаш нивните права не ги штитат ниту минимално.

Понорно пружање отпор

     Теориите што беа развиени во рамки на западноцентричната модерност пропуштија да вклучат голем дел од луѓето што ја населуваат планетата, затоа и голем дел од светската популација не е вистински субјект на човековите права. Спротивно на тоа, тие популации го осветлуваат доминирачкиот дискурс на човековите права. Многу голем број луѓе, денес, не располагаат со права, иако се мета на европскиот дискурс за човековите права. Оттука, понорната линија е отпорна: луѓето што остануваат на другата страна, тие чие исклучување е понорно, не се само исклучени туку се и обесправени, без права.

Правната анализа на правото, упатува на тоа дека треба да се држи внимание на оваа ситуација, бидејќи досегашните развиени теории се нецелосни. Моите пишувања во областа на социологија на правото, на пример, се фокусирани на престолничките социјални форми. На почетокот, не бев толку свесен за тоа како правотооперира во рамки на колонијалните врски, бидејќи тие секогаш се случуваат на некое далечно место, далеку од нашите општества. Но сега, понорната линија се движи од колонијалната географија кон европските општества, проблемот треба конечно да биде соочен и од европските власти и политика. Би требало да размислуваме да ги промениме курикулумите и начинот на разбирање на нештата. Дури можеби и нашите истории.

Новости од другата страна на линијата

     Луѓето од колонијалната социјална страна не се само жртви; тие пружат отпор на понижувањето, дискриминацијата и исклучувањето. Тие трагаат по нови и можни решенија, бидејќи за нив цинизмот не е опција, тие сакаат да преживеат. Тие се денес живи и не се чувствуваат убедени дека и утре ќе биде така, па затоа создаваат средства за преживување. Тие развиваат соработки, економии што се потпираат на селански работници или на домородни работници, женски економии и истоветни умешности и уметности што може да се забележат насекаде. Потценувањето на ова претходно, се случува затоа што не прави смисла во рамки на капиталистичката економија. Тие економии не се такви на кои ги учиме нашите луѓе во бизнис школите, затоа што истиве се базирани на солидарност и реципроцитет, а не на недогледливо трупање на капиталот. Често, луѓето кои се борат на овој начин, развиваат и свои правила. Ова од доле-нагоре право се изнедрува од секојдневниот напор. Немањето пристап до формалните инстанци на традиционалното право, како на пример до адвокати, заради финансискиот терет на тие сервиси, прави овие популации да се здружуваат и создаваат други форми на општествен поредок.

Долги години наназад, кога ја подготвував мојата докторска дисертација на Јел Универзитетот, неколку месеци живеев во фавела во Рио де Женеиро. Мојата теза се однесуваше на правото и поредокот, внатре во диво-запоседнатите населби.[9] Со оглед на тоа што луѓето таму живееја во нелегални простори, немаа ниту право на обраќање до институциите воспоставени со формално право. Па така, имаа создадено свој правен систем. Јас го нареков Pasargada. Оттука се разви и мојот интерес за правниот плурализам. Pasargada е фиктивно име што му го доделив на ова спефицично урбано уредување. Користев фиктивно име, бидејќи во тоа време Бразил живееше под диктатура и идентификувањето на заедницава можеше да ги стави под ризик нејзините луѓе. Тие беа перцепирани како опасни, маргинални популации и со тоа ја имаа “привилегијата“ да бидат мета на репресирачката полиција. И денес, како тогаш, многу нови пракси произлегуваат од другата страна на линијата, но не стигнуваат до нас бидејќи упорно ги игнорираме или ги гледаме низ европска диоптрија, обезвреднувајќи ги. Спротивно на тоа, доколку би ги поместиле овие пракси кон глобалните правни полемики, може да се развие нешто што јас го нарекувам пост-понорно право, односно концепција за правото што прво јасно ја оценува како опасна понорната линија, со цел потоа и да ја надмине. Ако понорната линија не се прогласи како опасна, таа не може и да ниту да се надмине. Пред извесно време, кога се борев за надминување на дискриминацијата на луѓето со темна кожа во Бразил, преку афирмативни акции, многу пријатели левичари ме обвинуваа дека поттикнувам расизам во таа држава. Според нив, Бразил е демократија во која не постои структурен расизам. Ако е така, зошто 75% од младите црнци се сиромашни? Зошто со поцрна кожа се живее посиромашно? Во расно означената демократија, да, постои расизам. За да се адресира структурниот расизам, прво потребно е да се препознае и да се прогласи како опасно неговото постоење. Повторно, за да се надмине понорната линија, прво треба да се прогласи за опасно нејзиното постоење.

Пост-понорно право

     Кога веќе еднаш, понорната линија ќе биде прогласена како опасна, потоа треба да се придвижиме кон поинакава идеја за правото. Не можам екстензивно да ја претставам мојата идеја за тоа, но ќе предложам неколку работи. Во било кој историски развој на нашите општества, треба да го користиме инструментите што веќе ги имаме. Нашето време е време на руини по распадот на двата модели за општествена трансформација: социјална револуција и социјален реформизам. Не може да бараме да се издигнат одново руините. Концептот на руинирани зачетоци е централен во моето мислење и пишување, и за него повеќе може да се прочита во The End of the Cognitive Empire: The Coming of Age of Epistemologies of the South.[10] Руината е истовремено и зачеток или семе, и треба да го согледаме цутот што може да пробие. Како и револуцијата, така и демократијата во последно време се претвара во руина. Сè повеќе и повеќе расправаме за она што го имаме сè помалку и помалку и гледаме дека најважните нешта всушност остануваат вон дофатот на нашата делиберативна сила. За нив одлучува на пример Goldman Sacks, како метонимија на глобалниот финансиски капитал, но не ние. Ако и понатаму продолжи празнењето на нашите демократии, набрзо пред нас ќе се исправи демократската руина, а до неа срушен ќе биде и правниот реформизам. Ако сакаме да се бориме против ова, нужно ќе треба да ги здружиме двата модели за социјална трансформација, што во текот на 20тиот век беа две спротивни опции, односно ќе треба да ја револуционизираме демократијата и да ја демократизираме револуцијата.

 

Пост-понорни теми

 

Јавни добра

Право на јавни добра. Треба да почнеме да мислиме на нештата што не може да се продадат или купат, од космосот до водата. Треба да ги осигураме нештата што се истовремено и заедничко наследство на човечкиот род и гарантори за неговата иднина. И тие нешта не може да бидат предмет на присвојување.

Демократски плурализам

Треба да развиеме право на продлабочен демократски плурализам, како ново конституирачко право, од доле-нагоре. На пример, членот 11 од боливискиот Устав заговара три типа на демократии што треба да се почитуваат од граѓаните: претставничка демократија, партиципативна демократија и комунитарна демократија – демократија базирана на консензус, таква што е застапена помеѓу домородните популации. Во извесен период, овие демократии беа застапени и во Европа, но од 80тите години до денес, се’ повеќе веруваме дека единствената легитимна форма е онаа на либералната демократија, која пак е сведена на гласање на избори еднаш во четири години. Во рамки на партиципативната демократија, на пример, можевме да носиме одлуки на совети на граѓани, а не само да ги избираме носачите на одлуки. Идејата за партиципативно носење на буџетите, на пример, во Европа е копирано од моделите што веќе постојат во Бразил и Латинска Америка. За неколку децении, претставничката демократија може да заврши како руина, ако не е поддржана и од партиципативната демократија.

Плуринационално и интеркултурно право

Потоа, правото на државите треба да стане плуринационално или интеркултурно. Европа сè повеќе станува интеркултурна, а на тоа има две реакции. Првата го негира и се противи на тој факт, нешто што многу почесто може да се забележи. Втората реакција го афирмира овој факт, и отстапува простор на интеркултурноста и плуринационалноста.[11] Џејмс Тули пишуваше за тоа како конституционализмот стана царство на униформноста.[12] Треба да може да постојат различни форми на државно организирање. Зошто да треба секаде, во различни региони, нештата да бидат организирани на ист начин?  Различни начини на управување мора да бидат земени предвид.

Достоинство

Последно, потребно ни е право на достоинство. Заглавени сме со човековите права, но човековите права говорат само еден од јазиците на достоинството што треба да се слушнат.[13] Членот 17 во еквадорскиот устав положува права на мајката Земја. Pacha Mama, со смисла за тоа дека и природата има права. Не можеме да замислиме како природата може да има право, затоа што сме повеќе Картезијанци отколку Спинозисти (како што зборував претходно). Западниот модел на човековите права е заразен со механичка симетрија и поедноставување на врската помеѓу правата и обврските. Правата им се гарантирани само на оние од кои може да се бара обврзаност. Ова објаснува како, според западниот модел на човекови права, природата не може да има права: не може да ѝ се доделат и обврски.[14] Според западно-центричното мислење, природата е природен ресурс, не свето место. Реките и шумите не може да се свети, затоа што ние интерферираме во тие простори. Па така, ние сме против природата, затоа што природата е против нејзина хуманизација. Доминантното европско мислење има врска со Франкфуртстака школа, бидејќи и Адорно и Хоркхајмер претходната поларизација ја прават многу јасна. Како советник при подготовка на членови од еквадорскиот устав, еден друг член од опозицијата ми пристапи и бараше да му потврдам дека домородните луѓе се луди што бараат права за природата, бидејќи природата е објект. Му одговорив дека според европската концепнција на правата, да, веројатно лудо е да се бараат права за објекти, додавајќи дека тоа што тој не го разбира е дека перцпецијата за природата на домордоните луѓе не е евро-центрична. За нив, мајката Земја е жив ентитет што не ни припаѓа нам, туку обратно.[15] Со оглед на тоа што постојат различни концепции за достоинство, зошто сите нив не ги изучуваме на нашите школи за право и општествени науки? Затоа што не им припаѓаат? Глобализацијата отиде доволно далеку со информациските технологии, па дури сега може да разбереме дека овие нови пристапи не се важни затоа што се добри за домородните луѓе, туку затоа што се важни за сите нас на планетата Земја. Концепти како Pacha Mama се добри и за нас, не само за домородните луѓе. Постои сепак некаква причина – зошто 75% од биодиверзитетот во светот опстанува на домородни територии, а не на пример на нашите.

 

 

Заклучок

 

 

     Ако одблизу ги погледнеме овие и слични теми, имаме поширока рамка за правото и знаењето; знаење што се здобива низ борба, од доле-нагоре, како знаење распространето меѓу луѓе. Со цел да се застапува епистемолошкото разногласие во светот, треба да се ангажираме со нешто што го нарекувам екологија на знаења. Концептот на екологија на знаења имплицира дека научното знаење и неакадемското знаење треба да се здружат. Денес, и самиот поминувам половина од времето на универзитет, а друга половина со активистички организации и социјални движења. Тоа го правам затоа што гледам како знаењата што не се дел од академијата, потполно се вклопуваат во моето теоретско пишување, и ми помагаат како што јас им помагам нив. Научното знаење е навистина драгоцено, но и понатаму е само еден вид на знаење. Нецеловито е и треба да бидеме отворени и кон другите видови знаења. Ако тоа го направиме, ќе се омоќиме од раните зачетоци да развиеме алтернативи.

Да се осмелам и против себе на крај да зборувам? Повеќе од 40 години предавам на универзитети, каде што многу често трошиме многу време на едукација на конформисти. Сега, време е да едуцираме компетентни бунтовници.

 

Кон првиот дел од текстот

[1] I develop this topic in my forthcoming book, Boaventura de Sousa Santos, Decolonising the University: The challenge of deep cognitive justice (Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing 2017).

[2] develop this topic in Boaventura de Sousa Santos, ‘Towards a Socio-Legal Theory of Indigna­tion’ in Baxi, Upendra; McCrudden, Christopher; Paliwala, Abdul (eds), Law’s Ethical, Global and Theoretical Contexts. Essays in Honour of William Twining (Cambridge: Cambridge Uni­versity Press 2015), 115–142. See also my book, Boaventura de Sousa Santos, Revueltas de indig­nación y otras conversas (La Paz: oxfam; cides-umsa; Ministerio de Autonomías 2015).

[3] I develop this topic in Boaventura de Sousa Santos and Marilena Chaui, Direitos humanos, democracia e desenvolvimento (São Paulo: Cortez Editora 2013).

[4] Antonio Gramsci, Prison Notebooks (Lawrence & Wishart Ltd 1973), 276 (‘The crisis consists precisely in the fact that the old is dying and the new cannot be born, in this interregnum a great variety of morbid symptoms appear’).

[5] I raise this question and try to answer it in the chapter 9 (‘Can law be emancipatory?’) of my book, Boaventura de Sousa Santos, Toward a New Legal Common Sense. Law, globalization, and emancipation (London: Butterworths 2002) 439–495.

[6] See Boaventura de Sousa Santos and Flávia Carlet ‘The movement of landless rural work­ers in Brazil and their struggles for access to law and justice’ in Marginalized communities and access to justice Yash Ghai and Jill Cottrell (eds), (Abingdon: Routledge 2010) 60–82.

[7] More on this in my co-edited book, Boaventura de Sousa Santos and Agustin Grijalva, Justicia indígena, plurinacionalidad e interculturalidad en Ecuador (Quito: Ediciones Abya Yala and Fundación Rosa Luxemburg 2012).

[8] The emergence of labor rights and of labor law as a protective legality took place in met­ropolitan societies, at the time basically Europe and North America. At that same time, in the colonies, labor law was penal law, the law of slave and forced labor. These two simul­taneous realities were made incommensurable due to the abyssal line separating them. See Boaventura de Sousa Santos (n. 2) 118–135.

[9] More on this in my book Boaventura de Sousa Santos, Toward a New Common Sense: Law, Science and Politics in the Paradigmatic Transition (New York: Routledge 1995), 111–249.

[10] Ruins-seeds are an absent present, both memory and alternative future at one and the same time. They represent all that the social groups acknowledge as conceptions, phi­losophies, and original and authentic practices, which, in spite of having been historically defeated by modern capitalism and colonialism, remain alive in their memory and in the most recondite crevices of their alienated daily lives. These are the sources of their dignity and hope for a post-capitalist and postcolonial future. More on this in Boaventura de Sousa Santos, The End of the Cognitive Empire: The Coming of Age of Epistemologies of the South (New York: Duke University Press, 2018).

[11] See Boaventura de Sousa Santos, Refundación del Estado en América Latina. Perspectivas desde una epistemología del Sur (Lima: Instituto Internacional de Derecho y Sociedad; Programa Democracia y Transformación Global 2010).

[12] See James Tully, ‘The Imperialism of Modern Constitutional Democracy’ in The Paradox of Constitutionalism: Constituent Power and Constitutional Form, Martin Loughlin and Neil Walker (eds). (Oxford: Oxford University Press, 2007), 315–358.

[13] More on this in my book, Boaventura de Sousa Santos, If God Were a Human Rights Activist (Stanford: Stanford University Press 2015).

[14] For the same reason, it is impossible to grant rights to future generations: they have no rights because they have no duties.

[15] Very recently, New Zealand has also granted a legal status of personhood to specific rivers and forests, thus enabling the environment itself to have rights. Unlike Ecuador and Bo­livia, New Zealand’s rights of nature are not embedded in its constitutional law, but rather protect specific natural entities. Native communities in New Zealand were instrumental in creating new legal frameworks that give legal personhood, and thus rights, to land and rivers. As a matter of fact, New Zealand has bestowed legal personhood on the 821-square mile Te Urewara Park, and the Whanganui River, the nation’s third-largest river. This was part of the government’s reparation efforts for the historical injustice at the foundation of New Zealand’s state: colonial conquest of land from native peoples.

Три песни на Јудита Шалго

ЈУДИТА ШАЛГО

Водно огледало

 

Лицето ми се растегнува

од непријатна смеа до непријатен плач.

Окото ми е туѓинец во домот.

Окото тивко искри,

устата слепо зборува.

Тишина од четирите ѕида на светот.

Уште никој ништо не кажува.

         Купува ли некој

         очи за играчки

         лице за партали

         раце за мотики

         тело за одело?

         Продавам.

П. С. Ако најдете нешто

со кое не знаете што

а никаде не припаѓа

вратете го,

тоа веројатно сум јас.

 

Пат

 

Го губам

шумот на своите чекори

одот на зборовите 

говорот на окото.

Згаснуваат далечините.

Патувам

до изворот на реките

што не потекле.

 

Цвет

 

Ме отвори сонцето

во зората.

Радоста се излеа од мојата крв

за да го обои небото со бесрамната убавина

на утринската вистина.

Не разбирам

зошто тревата ми зборува 

за простување на гревови?

 

 

 


Јудита Шалго (1941-1996) била југословенска писателка и поетеса со унгарско потекло која се смета за исклучително важна фигура во еволуцијата на југословенскиот феминизам и развојот на експерименталната проза и поезија во српската културна престолнина, Нови Сад (кадешто била родена).

Друг поредок е можен: кон интеркултурно право (прв дел)

Еден од клучните афирмативни поими што Боавентура де Соуза Сантош ги развива (како противречење на монокултурата на западното мислење) е и екологијата на знаења. Според него, овој поим треба да ги опфати сите видови и форми на знаење, распуштајќи ја еднозначната сила на научното знаење. Тука не станува збор за дискредитација. Напротив, Сантош инсистира на дијалошка структура на знаењето кое може да биде и научно, но сообразено со други форми на текстуално, афективно и практично знаење што ќе ја исцртува контрахегемонската линија на нашите политички заедници и позиции. Како методолошки пример или постапка за екологијата на знаења, Сантош упатува токму на феминизмот и феминистичката епистемологија.

Во продолжение, може да го прочитате првиот дел од негов текст објавен во Tilburg Law Review 22 (2017), во кој сумарно ги разложува некои од неговите клучни концепти како најава за утрешниот настан „Мислејќи со Балканот”, организиран од Критичко преиспитување на правото, на кој Сантош ќе одржи предавање заедно со Ијан Чејмберс. Преводот го изработи организаторката на настанот, Вики Младенова.

* * * * *
Вовед

            Тукушто завршив со работа на еден проект финансиски поддржан од European Research Council (ERC) со наслов ALICE, Strange Mirrors, Unsuspected Lessons: Leading Europe to a New Way of Sharing the World Experiences.[1] Целата на истражувањето што го направив беше развивање на нови теоретски и политички парадигми за социјална трансформација. Низ Европа, исто како и на Глобалниот Север во целина, се забележува сентимент на интелектуална и политичка истоштеност. После петвековното нудење решенија за светот, Европа сега се чини неспособна да ги реши сопствените проблеми. Би требало да учи од иксуствата на Глобалниот Југ, но за несреќа, колонијалните предрасуди во Европа сè уште преовладуваат, и тоа до тој степен што самата Европа воопшто не може да увиди дека може да се учи од оностраниот свет. Повторно доаѓаме до истото, Европјаните себе се доживуваат како поразвиени; тие ги решија проблемите со кои другите сè уште се мачат, па оттука се чини дека ништо корисно не останало да се осознае. Ова ја спречува Европа да учи од светот, како восхитувачко поле на новитети, алтернативи и креативност што не се протегаат до нашите универзитети или вестите што ги следиме. Не достигнува дури и до нашите теории, затоа што тие некогаш се како епистемолошко слепило[2], на начин на кој ни дозволуваат по нешто да видиме и нè заслепуваат пред други работи што исто така можат да се видат. Невидените работи може да бидат вредни но за нив немаме соодветни леќи. Мојот интерес го бележи периодот на почетокот на 20-тиот век, кога над Европа висеше огромно општествено прашање. Европа беше сред немири; социјални конфликти, проституција, деликвенција, болест и санитарни проблеми, селски работници протерани од својата земја и мигрирани кон градовите кои, пак, немаа капацитети да ги вдомат. Овој збир проблеми произлезен од првата индустриска револуција почна да се именува како „општествено прашање“ во време во кое не постоеше научно знаење за справување со овој тип на проблеми. На крајот на 19-тиот и почетокот на 20-тиот век, само што се развиваа т.н. општествени науки, кои всушност почнаа да се развиваат во Европа за да ги адресираат претходно споменатите проблеми. Ова е развојниот замав на општествените науки.

Револуција и реформизам

            Знаењето што тогаш се развиваше беше наменето за консолидирање на две основни форми на социјална трансформација. Индустриската револуција се случи околу 1830 година и потоа живеевме со последици од истава, иако вреди да се каже дека тоа беше време на надеж, загледаност во иднината и тоа насреде страв. Ако се сетите, два века пред тоа, Спиноза тврдеше дека нашите животи се придвижени од два базични афекти или емоции: страв и надеж.[3] Според него, треба да постои баланс меѓу нив, бидејќи надежта без страв може да создаде волунтаризам, а понекогаш и катастрофа. Обратно, стравот без надеж нè доведува до парализа, декаденција и веројатно откажување. Во времето после револуцијата, изгледа како надежта да го надвладеа стравот наспроти сите проблеми собрани во гореспомнатото општествено прашање.

Како и да е, политичката агенда, со различни интензитети, содржеше два модели на социјална трансформација: револуција и реформизам. Од самиот почеток, овие два модели беа засебни и го поделија движењето на работничката класа. На едната страна беа револуционерните сили потпрени на научно знаење, односно на марксизмот. Од другата страна беа реформистите кои мислеа дека преку правото и либералната демократија може да се постигне истата цел, како онаа по која посегнува и револуцијата. Идејата беше дека идното општество треба да биде социјалистичко, но постоеја два начини да се стигне до нејзино остварување: раскинување со постоечките институции како во случајот на Руската револуција и второ, повик за забрзан начин на мирна трансформација, со оглед на тоа што преку правните и политичките институции може да се постигне истиот тип на општество. По неуспехот на Германската револуција (1918-21), беше истакната забелешката дека револуцијата е посоодветна за помалку развиени земји каква што е на пример Русија. Така што, поразвиените земји би доживеале помала траума доколку општествената трансформација се случи по пат на реформизам. Сумарно, стануваше збор за овие два модели на социјална трансформација.

Што се случува денес? Се наоѓаме на почетокот на 21-от век и немаме убедлив модел за напредна општествена трансформација: тоа не е ниту револуцијата ниту реформизмот. Од 80-тите години наваму, откога Маргарет Тачер изјави дека едноставно не постои алтернатива, на Европа очигледно ѝ се посреќи да ги управува актуелните општества низ „крајот на историјата“. И покрај тоа што двата модели на општествена трансформација од почетокот на 20-тиот век беа многу различни и ги поларизираа двата табори, сепак имаа нешто заедничко. Кај обата постоеше верба во науката и научното знаење, како комотни средства за решавање на општествените проблеми. Второ, и двата табори се фокусираа на идејата дека општествената трансформација може да се случи со централизирана држава и униформиран правен систем. Па така, едно право – една држава – еден образовен систем, а подоцна и еден здравствен систем или севкупно еден систем на благосостојба.

На почетокот на 21-от век, беше вознемирувачки што и покрај толкаво акумулирано знаење за општествена трансформација стануваше сè потешко да се замисли подобар свет од постоечкиот, и покрај тоа што овој свет се чини очајно фаличен, охрабрувајќи невидено насилство и згрозувачка социјална нееднаквост. На почетокот на 20-от век, вистина, постоеше недостиг на општествено знаење. Сто години подоцна, ние знаеме многу повеќе, но и понатаму, резултатите не се најдобри. Имаме толку многу знаење за нашите општества но се покажува дека ова знаење е бескорисно. Знаењето што го развиваме на универзитетите не ги спречува нашите општества да живеат со широк обем на лажна свест. Само помислете на процесите во кои жртвите се закрвуваат против други жртви, и како потчинетите повторно ги избираат на власт своите владетели.

Погледнете ја Јужна Африка, каде сиромашните луѓе влегуваат во судир со имигрантите од Нигерија, Мозамбик и Зимбабве. Дури и покрај тоа што овие имигранти располагаат со помалку од 1% од богатството во Јужна Африка, и понатаму се жртви на расизам и ксенофобија. Белата популација изнесува вкупно 8.4% од населението и тие располагаат со 86% од богатството во Јужна Африка. Жртви во судир со жртви. На претседателските избори во САД во 2016 година, сиромашните бели работници влегоа во судир со сиромашните латино работници. Во Европа пак, осиромашената средна класа се манипулира со цел да верува дека нејзини непријатели се економските мигранти и бегалците.

Во еден период после Втората светска војна, луѓето беа безмалку засрамени да бидат богати, па плаќаа високи даноци (над 70%) и градеа држави на добросостојби. Денес, според ОКСФАМ, живееме во свет во кој осумте најбогати билионери имаат толку богатство колку што има најсиромашната половина од популацијата на Земјата (околу 3.5 билиони луѓе). Дали ова се чини нормално или е банализација на хоророт, тривилизација на абнормалното?

Никогаш нема да заборавам кога за време на мојот престој на London School of Economics во 80тите, одејќи накај дома, видов двајца или тројца бездомници кои спиеја на Strand и тоа ми создаде несоници. Како е возможно луѓе во толку развиено општество да немаат каде да преспијат? Понекогаш земав апчиња за спиење, судбината на тие луѓе ме правеше анксиозен. Денес, помеѓу мојот дом и мојот кабинет во Медисон, Висконсин, секој ден на улиците среќавам по 20тина, дури 40тина бездомници, и тоа на многу ниски температури. Но сега веќе не земам апчиња за спиење, мислејќи за судбината на тие луѓе. Хоророт е тривијализиран. Се навикнувам на ова, како што прават и многу други луѓе.

Дали знаењето за општеството што го акумулиравме изминатиов век, всушност придонесе кон тоа да бидеме помалку осетливи на социјалната неправда или дури да бидеме и повеќе цинични, односно скептични во врска со можните прилики за борба за подобро општество? Дали треба да развиеме други форми на знаење што ќе ни овозможат да поставиме радикални дијагнози за нашите општества, ќе направат да бидеме подлабоко свесни за социјалното искуство во овоj свет кое се сведува на искуство на страдање и, истовремено, искуство на креативност и новитети, нешто на што често забораваме?

Проектот ALICE се однесува токму на ова. Направивме истражувања во земји надвор од Европа, односно во Еквадор, Боливија, Бразил, Јужна Африка, Индија и Мозамбик. Потоа, добиените резултати ги споредивме со сродна проблематика во Португалија, Шпанија, Велика Британија, Франција и Италија. Сакавме да видиме како може да се разберат различните стварности на различни континенти. Дали можеме да учиме едни од други? Дали може да ги согледаме опасностите или пак можностите? Тоа е еден поинаков дијалог, кој за да биде возможен, имаме потреба од друга форма на знаење. Во продолжение, ќе изложам радикална дијагноза на нашето време.

Седум закани

            Живееме во тешки и неспокојни времиња. Генерално, народните маси и потчинетите социјални групи се соочуваат со седум големи закани во нивните, веќе прекарни животни текови или воопшто нивната човекова несигурност, и било какви изгледи за подобар живот се веќе исцрпени. Овие закани не се доживуваат на ист начин или со ист интензитет на различни места во светот или пак кај различни социјални групи. Различните начини не се нови, но како тие се артикулираат во споредба со други, со оглед на тоа што истовремено се генерира и драматична социјална ранливост, води до цивилизаторска криза на поставените предизвици, кога на нив не се одговора соодветно прогресивно. Оттука, не сите и сечии предизвици се признаваат како кризни. Многу често се третирани како „новото нормално“, произлезено од сè повидливи кризи каква што е на пример финансиската криза, и начинот на кој таа станува постојана или природна.

Прва закана: распаѓање на државата

Првата закана се однесува на распадот на државата. Модерната либерална држава се роди за да служи на интересите на традиционалната буржујска класа. Наспроти тоа, социјалните борби од последните 150 години ја предизвикаа државата организација, со многу противречност и тензија. Од една страна, државата ја осигурува репродукцијата на капиталот со механизми на изобилие, дисциплинирајќи го трудот, гарантирајќи лични права на сопственост, финансирајќи истражувања чии резултати се користени од корпорациите, нефер оданочување, економска дипломатија, воени интервенции итн. Од друга страна, истата таква држава креира нетрговски поединечни врски помеѓу граѓаните одобрувајќи ги успесите од социјалните борби. Оттука доаѓа и создавањето на јавни добра и сервиси, како на пример, јавно здравство и образование, заштита на работни односи и социјална сигурност, минимална плата, итн. Во Европа, комплицираната игра на спротивни интереси се кристализираше во специфична форма на државата, позната како држава на благосостојба, и во политички режим што ја поддржува оваа форма, познат како социјална демократија.

Оваа специфична форма на државна организација прво беше растурена, а сега е реорганизирана. Целта е да се отповика пролиферацијата на нетрговски врски, така што  тие пак ќе бидат преобразени во трговски. Прво, идеолошки се охрабрува предаторска природа на државната акција, како и неефикасност на држвната администрација и посредување во општествените односи. Ако претходно претпоставката беше дека за да се има силно општество неопходно е да се има силна држава, сега неолиберализмот го принудува граѓанското општество да биде силно за да одговори на слабата држава. Државната интервенција, како по ново правило, почнува да се гледа како нелегитимно загрозување на можностите за личен влог и добивка. Понатаму, следува смената од држава базирана на даноци во држава базирана на долгови. Во врска со оданочувањето, државата има активна позиција во рамки на нејзините граници и остварување на суверенитетот. Во случај на задолженост, државата зависи од кредитори и го губи суверениот примат (како што неодамна можевме да видиме преку кризата на „суверениот долг“ на некои европски земји; а од добро познати причини, сега САД ќе ја иземеме од анализа). Преку конзумеристички задолжувања и приватизација на системот за пензија, самите граѓани стануваат директно зависни од тие кредитори, и тоа јасно се гледа во случаи на луѓе со имот кои се постојано под закана за одземање, задолжени студенти, со оглед на тоа што образовниот систем исто така ја бележи промената од финансиска помош во долгови. Трето, се демонизира идејата за колективна одговорност за колективни проблеми, и тоа се заменува со лична вина или грешка во справувањето со лични проблеми. Последно, грижата за човековата сигурност (слобода од страв и задолженост) е заменета со грижа за национална сигурност, при што политиките на добросостојба се заменети со контрола и надзор.

Принципот на државата е предаден во полето на пазарот, со тоа што и понатаму е гарантирана првичната државна функција: да ги организира социјалните односи во и надвор од неа.

Втора закана: празнење на демократијата

Втората закана е празнењето на демократијата. Модерната либерална демократија се однесува на права, претставништво и учество. Имајќи ги предвид овие три премиси, заедно со социјалните борби, демократијата се наоѓа во средиштето на парадоксалната државна организација за која зборував погоре. Всушност, преку борбите за повеќе демократија, државата стана место за освојување, па така се роди тензија меѓу демократијата и капитализмот. Станува збор, во секој случај, за ограничена тензија, затоа што либералната демократија во клучни моменти се приклони на капитализмот, како што драматично сведочи историјата на Европа од изминатиот век. Разликата помеѓу либералната и неолибералната демократија е во тоа што втората е непријателски позиционирана во однос на правичната социјална редистрибуција, односно распределбата на добра што ги фаворизира народните маси. Сепак, преовладува регресивната социјална распределба (акумулација на богатство и експоненцијален раст на социјална нееднаквост). Резултатот на тоа од изминатите триесеттина години е силен удар зададен на корпусот социјални и економски права. Нападот на социо-економските права значи дека метанаративот за општествениот договор е заменет со метанаратив за индивидуален договор. Како што големата моќ и разлики во богатството прават раслојување (а исто така и сплотуваат) помеѓу различните страни во договорот, така помалку силната страна е изложена на милоста на каприциозно посилната страна, и мора да се предаде на нејзините условувања како што може да се забележи и во случајот на земјите од Глобалниот Југ и нивното праеавање на условите на ММФ и Светска банка. Формалното правило за еднаквост на страните е позагрозено од било кога, па преку моќта на ветото се наметнува неформално правило што може да го користат посилните, и со тоа директно да влијаат на животните услови на послабите. Оваа социјална состојба ја нарекувам социјален фашизам и ценам дека сè додека правилата што ги наметнува неолиберализмот ги збунуваат силните и кредибилни контрасили, ќе живееме во општества што се политички демократски но социјално фашистички. Спротивно на историскиот фашизам, сега не е државата таа што е фашистичка; фашистички се формите на социеталност, базирани на нееднаквост и дискриминација – нешто што државата или не го препознава или станува соучесник во тие дејства. Со финансиската криза, беше создадена нова состојба на исклучок чиј репресивен апарат ита не само против опасни терористи и нелегални лица (мигрантски работници без документи), туку и против граѓани потчинети на правото, чии права, плати и пензии стануваат плен на тој апарат.

Трета закана: уништување на природата

Третата закана се однесува на уништувањето на природата. Историски, оваа закана неодамна почна да се препознава како сериозна. Според многумина, сега оваа закана е најсериозната и на најпроширено рамниште се манифестира во светот, а начинот на справување со драматичните климатски промени варира. За првпат во историјата, капиталистичкиот развој сериозно влијае на капацитетот на природата да ги обнови своите витални циклуси, достигнувајќи еколошки граници кои според независни експерти и комисии при ООН се ценат како црвени линии, чие преминување значи дека штетите ќе бидат неповратни, а животот на Земјата под ризик.

Оваа закана ја прикажува противречноста на временските рамки на социјалните акции, кои се чини дека се расцепени помеѓу две темпоралности: темпоралноста на итност и темпоралноста на парадигматска промена; првата повикува на итна акција со оглед на тоа што утре веќе може да биде доцна, а втората повикува на промени во продукцијата и конзумацијата, како и во социјалните врски и односот кон природата што по дефиниција подразбира генерациски напори за успех. Со оглед на тоа што ниту една од овие темпоралности не се совпаѓа со времето во кое доминира демократската политичка акција или изборниот циклус, како и со оглед на тоа дека денес повеќе од било кога неолибералниот исцрпувачки капитализам е алчен по природните ресурси, се чини дека уништувањето на природата се одвива непрекинато, тривијализирано и сведено на јавен цинизам или негирање, односно на псевдо-решенија како во случајот на зелениот капитализам.

Четврта закана: обезвреднување на трудот

Четврата закана е обезвреднување на трудот. Историските борби на работничката класа за работнички права беа еден од главните канали, преку кои народните маси се стекнаа со граѓански статус и на тој начин се вклучија во демократските процеси. Областа на работничките права, можеби најдобро го покажува тензичното канализирање на трите принципи на модерната регулација: држава, пазар и заедница.[4] Најчесто, по социјални немири, државната интервенција е постепено условена, па така индивидуалниот договор помеѓу работникот и работодавачот во рамки на неустроениот пазар, пазар сведен на моќ наспроти труд, беше условен од општествениот договор помеѓу социјалните стратуми регулирани од државата. Силата на трудот се смета за специјална предност, што компромитира важни непазарни компоненти. Заедницата е оставена со задача да го репродуцира трудот, најчесто преку неплатен труд, со дополнително обременување на жени работнички. Регулацијата на пазарот на труд и работничките права се дел од политички процес, кој се одвива на национално ниво и претставува главно јадро на капитализмот предодреден од националност (национално припаѓање), заради што постојат и разлики меѓу државите. Сево ова почна да се менува со неолибералната глобализација, чии главни движечки импулси се насочени кон тоа да го трансформираат трудот во глобален ресурс, истовремено спречувајќи да се оформи унифициран глобален пазар на трудот. Постепено, платениот труд станува стока како и многу други работи, работа во која се прекршени правата или се оневозможени состојбите во кои може да се остварат тие права, стануваат животно искуство на сè повеќе и повеќе работници низ целиот свет. Во овој процес, две главни разлики помеѓу модерните општества сè повеќе се испреплетуваат: разликата помеѓу платен и неплатен труд, и разликата помеѓу работно и слободно време. Како што е спомнато погоре, историски гледано, поголем дел од трудот кој се репродуцира во работна сила е неплатен труд, и најчесто паѓа врз грбот на жените. Денес, (сајбер-) прекаријатот ги замачкува границите помеѓу платен и неплатен труд, во рамки на продуктивноста, односно на претпоставено платениот труд.

Ова замачкување се случува преку: постојан напор околу нешта како праќање CV или Писмо за намера, празно изгубено време на интервјуа, домашно подготвување за задачите на работа, 24 часовна достапност за работодавачот, неплаќање на прекумерна работа, итн. Некои од овие појави се однесуваат на нешто што може да се нарече грабеж на надницата.

 

 

 

[1] Може да се консултира <http://alice.ces.uc.pt/en/> пристапено на 4 јуни 2017.

[2] Го развивам овој концепт во ‘Toward an Epistemology of Blindness: Why the New Forms of “Ceri­monial Adequacy” Neither Regulate Nor Emancipate’, поглавје број 5 од мојата книга, Boaventura de Sousa Santos, Epistemologies of the South: Justice Against Epistemicide (Abingdon: Routledge 2014), 118–135

[3] Повеќе за ова види кај Benedict de Spinoza, On the Improvement of the Understanding/The Ethics/ Correspondence (rhm Elwes tr, 1st edition, Dover Publications 1955), 176 (‘There is no hope unmingled with fear, and no fear unmingled with hope’).

[4] За трите столбови на модерното општествено регулирање види кај Boaventura de Sousa Santos, Toward a New Legal Common Sense: Law, Globalization, and Emancipation (Butterworths 2002), 1–5.

Како е да старееш како геј во Србија

Тој е страстен навивач на српскиот фудбал и вели дека никогаш не пропуштил ниту еден натпревар на репрезентацијата. Најдраги му се ќерката на неговата сестра и нејзиниот тригодишен син.

Радован нема постојана работа и по неколку месеци годишно оди во странство да работи како градежен работник со „сонародниците“.

Сепак, ниту сестрата, ниту нејзината ќерка, ниту сограѓаните ја знаат тајната на Радован – дека е геј.

„Јас сум еден од оние чичковци кои никогаш не се ожениле“, изјави Радован за Би-Би-Си. „Сите во селото по ред се сомневаат, но никој не го изговорил зборот – геј.

Радован е двојно дискриминиран во Србија затоа што е геј во седмата деценија, објаснува Зорица Мршевиќ, родов социолог и адвокатка.

„Додека сте помлади и здрави, некако се борите со стигмата и ограничувањата што ги чувствувате како геј личност. Во староста сè опаѓа, сè е потешко, кругот на пријатели се стеснува и мрежата за поддршка опаѓа“, вели Мршевиќ за Би-Би-Си.

Помалку од три проценти од ЛГБТ+ луѓето во Србија имаат на кого да се потпрат – семејството, партнерите, пријателите – со цел да ги задоволат основните животни потреби за домување, работа и храна, покажува истражувањето на Лабрис, организација за правата на лезбејките.

Последниве години, пораст на сиромаштијата кај најстарите граѓани е забележан и во Србија, а дури 60 отсто од постарите сметаат дека не се еднакви во општеството, се вели во годишниот извештај на комесарот за заштита на еднаквоста.

Иако Србија организираше неколку мирни Паради на гордоста и беше на прагот во 2021 да го донесе Законот за истополови заедници, поверојатно е дека членовите на ЛГБТ+ заедницата кои не живеат во Белград и кои се постари не се откриле пред нивните семејството и пријателите, вели социологот.

„Веројатно никогаш нема да се аутираат, вечно ќе живеат на маргините“, додава Мршевиќ.

За време на пандемијата на корона вирусот, „постарата популација ЛБГТ+ е особено изложена на ризик“, вели Александра Гавриловиќ од Лабрис.

„Геј луѓето се соочуваат со зголемен ризик од осаменост, запоставување, сиромаштија, невработеност и лошо здравје. Како стареат, нивната состојба само се влошува“, додава Гавриловиќ за Би-Би-Си.

 

 

„Која ти се допаѓа?

 

 

Бројот на Радован го добив од познаник, но под еден услов – никогаш да не го прашам за неговото вистинско име, градот во кој живее или селото од кое потекнува.

Услов е и да разговараме на телефон, но да дадам свој број за да ми се јави од картичка, која ми рекоа дека после тоа ќе биде исклучена. Затоа што на Радован му е многу важно никој да не го открие.

Чув пријатен и насмеан машки глас.

„Би го сменил акцентот, но од селото не се бега, ниту преку јазикот“, се пошегува тој.

На извесен период успеал да избега од селото и да работи во странство, каде, како што вели, го имал првото истополово сексуално искуство.

Пред тоа во младоста неколку пати имал секс со жена, но „тоа не беше водење љубов“, вели. „Бевме млади и еден по еден, нашите пријатели од селото ја губеа невиноста. Потоа си прераскажуваа“, раскажува тој. Брзо сфатил дека девојките не го привлекуваат, но „на почетокот не сфаќал што се случува“. „Сфатив што се слуува на 16-годишна возраст, но тогаш ми беше јасно – морам да смислам алиби“, вели.

Како што додава, било невозможно да излаже дека имал секс со жена бидејќи во неговото село се се дознавало па, решил да собере храброст и да го направи тоа. „Беше жалосно, но признавам, бев среќен што завршив со тоа“, вели тој, со навестување на тага во неговиот глас. „Можев да здивнам, никој повеќе нема да ме прашува – а тебе која ти се допаѓа?“. Последен пат имал врска со жена на 23 години, а првиот пат со маж – три децении подоцна. „Во меѓувреме…една предолга осаменост, што друго“, вели тој.

 

Сите „мирисаат“, никој не спомнува

 

Аутирањето, термин поврзан со ЛБГТ луѓето кои кажуваат пред семејството и пријателите дека се геј, никогаш не било опција за Радован.

„Какво аутирање, не само што сум во плакарот, туку сум и заклучен однатре“.

Во ниту еден момент не помислил да им каже на најблиските, бидејќи сигурен е дека нема да можат да се справат со тоа.

„Не дека не ме сакаат, но тоа е мала средина, не разбираат. Веројатно би се засрамиле од мене, а јас не сакам да си го направам тоа“, вели.

Мајка му починала пред повеќе од една деценија, но неговиот татко сè уште е жив.

„Многу добар човек е, но што би правел со тие информации, мислам дека би се преправал дека не ги разбира“.

Ништо не ѝ кажал ниту на сестра му, иако вели дека се блиски. Посебно е приврзан за нејзината ќерка која извесен период студирала во поголем град и Радован смета дека „таа знае сè и сè и е јасно“.

„Да се разбереме, сите нешто мирисаат, но никој нишро не спомнува“, вели тој.

Хомосексуалците често го поминуваат целиот свој живот во стеги, вели социологот Зорица Мршевиќ.

„Постојано се плашат дека соседството или роднините ќе ги откријат, или евентуално дека тоа ќе се случи на работа. Дури и да се во пар, по правило повеќето се селат, за случајно околината да не ја открие нивната врска, а тоа се случува многу често“, вели таа.

Соседството, вели таа, често е сомничаво во однос на некој кој целиот живот живее сам или, уште повеќе, за двајца средовечни или постари мажи или жени кои живеат заедно долго време.

„Колку и да се трудиме, прашањата постојано доаѓаат и луѓето се често во тесно“, додава Мршевиќ, научната советничка на Институтот за општествени науки и авторка на книгата Истополови семејства.

„Кога газдата ќе дознае дека се две жени или двајца мажи заедно, ги брка, а следниот бара двојно повисока кирија“.

 

Осаменост

 

 

Постарите ЛГБТ+ лица, вели Зорица Мршевиќ, помалку се дружат.

„Како што старееме, нашиот круг на пријатели се намалува, а хомосексуалците генерално имаат помалку пријатели бидејќи српското општество често не ги прифаќа. Ако просечниот стрејт пар има десет пријатели, истополовите парови ќе имаат еден до двајца“, вели таа.

Само неколку пријатели на Радован знаат дека тој е геј.

„Тоа се луѓе со кои почнав да се дружам подоцна во животот. Некои ги запознав на Интернет, а некои ги запознав во странство. Разговорот со нив за е мене сè. Сè“.

Кога е во селото, живее со татко му и му помага на фармата. „Сега е стар, па не може повеќе да работи„. Вели дека не може ни да помисли на ситуација во која би живеел со партнер.„Едноставно тоа не е мој живот, јас тоа нема да го доживеам“.

Според Мршевиќ, луѓето на Балканот масовно живеат во пошироки семејства. „Живееме со чичковци, баби, дедовци и сите тие во многу случаи ја осудуваат хомосексуалноста“, вели таа. „Ако ги немате оние што самите сте ги создале, затоа што не сте можеле да основате семејство, немате пријатели, немате ни правен партнер, бидејќи државата не го препознава“.

Радован обожава деца, но вели дека никогаш не помислил да ги има. „Би морал да се оженам, а тоа би ми било голема мака, барем вака имам малку мир“, вели тој. „Секако дека сега би сакал да не морам на секои неколку месеци да одам да работам во странство, би сакал да имам деца и да ми прават друштво“.

Тој ја избрал осаменоста, „но само затоа што не можев да помислам да лажам некого со кого сум во брак или да го лажам тоа дете“.

Голем дел од ЛГБТ движењето, вели Мршевиќ, произлегло од битката на луѓето за зачувување на родителските права од нивните родители или државата.

„Некои геј луѓе добиле дете на помлада возраст. Но, бидејќи хомосексуалноста беше забранета на овие простори до 1970-тите, бабите и дедовците често се обидуваа да им го одземат детето, мислејќи дека тоа е неморален ангажман, детето да живее со хомосексуалци“, вели таа.

 

 

Умираат сами

 

Токму пандемијата на корона вирусот ја мотивира Вера Куртиќ, ЛГБТ активистка од Ниш, да се обиде преку социјалните мрежи да формира заедница на постари геј луѓе.

„Слушнавме за неколку случаи на смрт на постари геј лица од корона или други болести за време на пандемијата“, изјави Куртиќ за Би-Би-Си. „Бев вознемирена од приказните и околностите под кои умреле – сами и напуштени од сите.“

Затоа Куртиќ на крајот на летото се поврзала со геј луѓе над 45 годишна возраст.

 „Најмногу дојдоа жени што ги познавам и разговаравме за многу различни работи – активизам, но и обичен живот, проблеми. Се надевам дека на групата ќе ѝ се придружат постари жени од маргините, кои немаат геј пријатели, кои не се аутирани и на кои навистина им е потребна помош”, вели таа.

Според Куртиќ, постарите лезбејки се тројно дискриминирани – како жени, лезбејки и постари лица во Србија. „Жените најчесто доаѓаат со чувство дека го разочарале своето семејство“, вели таа.

 „Причината за ова е што не го прифатиле она што им го наметнува патријархатот, а тоа е да имаат сопруг и да станат мајки по секоја цена. Така, постарите лезбејки се главно отфрлени и нивните семејства често се срамат од нив. Понекогаш ги викаат кога треба да се грижат за децата или да помогнат низ дома, но генерално се смета дека тие воопшто не сакале да бидат мајки, а не дека не можеле. „Се обидовме да одржуваме контакт со нив, за да не бидат уште поизолирани и да имаат некого да поразговараат“, вели Куртиќ.

Постарата геј популација има дополнителен проблем во однос на помладите бидејќи често немаат пристап до интернет или не знаат да го користат.

„Интернетот е многу корисна алатка за луѓето кои живеат далеку од големите градови, за да можат полесно да најдат пријатели или партнери“, додава Гавриловиќ.

Радован вели дека поради околностите не живее сам, но се чувствува осамено. „Има кој да ми купи нешто од продавница или аптека бидејќи ова е село, па секогаш има некој. Но, да поразговараш или со некого да споделиш поинтимни работи, тука нема такво нешто“.

Бидејќи нема потомци, решил целиот имот да им го остави на внука му и ќерка ѝ. А заедничкиот стан, кој останал од татко му, го оставил на сестра му. „Не ми треба, бидејќи немам семејство”.

Примерот на Радован не вклучува директна дискриминација, вели Зорица Мршевиќ, но одредени односи покажуваат индиректна дискриминација.

„ЛГБТ+ луѓето често се напаѓани од нивните роднини кои на еден или друг начин им го одземаат имотот, бидејќи немаат директни потомци. Има многу случаи на луѓе кои неправедно ги искористуваат, затоа што често немаат никого” вели таа.

Семејството ја дискриминира често жената, додава Куртиќ, со самиот факт што имотот најчесто се пренесува на машките членови на семејството. „Ако имате брат и сестра, дури и ако сестрата е мажена, заедничкиот имот прво оди кај братот“. „Во ситуации кога жената е сама, никој не ни помислува да дели стан или куќа со неа.

 

Сиромаштија

 

Според истражувањето на Универзитетот во Калифорнија, 22% од членовите на ЛГБТ+ заедницата живеат во сиромаштија. Исто така, поверојатно е дека постарите ЛГБТ+ луѓе ќе доживеат депресија и ќе живеат во сиромаштија отколку нивните стрејт врсници, покажува истражувањето на американската организација Fenway, која се занимава со правата на геј луѓето. Од почетокот на епидемијата на Ковид-19, дури две третини од хомосексуалците немаат средства да задоволат барем една основна животна потреба – храна, домување, егзистенција, работа, според истражувањето на Egal и Loud and queer.

Често се случува луѓето да влезат во седмата деценија, а да имаат десет години стаж, па не можат ниту да сонуваат за пензионирање“, вели таа. Причината е едноставна – често морале да ја менуваат работата бидејќи бегале од хомофобијата.

„Ако сфатат на работа дека не си како другите, тогаш те малтретираат. Би биле принудени да дадете отказ, доколку пред тоа не ви го дадат, за да си го спасите животот и да избегате од срамот. И така натаму“, додава Мршевиќ.

Кога се сами, вели социологот, за многумина парите се голем проблем. „Да имате некој да ви купи нешто или да отидете и да го завршите, многу од тие практични проблеми може да се решат со пари“, вели таа. „Некои од овие тешкотии не се толку големи поединечно, но заедно го отежнуваат животот, ако нема пари да се реши.

Според Вера Куртиќ, лезбејките кои не живеат во големите градови имаат многу поголеми шанси да ја загубат работата.

 „Работодавците често мислат – таа е сингл, нема деца или за кого да се грижи, не ѝ требаат толку пари како на некој што издржува семејство“, вели таа.

Ако останат без работа, лезбејките често се повлекуваат во себе. „Тоа повлекување се зголемува уште повеќе кога ќе достигнат возраст кога сите други околу нив веќе имаат семејства“, објаснува Куртиќ.

„Дури и да сакаат да се дружат, вредностите во Србија се такви што се многу повеќе ориентирани кон семејството и не се смета за нормално жената да се гледа со своите пријатели на пример неколку пати неделно, туку е потребна дома. Така, лезбејките кои немаат деца понекогаш се чувствуваат безвредни. Како општеството да им вели – не си ја исполнивте улогата”.

 

 

Враќање во плакарот

 

 

Постарите хомосексуалци доживуваат посебна дискриминација кога одат во старечки домови во Србија, вели Александра Гавриловиќ од Лабрис. „Кога тамошниот персонал и другите жители ќе дознаат дека се хомосексуалци, тоа е како да се повторува малтретирањето од училиште,“ вели таа.

„За да не им се случи ова, многу од нив мораат да се вратат во плакарот, односно повторно да ја сокријат својата сексуална ориентација, дури и ако животот го живееле отворено како геј луѓе”.

Затоа во многу земји од Западна Европа и Америка, денес постојат домови за стари лица специјално посветени на ЛГБТ+ лицата.

Радован е против старечки домови.

„Не би одел таму“, вели тој. Сè додека е способен за работа, повремено ќе оди во странство. „Ја сакам работата, затоа те замолив да ми го дадеш името Радован“, се пошегува тој.

„Но, нема да си дозволам да паднам на грбот на поширокото семејство, ако тоа се случи, ќе одам во дом. И таму ќе се преправам, како целиот свој живот”, вели тој.

 

 

 

Авторка: Марија Јанковиќ

Извор: ББЦ

Како пандемијата ме лиши од амбиции

Ја напуштив амбициозноста за да ја бркам просечноста. Ова, неизненадувачки, си дојде како резултат на изминативе две години – две години исполнети со интензивно родителство во пандемија и полно работно време. Сакам „само да постојам, човече“ и нема да дозволам грижи како успех или искачување по корпоративната скала да ми застанат на патот. Новиот сон едноставно гласи: никакви цели, само вајб.

Феноменот на „Големата оставка“ подржан од родителскиот крик што одекнува низ Северна Америка од март 2020 година е доказ дека не сум сама во оваа потрага по нешто надвор од нашите стандардни професионални аспирации. Наспроти неодамнешното инсистирање на Ким Кардашијан дека „на никого не му се работи деновиве“, луѓето никогаш не работеле повеќе за помалку, никогаш не давале толку од себе на сметка на капитализмот за да можат да пофатат барем мал дел од огромното богатство на Кардашијан. Луѓето сакаат да работат – мораме – но многумина од нас повеќе не се подготвени да ја заменат својата благосостојба за шанса да го заграбат американски сон во распаѓање. Гледаме обновен фокус на односите, заедницата и бавниот ритам на животот надвор од целиот тој gaslight-gatekeep-girlboss етос.

2022 година можеби ќе биде годината кога мојата амбиција навистина ќе умре, на што велам: „Биди ми поздравена, кучко“.

Како млада возрасна жена, морав да бидам амбициозна; тоа ми беше единствена шанса да избегам од сиромаштијата. Знаев дека ако сакам сигурност, стабилност и удобност, морав да работам понапорно, да бидам попаметна и да се стремам во најактивна смисла на зборот. (Се одлучив за новинарство, па очигледно не сум била толку фиксирана на парите колку што сум можела да бидам, но сепак). Колку понапорно работев и повисоко целев, толку почесто гледав како далеку помалку способни луѓе одат напред. Поминав низ безброј интервјуа во врска со унапредувања за кои бев повеќе од квалификувана само за да слушнам: „Те сакаме, но…“ Неизбежно завршував да го обучувам нововработениот во работата што јас не ја добив.

Амбицијата станува смешна работа кога е затапена од структурната нееднаквост со која се соочив како обоена жена во редакција. Добива назабена форма, која изгледа како да е дизајнирана да го осакати секој што се надева да ја дофати. Сепак, сè уште се обидував да ја зграпчам, искачувајќи го патот нагоре во различни медиумски компании. Се согласував на „стратешки“ намалувања на платата и унапредувања кои вклучуваа многу повеќе работа без дополнителна плата, со надеж дека амбицијата некако ќе ме ослободи, ќе направи сиот овој стремеж да вреди нешто повеќе од синдромот на карпал тунел и натрупаниот долг на кредитната картичка.

Кога бев бремена со првото дете во раните 30-ти, се сеќавам дека барав статистики за жените во работен однос на моја возраст, само за да паднам во неколкудневен очај кога дознав дека сум опасно блиску до најпрофитабилните години и дека работите потоа одат само надолу. (Според Payscale, кои ги проучуваат платите, жените со диплома го достигнале врвот во заработката на 44-годишна возраст, со просечна плата од 66.700 долари). Помислата дека нема да биде подобро од сега ме исцрпуваше. Поради овој страв, на крајот аплицирав на нови, повисокоплатени работни места само три месеци по породувањето. Имав интервју по телефон додека го доев моето новороденче. Не можев да останам на моето тогашно нископлатено работно место, знаејќи дека сета таа амбиција, сиот тој стремеж ќе го достигне врвот таму, работејќи за компанија која постојано промовираше просечни бели мажи над обоени жени, за највисоката плата до сега, а сепак едвај успевајќи да скрпам крај со крај.

На крајот, навистина добив нова работа со подобра титула и повеќе пари, но мајчинството ми го обнови фокусот и ја изостри мојата идеја за работа. Конечно ја разбрав конечноста на времето и морав да бидам искрена за тоа каде и како сакам да го трошам. Една година подоцна, дадов отказ за да работам фриленс, за да можам да поминувам повеќе време во постоење, бидување личност цело време, наместо помеѓу патувања и праќање е-пошта. Сепак, тој зен пристап не траеше долго; кога забременив со второто дете неколку месеци подоцна, почувствував огромен притисок да најдам друга соодветна работа, да се потпрам на стабилноста.

Но, наскоро ќе почне пандемијата и сè што некогаш сум го сметала за нормално, стабилно или безбедно ќе исчезне. Родителството и работата повеќе не беа одвоени; сè се згрутчи во леплив, непријатен хаос од кој беше невозможно да се избега. Но овој хаос беше, истовремено, разоткривачки; многумина од нас конечно видоа како паѓа маската на сигурноста. Работата продолжи да го става профитот пред луѓето и покрај дотогаш невидената и надвладувачка природа на она што беше пред нас. Од родителите, особено од мајките, се очекуваше да ги задржат и своите работни места и своите улоги како старатели, без да потфрлат во ниту едно од нив. Сликата што остана беше мрачна, но вистинита, барајќи од нас да направиме радикална и јасна проценка за тоа што функционира и пред сè, што не функционира.

До моментот кога чував мало дете и новороденче во карантин, мојата замисла за амбициите беше трајно изменета. Морав да продолжам да работам за да ги одржувам сите сити и живи, и сфатив дека не сакам или не ми треба повеќе од тоа. Повеќе не бев волна да отстапувам ментален или емотивен простор за идејата дека самата работа е патот до нешто повеќе. Работата не беше мојот идентитет или моето семејство; тоа беше средство до одредена цел.

Околу работата постои илузија дека сè она од кое ќе се откажете сега, целото украдено време за превоз, прекувремена работа, проверка на вашата е-пошта по работното време, некако ќе ви донесе слобода и капитал во подоцнежните години. Но, милениумците и gen-Z ја разоткрија фарсата позади „работете напорно сега, уживајте подоцна“ – повеќето од нас ќе работат додека не умрат. Тешко е да ја одржите вашата амбиција пред таа реалност.

Пандемијата ги покажа предизвиците да се биде родител кој работи и ги осветли пукнатините во двата критични простори. Јасно ни покажа како и двата системи нè извисуваат, без разлика дали се работи за недостаток на достапна дневна нега, платено родителско отсуство или флексибилни опции за работа од дома. Ни покажа колку брзо компаниите беа подготвени да ги жртвуваат животите на своите вработени, да ги означат како неопходни без да им ги обезбедат потребните безбедносни мерки и поддршка за да го зачуваат нивното здравје. Пандемијата ги жртвуваше мајките со тоа што принуди милиони жени инстантно да ја напуштат работата за да се носат со огромниот товар што се бара од нив и некако само од нив.

Работата побара од нас да го одржиме нивото на продуктивност и покрај тоа што се справувавме со незамислив страв по здравјето кој секојдневно одземаше животи пред нашите очи. Ни беше кажано да ги сметаме табелите и содржината за подеднакво важни како и обидот да се одржиме себеси и нашите деца во живот. Тешко е да сака човек нешто повеќе од тоа, да се стреми кон повисоко место во таа затруена хиерархија.

Во секој случај, така е за мене.

 

 

Извор: The Cut

Слика: Aisartist

Последните моменти од одлуката Ро во една од најголемите клиники за абортус во Америка

Петок е, седум часот наутро. Ајви (Ivy) ги запали светлата во најголемиот центар за овозможување абортуси во Тексас – Клиниката за жени во Хјустон (HWC), кадешто работи како супервизорка речиси две децении. Откако во мај протече нацрт-одлуката на Врховниот суд и се откри дека конзервативното судско мнозинство има намера да ја поништи одлуката Ро против Вејд, педесет и шест годишната Ајви, која побара во текстот да биде условена со прекар, секој ден оди на работа со помислата дека може да ѝ биде последен. Но, утринските работни навики на Ајви не се променија заради сѐ поизвесниот крај на правото на абортус, ниту заради постоечките ограничувања на пристапот до абортус во Тексас. На почетокот на секој работен ден, Ајви сѐ уште си ја собира побелената долга коса во пунџа и ја прибира во црна хируршка капа; сѐ уште ги стерилизира сите шприцеви, ги пребројува киретите и пречекува колегите на работа. Само начинот на којшто им се обраќа на пациентите е различен – отсега, секое добредојде е проследено со службено оградување.

„Одлуката Ро против Вејд секако ќе ја поништат, а и легалниот абортус може да го забранат во секој момент“ ги предупредува Ајви трудниците после секое „Добро утро“ и прием во клиниката. Петок е и пациент(к)ите почнаа да пристигнуваат во осум часот, после ‘паркинг-преговорите’ со анти-абортус демонстрант(к)ите. „Ај покажи ми лична карта, mija“, ѝ вели Ајви на првата жена што стигнала во сончевото предворје, исполнето со жуборот од аквариумот. Жената беше облечена во црни панталони и сив дуксер, а за да ѝ се заштити идентитетот во целост, била регистрирана под одреден број. Како и поголемиот дел од утринските пациентки, таа е во четвртиот месец од бременоста, и ова ѝ била втора од двате пропишани лекарски прегледи. Според законот за абортус во Тексас, жените треба да чекаат најмалку дваесет и четири часа откако ќе добијат писмена потврда за бременост и ехо снимка за да смеат да ја прекинат бременоста. Се надева дека после оваа посета и втората ехо снимка, барањето за абоортус ќе ѝ биде одобрено. Десно од бирото на Ајви висеше врамена прокламацијата во чест на четириесет и четвртата годишнина од Ро против Вејд, потпишана од градоначалникот на Хјустон.

Тој ден, и покрај предупредувањата на Ајви, се чинеше дека само неколку жени на рецепцијата пријавиле дека нивниот пристап до абортус е загрозен. Пациентките биле најмногу загрижени за ултразвукот, преку којшто доколку се утврдеше дека лицето е бремено повеќе од шест месеци; или доколку евентуално се детектираше некаква активност во феталните клетки – тоа би значело дека прекинот на бременоста нема да им се дозволи во Тексас заради усвојувањето на државниот закон во септември минатата година и ќе треба абортусна нега да си побараат во друга држава.

За ехото и лекарското советување, жените беа или повикани една по една во задниот дел од клиниката, или советувани да го причекаат докторот, којшто не се беше појавил сè уште. Пациентките седеа и чекаа на крути дрвени столчиња, а на спротивниот ѕид висеше врамена фотографија од Серулеанскиот залив во Портофино. Дури жените зјапаа час во сликата од италијанското село, час во мобилните, десетина нервозни медицински службеници се врткаа околу рецепцијата. Една од нив го ставила телефонот врз купот медицински досиеја за колегите полесно да го видат дневниот ред на Врховниот суд за тој ден. Една од медицинските сестри пак, почна да ја плете светло обоената коса на рецепционерката. „Може да се случи во секој момент“ рече Шила, раководителката на клиниката и надредената на Ајви,  којашто била во контакт со адвокатите на Американскиот сојуз на граѓански слободи (A.C.L.U). „Сестра ми се обидува да ми ги тргне мислите од ова и еве, штотуку ми испрати статија: ‘Како да престанете да излегувате со луѓе со коишто не си одговарате.’ Се слушна извик од друга просторија: „Ај препрати ми!“

И покрај тензичната атмосфера, медицинските лица се обидуваа да се фокусираат на работните обврски и да одговорат на сите телефонски повици, коишто никако не престануваа. Колку побрзо работеа, толку повеќе пациенти можеа да подготват за лекарска посета. На жените кои ги исполнуваа условите за прекин на бременоста докторот или ќе им препишеше апчиња или ќе го изведеше абортусот хируршки. Но, во точно 9:11 часот, пред докторот воопшто да пристигне и да почне со извршување абортуси, Шила доби телефонски повик од адвокатката на Американскиот сојуз на граѓански слободи: „Го поништија Ро“. На излегување од лабораторијата, Ајви не сфати што точно ѝ кажала адвокатката на Шила, но откако виде како ѝ треперат рацете, ѝ беше јасно.

Надвладеа штама неколку секунди. Ајви се повлече во одделението за проверка на виталните функции и анализа на урина. Конечно сама, си ги прекри насолзените очи, а останатите колеги се прегрнаа. Една од пациентките стана од столчето и го прекина молкот: „Зошто плачете?“ праша збунето. Шила се обиде да се сталожи, ги избриша солзите и се сврте кон жената и уште тројцата пациенти во чекалната: „Дами, за жал, законот за абортус е поништен“. „Во моментов не смееме да извршуваме никаков тип абортус, но тоа не значи дека немате опции, океј?

Две од пациентките, облечени во светли пуфкасти папучи, немо гледаа во празно, а третата, со наочари со дебели рамки, заплака на глас. „Qué pasó?“ – праша една од пациентките, којшто не зборуваше англиски. Шила клекна покрај неа и на лош шпански ѝ рече: „No podemos hacerlo ahora“, што значи „Не може да го направиме сега“. Жената, со кубанско потекло, воопшто не изреагира, па Шила побара од Ајви да ѝ преведе: „Мила, Врховниот суд штотуку го забрани абортусот во Тексас“. „Не смееме да ви помогнеме“. Жената се стаписа.

Ајви ѝ даде брошура со телефонскиот број на Националната федерација за абортус и ја охрабри да се јави за да дознае кои ѝ се опциите на располагање во другите држави. Брошурата беше на англиски и содржеше контакт податоци на три фондови за абортус, од коишто два престанаа со работа веднаш по објавувањето на пресудата. „Не ги извршуваат повеќе во Тексас? – праша жената со ококорени очи. Ајви одмавна со главата и си ја потпре раката на рамото на жената.

Ајви ја прераскажа истата порака и на дваесетина други пациентки коишто го чекаа доктрот. Иако жените можеа слободно да ги приложат ехо снимките во клиниката, на медицинските лица им беше забрането да ја извршуваат абортуси. „Нема повеќе абортуси“, ѝ рече Ајви на една жена којашто седеше во фоајето со наведната глава. И покрај тоа што Ајви течно говореше два јазика, во целата конфузија, нејзината речитост за момент исчезна. Полека се сталожи и ѝ рече „Ќе им се јавиш и тие ќе ти објасат чекор по чекор што да правиш“. Ѝ ја подаде сега веќе застарената брошура и со сите сили се трудеше да не заплаче.

Штом ја чуле веста, дел од пациентите побегнале од клиниката. Кога Ајви ги побара телефонски за да ги советува што понатаму наиде на тишина од другата страна на слушалката. Шила беше особено загрижена за една жена чиј претходен обид за медикаментозен абортус не успеал и баш тоа утро се вратила во клиниката за да проба повторно. Дел од пациентките едноставно одбиваа да ја прифатат веста и да ја напуштат клиниката. Една од нив ја зграпчи Ајви за раката и никако не сакаше да ја пушти. „Те молам помогни ми“, ѝ шепна, нудејќи ѝ купче пари во замена за апчиња за абортус. „Не смееме да извршуваме абортуси“, инсистираше Ајви. „Противзаконски е“. Жената ја молеше и ветуваше дека апчињата ќе ги пие дома, во потполна тајност. „Маж ти ќе мора да те одвезе во друга држава“, рече Ајви со сериозен тон. „Абортусот не е легален“.

Неколку часа подоцна, на масата во просторијата за прегледи, Ајви ја затекна Британи (22) со истуткана бела маица и стегнати тупаници, којашто беше дојдена за рутински контролен преглед една недела по абортусот. Веќе ја беше чула веста и беше ужасната дека за малку и таа ќе беше спречена да направи абортус и плус ќе беше „мета“ на судско гонење. Дали сега би можела да западне во неволја затоа што абортирала пред една недела, ја праша Ајви. „Не си направила ништо незаконско“ ја увери Ајви, но ѝ посочи дека веројатно ќе биде подобро за неа ако не раскажува наоколу за својот абортус.

Откако замина и последниот пациент тоа утро, приемниот оддел на клиниката заличи на центар за контрола на летови. Ајви почна да ги собира досиејата на пациентите во кутии, додека две други колешки се обидуваа да им се јават на жените што беа закажани попладне за да ги извести да не доаѓаат. Останатите од персоналот се трудеа да сфатат како одлуката ќе им влијае врз егзистенцијата. Клиниката не би имала веќе работа, па не беше тешко да заклучат дека ќе ја изгубат работата. „Има два закона“, ѝ рече Шила на една од сестрите, надоврзувајќи се на она што ѝ го кажаа адвокатите. „Едниот е пред Ро, закон од 1960, во Уставот, а другиот е автоматски закон“, рече опишувајќи разни тексашки закони. Јавниот правобранител на Тексас се закани дека првиот ќе го спроведе уште веднаш. Вториот ќе стапи на сила триесет дена по пресудата на Судот и со него обезбедувањето абортус ќе стане кривично дело.  

Не помина долго, пациентите од попладнето почнаа да се појавуваат и покрај пораките што им ги оставаа вработените. Секој пат кога ќе свирнеше алармот на вратата, сите истовремено се вртеа кон влезот со овенати лица. „Не знам дали слушнавте“, ѝ рече рецепционерката на една жена што се чинеше дека е на раб да заплаче. Дојде и друга пациентка и, збунета, ја праша Шила што вели законот сега. „Бидејќи ја поништија пресудата Ро против Вејд, сега се враќа правото на секоја држава да носи своја одлука,“ објасни. „Па, зашто, очигледно, живееме во конзервативна држава, сега станува нелегален.“ Колегите околу Шила веќе почнаа да зборуваат за Ро во минато време, како да се сеќаваа на некоја далечна ера кога абортусот бил уживан како право.

За време на една кратка пауза сред гужвата од пациенти, Шила се потпре на еден шкаф да здивне. „Сега може да паѓаме“, им рече на другите. Една од вработените, Линда – шеесет и нешто годишна жена, која работела во клиниката четириесет и две години, не се согласи. Се потсети на годините кога антиабортистите провалуваа во клиниката со смрдливи бомби или ја поплавуваа зградата со црева низ отворот за пошта на влезната врата – некогаш ги поплавуваа толку многу што требаше да направат дренажни дупки во подот. „Ако паднеш“, рече Линда со сериозен глас, „ќе те изгазат.“

Осумдесетгодишниот доктор на клиниката, Бернард Розенфелд, не отиде на работа тоа утро, плашејќи се дека дури и само да се појави таму после донесувањето на одлуката, државата може да го гони. Но не можеше да издржи долго, и рано попладне пристигна за да ги теши своите вработени. Како и Линда, и тој многу добро се сеќаваше на абортусот во минатото. Студираше медицина во доцните шеесетти и рани седумдесетти, пред Ро да го легализира абортусот во 1973. „Секојдневна рутина ни беше да спасуваме жени од септички абортуси и крварење“, рече за периодот кога работел во Градската болница во Бостон. „Катастрофа беше.“ Розенфелд потоа почнал на пракса во Медицинскиот центар во Лос Анџелес при Универзитетот во Јужна Калифорнија, а во 1975 станал главниот свиркач во еден случај на принудна стерилизација во болницата. На стотици Латиноамериканки им било побарано да потпишат согласност за подврзување на јајцеводите сред породување. Некои жени не биле ни свесни дека биле стерилизирани сѐ додека еден адвокат што работел со Розенфелд не им се појавил на врата.

Розенфелд на крај се придружил на катедрата на Медицинскиот колеџ Бејлор, во Хјустон, и станал специјалист за одврзување на јајцеводи и во раните осумдесетти го презел раководството на клиниката во центарот на градот. На денот пред одлуката на Судот, тој, Ајви и Шила седнаа на големите кожени фотелји, каде што обично пациентите се одмараа после хируршките абортуси, и дебатираа што ќе се случи по пресудата. И тројцата се прашуваа кај би му бил крајот на законот. Ќе влијае ли на третманите за плодност? Ќе биде ли легално ин витро оплодувањето? И кои би биле импликациите за генетските истражувања? За Розенфелд, исто толку загрижувачки беше и фактот што помладите генерации доктори ја избегнуваат оваа професија. Веќе со години не можел да најде доктор што ќе го замени. „Не мислев дека ќе се пензионирам толку рано“, рече со горка насмевка. Веќе некое време чувствуваше притисок од државните регулативи да престане да изведува абортуси. Кога гувернерот на Тексас, Грег Абот, нареди сите такви клиники да се затворат за време на пандемијата, Розенфелд беше повикан пред Медицинскиот одбор на Тексас и обвинет за непочитување на државните наредби. На крај го прогласија за невин, но се плашеше дека властите на сличен начин ќе го набљудуваат и оспоруваат и сега, после Ро. „Мора веднаш да престанеш, инаку ќе почнат хајка по тебе“, рече.

Во петокот, по одлуката, Ајви и Шила на кратко се тргнаа од пациентите за да земат селотејп и да излезат надвор. Требаше да го постават големиот постер што жена му на докторот го направи претходниот ден. На него пишуваше „HWC веќе не може да обезбедува абортивна нега.“ Ајви го повика чуварот на клиниката на помош. „Хуан!“, рече. „Los abortos ya no son legales“ – абортусите веќе не се легални. Чуварот, еден слаб човек од шеесет години, кој ѝ служел на клиниката четиринаесет години, беше зафатен барајќи бургија за да може целосно да ја процесира веста дека остана без работа. Тројцата се качија на една клупа под веќе постоечкиот знак на којшто пишуваше WE ♥ HWC. Кога Хуан ги одврти шрафовите, знакот падна на подот, а завртките се истркалаа зад него. 

Внатре, одлуката што лебдеше наоколу со месеци, одеднаш се материјализира: по повеќе од четириесет години клиниката ќе се затвори. Една трудница што зборуваше на телефон со една од медицинските помошнички пред да спушти бесно се развика: „Значи ќе треба да ги преземам работите во свои раце, нели?“. Психолозите од клиниката раскажуваа за пациентки кои се фрлале по скали или сериозно размислувале за самоубиство. „Сѐ почесто ќе гледаме бебиња во контејнери,“ – рече Лупе, друга медицинска помошничка. Таа најмногу беше загрижена за жените што не се во можност да патуваат надвор од државата и Латиноамериканките што ги имала третирано низ годините, од кои дел беа неписмени. По затворањето на клиниката кој ќе ги шири информациите за алтернативите што постојат?

Надвор на паркингот, несигурна, беше Кубанката на којашто ѝ беше даден флаер со опции што не можеше да ги прочита. Кога ја напушти клиниката, еден демонстрант против абортус по име Раул проба да ја намами да влезе во автобус што се упатуваше кон „Хјустонската коалиција за живот“, што тој ја нарекуваше „Медицински центар“, но Кубанката само го одмина.  „Не можам да го задржам, веќе имам три“. Рече таа додавајќи дека децата се на возраст од две, четири и осум години. Жената беше во петта недела од бременоста. „Зошто би направиле вакво нешто?“, рече за Судот. Кажа дека не може да си дозволи да патува во друга држава. Дури и средствата што ѝ беа наменети за абортусот тој ден ги снема. Но беше убедена дека ќе најде начин. Пријателка ѝ кажала дека има некој Мексиканец што може да оди кај неа дома и да ја изведе процедурата. „Ми кажа дека ако не испадне ништо на клиника, можам да го побарам него“, рече надежно гледајќи кон затворената врата на клиниката.

Извор: The New Yorker

Преведено од Елена Петрова и Благица Димитрова

Жените знаат многу нешта: Извадок од есеј на Меридел ле Сиер

Минеаполис

 

            Жените знаат многу нешта за кои не дознале читајќи весници. Некогаш е дури смешно како тоа жените знаат толку работи. Познавам една Полјачка што работи во складилиште овде, и тоа со години. Пристигнала од Полска во Америка кога била дете, би можело да се каже – заслепена, и сепак знае повеќе од кој било друг, затоа што знае што е страдање и знае дека секој е како неа, низ целиот свет. Така, таа може да разбере сè што се случува, движејќи се меѓу бараката кадешто живее на карпите во Мисисипи и одделот за конзервирање на Армурс, таа го чувствува гладот и страдањето на Кинезите и се чувствува како да е во Флинт[1] со Женската бригада[2].

Пиевме кафе дента кога Женската бригада ги скрши прозорците на фабриката за да може да влезе воздух и да стигне до штрајкувачите кои беа нападнати со гас, а таа раскажуваше како сите ја пееле песната што сега добро ни е позната:

“We shall not be moved

Just like a tree standing by the river

We shall not be moved.”

(„Нема да нѐ поместат

Исто како дрво што стои покрај река

Нема да бидеме поместени.“)

Раскажуваше како сите се потпирале на прозорците пеејќи ја оваа песна, веројатно имало стотици луѓе, додека на зградите спроти нив биле поставени митралези. Стана и шеташе околу шпоретот што ѝ ја грееше бараката. Не ја држеше место.

„Замисли си“, рече. „Дали можеш да поверуваш, сите тие ја пеат песната, со оружјето насочено директно во нив, а жените брзо влегуваат внатре и кршат прозорци. Ох бре, колку сакам да сум таму“. Таа како воопшто да не беше во бараката, границите на бараката за неа немаа значење.

 

            Така е со жените. Тие не читаат вести. Но, многу често успеваат. Го разбираат нештото во самата суштина, во човечкото тело, во создавањето на телото, и неговото хранење и негување од ден на ден. Тие знаат колку тежи едно тело и знаат колку крв и труд се вложени во создавањето на едно сирото тело. Дали некогаш сте отишле во јавна клиника да го измерите вашето дете? И чувствувате анксиозност за него додека го облекувате наутро. Го кревате за да му ги измерите коските и ситното месо, чекате медицинските сестри да го стават на вагата, гледате наоколу, го гледате нејзиното лице како авијатичар што го гледа небото, што го гледа инструментот кој регистрира броеви, кои значат живот или смрт.

Во тоа тело, секојдневно во твоите раце живее економијата на светот; ти зборува за немилосрдната експлоатација, за лудата, злобна класа која сега не се грижи за ништо на светот освен да го одржува својот глупав живот со насилство и уништување; ти ја кажува цената на портокалите и маслото од црн дроб на треска, на пролетното јагнешко месо, на путерот, јајцата и млекото. Знаеш за сè што се случува на берзата. Знаеш што се случи со минатогодишната пченица во сушата, знаеш за ужасната злоупотреба и уништувањето на земјиштето и посевите, и за изораниот човечки живот. Не мора да ги читаш извештаите за акции во весникот на г-дин Херст[3]. Веста ја добиваш од нејзиниот ужасен извор.

Или каква е таа вест кога ќе го видиш долгото, испиено лице на твојот сопруг, кој се враќа дома од белт-лајн[4] и брзината[5], и чувствуваш дека неговите ребра сè повеќе излегуваат на површина од ден на ден како потонат брод после плима?

Или, каква ли тоа цена примамливо насликаа слободата и американскиот начин на билбордите кога одите по темни, тајни, и валкани скали до лекарската ординација за евтин абортус зашто не можете да си дозволите уште едно бебе и ја чекате треската што го зеде животот на толку многу Американки и му благодарите на небото ако останете живи, едвај ползејќи наоколу со месеци?

 

            Жената знае кога треба да оди на работа и да се натпреварува со други мажи, и да ја намали цената на целиот труд, и кога нејзините деца одат на работа, мали, во огромните полиња со зелена салата и цвекло во Царска Долина[6] и Тексас. Таа знае кога треба да биде и татко и мајка; нејзиниот сопруг како фино неодржана машина, истрошен во неговиот цут, или изеден од киселините во текстилот, или претворен во камен од силикозата.

Во длабочините на нашата земја, длабокиот југ, жените од Арканзас и Тенеси и Алабама почнуваат правилно да ги читаат вестите. Во центарот на земјата Кина, жените кои со векови биле робови ги креваат лицата од земјата и читаат знак на небото.

Во Јужна Америка, во најдлабоките и најнепристапните планини, жена која оди зад магаре или работи на плантажи за шеќер се подготвува да го изгласа, кога би била прашана, начинот на нејзините меѓународни сестри. Таму е исто како тука, се прашува дали има доволно оброк во вреќата, дали е полеван тенко, за оброк. Вознемирено гледајќи во телото на мрзливиот сопруг; темните, брзи, гладни очи на децата, мерејќи ги со орелско око нивните апетити, таа знае точно до зрно колку храна им е потребна на децата за да не ја напуштат трпезата со залутан поглед.

Гладот, немаштијата и теророт се Брајова азбука којашто рацете ја користеле за труд, ја користеле за алатка; и блиски до изворот, можат да ја прочитаат на кој било јазик. Меѓународниот ден на жената е признание за тоа меѓусебно знаење кое води кон борбата на жените ширум светот.

Кога ќе ги погледнеме Германија и Италија, знаеме дека доаѓањето на фашизмот подеднакво ги експлоатира мажите и жените, и ги одзема болните граѓански и политички придобивки на жената, што таа ги купила со вековна борба.

Меридел Ле Сиер (во средина) со Одри Лорд (лево) и Едриен Рич (десно) на работилница за пишување во Остин, Тексас, 80-ти.

 

            Оваа година ветува дека ќе биде клучна за жените, година што ќе ги обедини во уште поблиски врски во меѓународната борба против војната и фашизмот – тие монструозни близнаци кои ја загрозуваат нашата изнемоштена безбедност. Каузата на жените ќе биде кауза на целото измачено човештво.

Ова почнуваат да го препознаваат и мажите и жените. Добриот маж што е дел од Сојузот повеќе не ја чува жена си дома за да се грижи за децата. Флинтовата женска бригада беше значајно оружје за време на штрајкот. Жените помошнички[7] излегоа од кујната и се бореа рамо до рамо со мажите. Ова е само почетокот.

Рака во рака со борбата во Америка е и Женската повелба. Овој документ ќе подготви Законски план, со што ќе ги сплоти ги сите жени против реакцијата која удира врз демократските права и работничкото движење, враќајќи ги жените назад во мрачната доба. Основните принципи на оваа Повелба се: жените треба да имаат целосни политички и граѓански права; целосна можност за вработување според нивните индивидуални способности и без дискриминација поради пол; и безбедност и егзистенција, вклучително и заштита на мајчинството.

Нареднава година ќе ја доживее плимата на војната и фашизмот кои се издигаат високо, но ќе се соочи и со цврстиот и непобедлив ѕид на работници и работнички, сплотени во силна формација, во партија на фармери и работници насекаде, во Трудова партија на фармерите; во која меѓународните работници, во Шпанија, Русија, Кина, заедно викаат ФАШИЗМОТ НЕМА ДА ПОМИНЕ.

Марија Симаро, една од најмладите жени во Младинската делегација на Шпанија – сега на турнеја низ Америка, ми кажа дека кога им дозволиле на жените во Шпанија да гласаат, сите биле вознемирени. Тука беа илјадници неписмени селанки, заробени во средновековно незнаење и мрак долги години, потчинети на Црквата, на бескрајна мака и раѓање деца. За што би гласале тие? Како би можеле тие да ги сфатат интернационални проблеми, одличната програма на Обединетиот народен фронт на Шпанија и светот? Тоа беше проблем што секого го загрижуваше. Гласањето беше во нивните раце. Либералната шпанска влада беше уплашена. Овие новоослободени жени можат да ја сменат насоката во која оди гласасњето. Немаше потреба од загриженост.

Таканаречените неуки селанки на Шпанија не беа баш неуки. Тие гласаа со своите раце, своите нозе, со знаењето кое го одгледуваа и жнееја за време на работата на сонце, со знаењето во секоја коска и мускул, во тагата во ноќта и ужасот на работата позади плугот, гласаа со потта која паѓаше на браздите, раѓајќи деца на слама само со благослов на свештеникот за да им ја ублажи болката.

Тие гласаа од ова знаење, цврсто, во еден глас, со едно тело, за Народниот фронт на Шпанија, гласаа за демократија која подоцна беа подготвени да ја заштитат од Црквата и Сопствениците.

Ова е типот на знаење којшто жените во 1937 треба да го поседуваат. Тие не се повеќе негативни тажачки, жени кои силно плачат, обвиткани во тага и пораз. Една стара англиска народна песна вели, „Мажите мора да работат, а жените мора силно да плачат…“ Не повеќе. Интернационалниот ден на жената од 1937 ќе ја заштити демократијата на нивните животи, барајќи храна, што сега може толку изобилно да се обезбеди од богатата земја, барајќи безбедност за најблиските – милитантно стоејќи во полињата со пченица, на капијата на фабриката и на клупата, зголемувајќи го нејзиниот плач за – Земјата… Лебот… и Слободата.

 

Меридел ле Сиер (1900 – 1996) била најпознатата жена меѓу „пролетерските“ писатели за време на Големата депресија во САД. Доживотна активистка, поетеса, писателка на фикција и мемоари и новинарка, Меридел се нашла на црната листа за време на ерата на Мекарти и нејзините дела паднале во заборав. Нејзиното творештво е одново откриено од вториот бран феминистки во 70-тите, а Меридел, тогаш веќе во своите 80-ти години, уживала и била благодарна за новото внимание од страна на помладите писателки кои ги препознале нејзините визионерски дела. Карл Сандбург има кажано дека делата на Ле Сиер се проткаени со „редок квалитет на почит кон човештвото и со интимност и гордост кон жените и мајчинството“. Есејот е објавен во збирката „Зреење“ (Ripening), напишан во Минеаполис за време на 30-тите, годините во кои Ле Сиер макотрпно работела за самостојно да ги израсне своите деца.

 

Превод: Дамјана Видическа

Од: „Жените за војната: Интернационална антологија со дела на жени од антиката до денес“ – Даниела Џозефи (Women on War: An International Anthology of Women’s Writings from Antiquity to the Present – Daniela Gioseffi), стр. 301 – 304.

 

Фусноти:

[1] Флинт – град во Мичиген кадешто бил одржан Флинтовиот седечки штрајк (Flint sit-down strike) помеѓу 1936-37 год..

[2] Женската бригада ,или Флинтова женска бригада за итни случаи, е милитантен израз формиран на 20-ти јануари 1937, од страна на Жените помошнички на Обединетите автомобилски работници (U.A.W. (United Auto Workers) Women’s Auxiliary).

[3] Вилијам Херст (William Randolph Hearst Sr.: 1863 – 1951) – американски бизнисмен, издавач на весници и политичар познат по развојот на најголемиот синџир на весници и медиумска компанија во земјата – Херст комуникации.

[4] Белт-лајн (Belt line) – поранешна железничка линија околу јадрото на Атланта, Џорџија.

[5] Се мисли на брзиот развој, брзината на возовите, и воглавно новиот, брз живот.

[6] Царската долина (Imperial Valley) се наоѓа во калифорниските окрузи Империјал и Риверсајд во југоисточна Јужна Калифорнија со урбана област со центар на градот Ел Центро.

[7] Види фуснота 2.

Не се враќаме во времето пред Ро. Одиме на полошо

Пишува Џиа Толентино (Извор: The New Yorker)

Преведено од Грација Атанасовска и Елена Петрова

 

 

Во неделите после протекувањето во јавност на нацрт-одлуката на Врховниот суд за Добс наспроти Женската здравствена организација во Џексон (Dobbs v. Jackson Women’s Health Organization)—парница за закон во Мисисипи кој забранува абортус после петнаесет недели, со одредени здравствени исклучоци, но не и за силување или инцест—беше оживеан еден слоган: „Нема да се вратиме назад.“ Беше извикуван и на маршови, пркосно но и по малку несоодветно, со оглед на тоа што ова е очигледно ера на репресија и назадување во која правата на абортус не се единствените права кои се укинуваат. Сега кога Врховниот суд ја издаде својата конечна одлука, поништувањето на Ро наспроти Вејд и одземањето на уставното право на абортус, погрижувајќи се абортусот да стане илегален или многу ограничен во дваесет држави, слоганот се чини речиси надвор од реалноста—показател, можеби, за тоа колку станало тешко да се разбере моќта и десничарскиот есктремизам на актуелниот Врховен суд.

Стапката на поддршката за абортус никогаш не била повисока од сега, повеќе од две третини Американци се за останувањето на Ро, а 57% го потврдуваат правото на жената за абортус за каква било причина. Но и покрај тоа, има Републиканци кои даваат до знаење дека ќе се обидат да изгласаат федерална забрана за абортус ако и кога ќе имаат контрола врз Конгресот и претседателството. Сега секој што ќе забремени ќе мора да се соочи со реалноста дека половина од земјата е во рацете на законодавци кои веруваат дека вашата личност и автономија се условни—кои веруваат дека, ако сте оплодени од друга личност, под било која околност, имате правна и морална должност да минете низ бременост, породување, и, многу веројатно, децении нега и грижа без разлика на трајните и потенцијално разорни последици по вашето тело, вашето срце, вашиот ум, вашето семејство, вашата способност да носите храна дома, вашите планови, вашите стремежи, вашиот живот.  

„Нема да се вратиме назад“—тоа е еден несоодветен извик, предизвикано од настани кои ја изневеруваат неговата порака. Но е вистинит во барем една смисла. Иднината која ја живееме сега нема да биде слична со минатото пред Ро, кога жените правеле илегални абортуси и неретко умирале. Главната опасност сега лежи на друго место и достигнува подалеку. Влезени сме не во ера на небезбедни абортуси, туку на сеопфатно државно следење и криминализација—на бремени жени, се разбира, но и на доктори и фармацевти и болнички персонал и волонтери и пријатели и членови на семејството, на секој оној кој на некој значаен начин е во контакт со бременост која не завршува со здраво породување. Оние кои велат дека оваа одлука нема многу да ги смени нештата—инстинкт кој ќе го пронајдете на двете страни од политичкиот спектар—се слепи за начините на кои походите против абортусот на државно ниво веќе ја имаат претворено бременоста во казна и начините на кои ситуацијата е поставена да стане уште полоша.

Во државите каде што абортусот е веќе забранет или наскоро ќе биде забранет, секоја изгубена бременост во раните фази потенцијално може да биде разгледувана како криминал. Истории на пребарување, пораки, податоци за локација, податоци за плаќање, информации од апликации за следење на менструалниот циклус—обвинителите можат да ги разгледаат сите нив ако сметаат дека губењето на бременоста има шанси да било намерно. Дури и ако обвинителите не успеат да докажат дека абортусот се случил, оние кои се под истрага ќе бидат казнети од самиот процес, одговорни за што и да биде најдено.

Пред пет години, Латис Фишер, црна жена и мајка од Мисисипи, која заработувала единаесет долари од час како операторка на полициско радио, дома родила мртво дете, околу триесет и шестата недела од бременоста. Кога ја испрашувале, признала дека не сакала повеќе деца и дека не можела да си дозволи да се грижи за повеќе деца. Го предала телефонот на истражителите кои го пребарувале во потрага по податоци и нашле термини поврзани со мифепристон и мизопростол, т.е. апчиња за абортус.

Овие апчиња се дел од причините зошто не се враќаме назад во ерата на закачалките. Тие можат да бидат препишани преку телемедицина и да бидат доставени преку пошта; со дозвола да биде препишана и дополнителна доза, овие апчиња се ефикасни кај 95-98% од случаевите на бременост до единаесеттата недела, што сочинуваат речиси 90% од сите абортуси во САД. Досега повеќе од половина од сите абортуси во земјата се медикаментозни абортуси. Во 19 држави, на докторите им е забрането да овозможуваат абортуси преку телемедицина, но жените можат да бараат помош од доктори во други земји и во странство, како што е Ребека Гомпертс (Rebecca Gomperts), која што ја води Еид аксес (Aid Access), организација базирана во Австрија која отворено овозможува пристап до апчиња за абортус на жени во држави во кои тоа е забрането, и има испраќано апчиња за абортус сигурно и доверливо на бремени жени низ целиот свет уште од 2005 година, со организацијата Жени во мрежата (Women on Web). Во пресрет на забраните во САД, Гомпертс се залагаше за предвремено издавање апчиња: благонаклонети доктори може да препишат апчиња за абортус за секоја личност која има менструација, со тоа одземајќи дел од стравот—како и можноста за откривање—коишто доаѓаат со обидите за набавување на апчињата по бременоста. Мизопростол може да биде препишан и за други проблеми, како што се чир на стомакот, и Гомпертс вели дека не постои разумен медицински аргумент против предверемено препишување. „Купувањето белило во супермаркет е поопасно од ова,“ вели таа.

Нема докази дека Латис Фишер зела пилула за абортус. Таа стои на тоа дека родила мртво дете—нешто што се случува во една од сто и шеесет бремености во САД. Сепак, таа била обвинета за убиство од втор степен и задржана во затвор неколку недели со кауција од сто илјади долари. Јавниот обвинител, Скот Колом, во кампањата се претставуваше како прогресивен реформатор; активистите инсистираа да го поништи обвинението за убиство, и да ја информира новата голема порота за прастариот, несигурен „тест со лебдење“ кој бил користен како основа за тврдењата дека бебето на Фишер било родено живо. Големата порота одбила да ја обвини Фишер повторно; ова измачување траело повеќе од три години.

Дури и да остане возможно да се нарачуваат апчиња за абортус во држави во кои абортусот е забранет, самиот чин ќе биде противзаконски. (Во Мисури неодамна беше предложено да се класифицираат пратките на овие апчиња како трговија со дрога. Во Луизијана само што се донесе закон во кој праќањето на апчиња за абортус на нејзин жител го прави тоа криминално дело, казниво до шест месеци затвор.) Во многу држави, со цел да се избегне кршењето на законот, жената треба да вози до држава каде што абортусот е легален, таму да направи телемедицинско советување и потоа да ги прими апчињата во таа држава. Многу жени во Тексас се одлучуваат за поризична, но полесна опција: да возат отаде границата, до Мексико, и да земат апчиња за абортус од нерегулирани аптеки, каде што фармацевтите би можеле да дадат неточен совет за нивно користење. Некои жени кои ја немаат слободата и парите да отпатуваат надвор од државата, и кои потенцијално се плашат од последиците на барање болничка потврда за нивната гестациска фаза, ќе нарачаат апчиња за абортус без јасно да разберат во кој степен на бременост се. апчињата за абортус се безбедни и ефикасни, но на пациентите им треба пристап до болничко советување и нега за време на и по абортусот. Жени во држави во кои тој е забранет, а кои сакаат да побараат медицинска грижа по самоизведен абортус ќе треба, по правило, да изберат да ја ризикуваат својата слобода или да го ризикуваат своето здравје.

И абортусот и спонтаниот абортус се случуваат повеќе од милион пати годишно, секоја година, во Америка, и двете појави честопати клинички не се распознаваат. Поради ова, земји во кои има забрана за абортус пројавуваат длабоко инванзивен интерес во обидот да ги разликуваат. Некои веќе и имаат направено основа за државни датабази за бремени жени за кои е поверојатно да побараат абортус. Претходната година во Арканзас се донесе закон наречен Секоја мајка е важна (Every Mom Matters Act) којшто бара од жените што размислуваат за абортус да се јават на државна телефонска линија и бара од оние што го овозможуваат абортусот да ги регистрираат сите пациенти во една датабаза со уникатен идентификациски термин. Оттогаш, шест други држави имплементирале или предложиле слични закони. Овие линии се овозможени од кризни центри за бременост: најчесто христијански организации, многу од кои се претставуваат како клиники за абортус, но не нудат здравствена нега и ревносно ги советуваат жените против абортус. Кризните центри за бременост се три пати почести од клиниките за абортус во САД и за разлика од болниците, не се обврзани да ја заштитат приватноста на оние кои доаѓаат во нив. Конзервативните држави пренасочуваат пари кон овие организации со години, често земани од фондови резервирани за сиромашни жени и деца. Податоците кои кризните центри за бременост се способни да ги соберат—имиња, локации, семејни детали, сексуална и медицинска историја, недијагностички слики од ултразвук—сега може да бидат искористени против оние кои ја бараат нивната помош.

Ако забремените, вашиот телефон ќе знае пред многу од вашите пријатели. Целата интернет економија е изградена врз многу прецизно следење на нарачки и пребарувани термини на корисничката. Закони правени по мера на С. Б. 8 („Сенатски предлог 8“) во Тексас, којшто ги охрабрува приватните лица да поднесуваат тужби против секој оној што овозможува абортус, ќе станат сè почести, давајќи им купче алатки на самоназначените бранители да следат и да идентификуваат осомничени. (Националниот одбор за право на живот (National Right to Life Committee) неодамна издал стратегија со препораки за државите кои се против абортус која вклучува и казни за секоја онаа што дава информации за самоизведен абортус „преку телефон, интернет или кој било друг медиум за комуникација.“) Репортер за Вајс (Vice) неодамна потроши само сто и шеесет долари за да купи пакет податоци за посети во повеќе од шестотини клиники на Планирано родителство (Planned Parenthood). Трговците продаваат податоци кои овозможуваат да се следат патувањата до и од која било локација—да речеме, клиника за абортус во друга држава. Во Мисури оваа година законодавец предложил мерка која ќе им дозволи на приватните лица да го тужат секој оној којшто му помогнал на жител на државата да добие абортус на друго место; како со С. Б. 8, законот ги наградува успешните тужители со десетици илјади долари. Најблиската аналогија за ваков вид законодавство е Законот за избегани робови од 1793 година. 

Засега, главна мета на уценувачкиот закон С. Б. 8 се оние коишто вршат абортуси, не барател(к)ите на таквата услуга. Но, по сѐ изгледа и тоа ќе се смени. Конектикат, држава со прогресивни ставови за абортусот, неодамна донесе закон којшто им забранува на тамошните агенции да соработуваат со вон-државни судски обвинителски гонења и ги штити медицинските досиеја на корисничките на услуги коишто се од други држави. И други прогресивни држави ќе го следат ваквиот пример. Ако на државите коишто го забрануваат абортусот не им е дозволено да ги тужат доктор(к)ите од други држави и ако апчињата за абортус пратени по пошта најчесто не се откриваат, на мета ќе останат застапувач(к)ите за абортус и оние коишто имаат потреба од абортус. Конзервативниот христијански портал The Stream неодамна се застапуваше за задолжителен психијатриски притвор за жените коишто ќе абортираат. Луизијана, во мај, постигна напредок со закон којшто предвидува обвинение за убиство за жените коишто ќе абортираат. Иако предлог-законот беше повлечен, заканата беше јасна.

Теолошкото поимање на фетусот како личност, односно идејата дека од моментот на зачнување, ембрионот или фетусот е човечко битие коешто заслужува еднакви (или поконкретно, привилегирани) права е идеолошката основа на движењето против абортусот. Правните последици на оваа идеја—вклучувајќи ги и можните интерпретации на ин-витро оплодувањето, спиралите и апчињата за „ден потоа“ како средство за убиство—се фанатични и преригорозни дури и за просечниот американски анти-абортист. Но и покрај ова, движењето против абортусот отворено се залага да основата на законот за абортус на САД биде токму поимањето на фетусот како личност.

Во случај да фетусот се смета за личност, може да се воспостави правна рамка за бремената личност да мора да стори сѐ во своја моќ да ja заштити „личноста“ што ја носи во матката—дури и да умре. Ваков беше случајот со Савита Халапанавар од Ирска, каде што фетусите се сметаа за личност до 2018 година и со Изабела Сајбор од Полска, земја со најрестриктивни закони за абортус. Во ниедно друго општество не постои слична обврска со која полицајците можат слободно да си стојат на страна додека се убиваат деца зад затворени врати. Во Полска, барањата за хемотерапија на бремените жени болни од канцер им се редовно одбивани поради стравувањата на лекарите дека тоа ќе му наштети на фетусот.

Џорџија и Алабама веќе имаат донесено закони со коишто фетусот се смета за личност и по сѐ изгледа дека ваквите закони веќе нема да бидат неуставни. Ова би значела целосна криминализација на бременоста којашто ќе дозволува апсењe, притвор и државна интервенција при сомнеж за преземање дејства коишто се сметаат за потенцијално штетни за фетусот. Во последните четириесет години, ваквиот пристап постепено се испробува, особено кај малцинствата со ниски приходи. Од Нациналното застапништво за трудници (National Advocates for Pregnant Women)—организацијата којашто ги има правно застапувано повеќето случаи споменати во овој напис—велат дека бројат речиси илјада и осумстотини документирани случаи на бремености (веројатно потценета бројка) коишто биле предмет на правно гонење и интервенција. Дури и во држави како Калифорнија, каде што законот недвосмислено забранува жените да бидат обвинети за убиство после губење на бременост, конзервативните јавни обвинители сепак отвораат такви постапки.

Досега, повеќето обвиненија поврзани со бременост се поврзани со употреба на дроги. Жените коишто користеле дрога или барале лекарска нега заради употреба на дрога за време на бременоста биле обвинети за злоупотреба или запуштање на деца, продажба на дрога на малолетно лице, напад со смртоносно оружје, убиство од небрежност и убиство. Пред две години, во Алабама, Ким Блалок била под полициска истрага за загрозување на сигурноста на дете со хемиски супстанции, откако го известила персоналот во породилната сала дека земала лекарски препишан хидрокодон за справување со болка. (Јавниот обвинител ја обвини за измама со рецепти, коешто е кривично дело, за на крај да го повлече обвинението.) Во Оклахома, неодамна имаше низа шокантни обвиненија против кориснички на дроги за убиство од небрежност заради тоа што претрпеле спонтан абортус пред да помине точката на фетална одржливост [1]. Во Висконсин веќе постои закон којшто им дозволува на судовите за малолетници да одведат фетус—односно бремена жена—во притвор заради заштита на фетусот, што резултира со притвор и принудно лекување на повеќе од четиристотини бремени жени секоја година под сомнение дека консумираат забранети супстанции. Во Вајоминг моментално постои предлог-закон со којшто би се востановила нова, посебна категорија на кривично дело—загрозување на децата поради употреба на дрога за време на бременост—налик поранешниот Закон за фетален напад на Тенеси. Антагонистичкото сопоставување на жените наспроти фетусот којшто го носат има негативно влијание врз пренаталната нега и честопати резултира со зголемување на смртноста кај мајките и доенчињата, па затоа по две години, законот во Тенеси беше стопиран.

Мејнстрим движењето за избор претежно ја игнорираше сè пошироката криминализација на бременоста, исто како што во голема мера ја игнорираше и несоодветноста на Ро. (И покрај тоа што претседателската кампања на Џо Бајден се потпираше на тоа законот Ро да стане закон во земјата, откако стана претседател нему му требаше повеќе од една година за да службено го употреби зборот „абортус“. На Демократите им беше дадена шанса да ги тргнат опструкциите и да го кодифицираат законот Ро во мај, но како што и беше очекувано не го сторија тоа.) Многумина од поддржувачите на правото на абортус молчешкум прифатија дека сиромашните и жените од малцинствата во конзервативните држави веќе немаат пристапот до абортус уште пред Врховниот суд да ја донесе оваа одлука, а илјадниците жени коишто се соочуваат со апсење во случај на бременост, спонтан абортус, мртвороденче, па дури и здрави породувања ги ставија во кошот на несреќни исклучоци. Тоа не се никакви несреќни исклучоци и како што забележува колумнистката Ребека Трејстер, ровот помеѓу затворената, висока класа на граѓан(к)и и сите останати се продлабочува секој ден.

Бременоста е над триесетпати поопасна од абортусот, а нова студија од 2021 проценува дека забраната на абортусот на национално ниво ќе доведе до 21% пораст на смртните случаи поврзани со бременост. Дел од жените коишто допрва ќе умрат од забраната за абортус се моментално бремени. Тие нема да умрат од илегалните абортуси извршени во тајност, туку од тивкото лишување од медицинска нега, како одложените интервенции и занемарените потреби. Бидејќи телата ќе им бидат принудени на несакана бременост, овие жени ќе умрат од инфекции, од преклампсија, од хеморагија, а на анти-абортистите нема воопшто да им биде тешко да ги прифатат и прогласат овие смртни случаи како трагични и благородни—нуспојава од тоа што биле жени.

Во меѓувреме, забраните за абортуси ќе оштетуваат, онеспособуваат и загрозуваат многу луѓе коишто сакаат да си ја прекинат бременоста, а наидуваат на препреки со медицинска нега. Во државите со забранет или ограничен абортус, лекарите веќе одбиваат да ги лекуваат жените коишто во тој момент имаат спонтан абортус заради тоа што се исплашени дека медицинската нега ќе им биде класифицирана како абортус. На пример, жена од Тексас била приморана да вози петнаесет часа до Њу Мексико за прекин на ектопична бременост, којашто во најголем број од случаите не завршува со породување и е секогаш опасна за мајката. Фармацевти во Тексас, плашејќи се од правна одговорност, веќе одбиваат да препишат Мизопристол—апчиња за медикаментозен абортус коишто рутински се користат за справување со спонтан абортус затоа што помагаат да се отстрани содржината од празнината на матката. И покрај претрпување емоционална траума, којашто најчесто се зема здраво за готово, ако спонтан абортус не се постигне безбедно, жените ризикуваат перфорација на матката, откажување на органи, инфекција, неплодност и смрт.

Повеќето спонтани абортуси се должат на фактори коишто бремената личност не може да ги контролира, како болести, неправилности на плацентата или матката и генетски абнормалности. Но, третманот којшто го претрпуваат трудниците во САД ги обременува со помислата дека за опстанокот и добросостојбата на нивната бременост се одговорни единствено тие. Медицинските лица изречно им забрануваат алкохол, кафе, ретинол, сувомеснати мисирки, непастеризирано сирење, топли бањи, интензивни вежби, лекови коишто воопшто не им се ни препишани и неопходни лекарства и тоа најчесто без никакво објаснување. Она што ретко кога се спомнува се системските проблеми коишто докажано ги зголемуваат шансите за спонтан абортус: сиромаштијата, изложеноста на хемиски супстанци, нездравата животна средина и работа во ноќни смени. Како што законот со којшто фетусот се смета за личност ќе се усвојува низ САД, бремените луѓе „ќе бидат тужени, ќе им се забранува да работат, да патуваат—во суштина нема да им се дозволуваат активности за кои се верува дека го ризикуваат животот на фетусот“—истакнува Лин Палтроу, директорката на Националното застапништво за трудници.

Пред половина век, во движењето против абортусот преовладуваа католици со прогресивни и антивоени ставови коишто се залагаа за социјална помош, за разлика од денес, кога движењето е надвладеано од евангелистите, едноумието и конзервативната мисла. Иако многумина од анти-абортист(к)ите можеби прифаќаат згрижување, посвојување и разни форми на приватно штитеништво и помош, сепак не покажуваат интерес и заложба за јавна, структурна поддршка за човечкиот живот надвор од матката. Научничката и правна историчарка Мери Зиглер неодамна забележа дека за денешните анти-абортисти „поранешните стратегии на движењето за анти-абортус се апологетски, кукавички и контрапродуктивни“. Само во изминатите четири години, единаесет држави од САД усвоија забрани за абортус коишто не предвидуваат исклучоци за силување или инцест—екстрем којшто досега не беше замислив.

Во Тексас, девет, десет и единаесет годишни деца, коишто сè уште не знаат што е секс и злоупотреба, во случај на силување најверојатно ќе бидат принудени на бременост и породување. На хоспитализирани жени, среде спонтан абортус, не им е дозволено да се лекуваат од сепса бидејќи срцето на фетусот сè уште чука. Луѓе коишто не ги познавате и за кои ниту пак ќе чуете, неуспешно ќе пробуваат до крајот на својот живот да обезбедат егзистенција за своето прво или петто дете, за кое биле свесни дека не се во состојба да се грижат.

Во целавата приказна, дури и во таборот за право на избор постои колебливост и нерешителност. Абортусот честопати се прикажува само како нужна потреба, што во суштина го уважува правото на избор, но истовремено ја девалвира медицинската абортусна нега. Ваквата порака во преден план ги става репродуктивните права наместо репродуктивната правда и токму ваквиот пристап нè доведе ваму каде што сме. Општеството не се враќа во ерата пред законот Ро, ниту пак треба да се стреми кон ерата што следеше, којашто не беше толку поларизирачка, но во крајна линија сепак недоволно прогресивна. Ќе мораме и ќе треба да се стремиме кон повеќе. Ако воопшто сакаме некој ден да создадеме подобро општество, ќе мора да сме ревносни и безусловни во борбата за правото на абортус, како неопходен предуслов за правда и еднакви права за сите.


[1]  Фетална одржливост е потенцијалот на фетусот да преживее надвор од матката по раѓањето. 

Illustration by Chloe Cushman
Scroll to Top