Превод Archives - Медуза

Родена како гостинка

Во многу албански семејства, прашањето за наследството не се решава во судниците или според законот, туку тивко, речиси автоматски, околу кујнската маса. Ќерките често се изоставени од овие разговори, не затоа што законот ги исклучува, туку затоа што тоа го прави традицијата. Со генерации е широко прифатено верувањето дека ќерката всушност не му припаѓа на домот во кој е родена и затоа не треба да очекува дел од него.

Ова непишано правило и натаму ги обликува животите на многу жени. Низ цела Албанија, жените сè уште се исклучени од сопственоста и наследството, не преку формални одлуки, туку преку семејните очекувања и општествениот притисок. Она што често се претставува како нормално или праведно, всушност е длабоко вкоренета форма на родова нееднаквост, која ги ограничува финансиската сигурност, независноста и чувството на припадност кај жените. Од правен аспект, ситуацијата е јасна. Албанското законодавство гарантира еднакви права на сопственост и наследување за жените и мажите, како што е утврдено во член 41 од Уставот и дополнително разработено во Семејниот и Граѓанскиот законик.

Сепак, за многу жени оваа законска еднаквост постои само на хартија. Во пракса, таа често е надмината од длабоко вкоренетото културно уверување дека ќерката е само привремен член на семејството во кое е родена, предодредена еден ден да стане дел од домаќинството на својот сопруг. Меѓу она што го ветува законот и она што жените навистина го доживуваат, и натаму постои длабок и мошне личен јаз.

Пустина од податоци: Пречка за институционалната транспарентност

Во теорија, да се разбере колку е длабоко вкоренета оваа нееднаквост би требало да биде едноставно – доволно е да се погледнат бројките. Во реалноста, тоа не е така. Секој обид да се утврди колку жени поседуваат имот во Албанија брзо наидува на базичен проблем – недостиг од податоци и институционални ограничувања, што го прави ова прашање тешко за следење и целосно разбирање. Отсуството на статистички податоци не претставува само технички недостаток, туку одразува и поширок недостаток на институционално внимание кон овој проблем.

На пример, во 2026 година беше поднесено официјално барање до Државната агенција за катастар (ASHK), со кое се побараа податоци за сопственоста на имот според пол за 2025 година. Одговорот беше повеќе од индикативен. Агенцијата обзнани дека „нејзиниот електронски систем не е дизајниран да евидентира или следи сопственост врз основа на род и, како резултат на тоа, не може да утврди колку имоти се регистрирани на име на жени, а колку на име на мажи“. Со други зборови, овие податоци едноставно не постојат во форма што може да се користи.

Иако ASHK можеше да достави општи податоци, според кои во Албанија има вкупно 2.748.269 активни недвижности, а во текот на 2025 година биле регистрирани 165.742 нови имоти, не беше во можност да појасни колкав дел од нив се во сопственост на жени. Дури и жалбата поднесена до Комесарот за правото на информирање не донесе резултат, бидејќи Комесарот оцени дека јавните институции немаат законска обврска да создаваат нови податоци или да спроведуваат дополнителни анализи доколку таквите информации претходно не биле собирани.

Овој недостаток не е ограничен само на една институција. ИНСТАТ, главната државна статистичка институција, исто така континуирано нема детални податоци за сопственоста на имот, распределени според род. Како последица на тоа, проблемот останува во голема мера невидлив во официјалната евиденција. Експертите предупредуваат дека без веродостојни и детално расчленети податоци речиси е невозможно да се процени дали постојните закони навистина придонесуваат за промени или целосно да се согледа размерот на родовата нееднаквост во сопственоста на имот. Во отсуство на бројки, постои ризик проблемот и понатаму да остане и потценет и нерешен.

Гласовите зад статистиката: Сржта на неправдата

Реалноста зад оваа нееднаквост не се согледува преку бројките, туку преку животните приказни на самите жени. Сведоштвата собрани преку анкета спроведена меѓу жени од различна возраст, со различно потекло и од различни региони низ Албанија откриваат постојан образец: исклучувањето од семејниот имот не е исклучок, туку длабоко вкоренета практика, која често се оправдува со традицијата и се зацврстува во рамките на семејството.

Е. Х., 35-годишна мајка од Тропоја, се присетува на моментот кога сфатила дека за неа нема место во имотот во кој се родила и пораснала. „Ми рекоа дека, бидејќи сум жена, сум родена во ‘туѓа куќа’ и дека еден ден ќе заминам во ‘мојот вистински дом’ – куќата на мојот сопруг“, раскажува таа. Тоа се случило и покрај долгогодишниот придонес што го давала за своето семејство. „Почнав да работам уште пред да наполнам 15 години и целата моја плата им ја давав на моите родители“, објаснува таа. Сепак, кога дошло време имотот да се подели, тој бил распределен само меѓу нејзините браќа. Денес, таа нема сопственост ниту во домот во кој пораснала, ниту во оној во кој живее.„Куќата во која израснав не е моја, а куќата во која живеам денес е на име на мојот сопруг.“ Размислувајќи за долгорочните последици, додава: „Кога немаш ништо свое, се двоумиш дали да заминеш дури и од ситуација што не функционира, затоа што немаш каде да одиш.“

Слично искуство споделува и Ана, 30 годишна жена од Елбасан, која била исклучена од семејното наследство по ненадејната смрт на нејзиниот татко минатата година. „Никој не ме информираше за ништо. Дури на самиот крај побараа од мене да потпишам документ со кој се откажувам од сите права врз имотот“, вели таа. Одлуката веќе била донесена од нејзините браќа, со поддршка од нивната мајка. „Ми рече дека така е правилно, затоа што имотот им припаѓа на синовите.“ За Ана, прашањето не било финансиско. „Не стануваше збор за пари, туку за чувството на припадност, за правдата и за моето место во семејството“, објаснува таа. Под емоционален и општествен притисок, сепак потпишала. „Ако одбиев, ќе ме сметаа за себична, како да барам нешто што не ми припаѓа.“ Тоа искуство оставило длабока трага врз неа. „Тој ден нешто се скрши во мене. За првпат повеќе не се чувствував како дел од сопственото семејство.“

Мимоза, 40-годишна жена од Тирана, претставува уште посложен слој од оваа неправда – каде што исклучувањето не е само симболично, туку длабоко влијае врз секојдневниот живот и долгорочната сигурност. Таа пораснала во семејство кое, налик, било економски стабилно. „Имавме сè – голема куќа, земјиште на различни локации и неколку продавници“, раскажува таа. Во текот на годините, нејзините родители создале значително богатство, кое изгледало како да ќе обезбеди сигурност за сите три деца – Мимоза и нејзините двајца помлади браќа. По смртта на нејзиниот татко, управувањето со целиот семеен имот останало во рацете на нејзината мајка. Во тој период Мимоза била мажена, но по распадот на бракот била принудена да се врати во родителскиот дом заедно со своите две деца.

Она што ја чекало таму не била поддршка, туку тивка форма на исклучување. „Денес живеам во една единствена соба – истата соба во која го поминав детството“, вели таа. Остатокот од куќата, иако празен, практично е резервиран за нејзините браќа. „Ниту еден од нив повеќе не живее тука. И двајцата имаат свои семејства и свои домови. Мајка ми живее во друга соба, а јас сум таа што секојдневно се грижи за неа.“ И покрај тоа што е присутна, што придонесува и што има реална потреба, клучните одлуки за имотот биле донесени на нејзина штета.

„Мајка ми потпиша документи со кои на моите двајца браќа им го додели исклучивото право да управуваат и да имаат корист од целиот семеен имот“, објаснува таа. Не станува збор за безначајни добра, туку за наследен имот што се пренесувал низ генерации. „Тоа требаше рамноправно да се подели меѓу тројцата. Но, во пракса, јас не добив ништо.“ „Единственото што ми беше дадено е оваа соба – врата што се отвори од нужда, затоа што немав каде да одам“, вели таа. Дури ни овој ограничен простор не ѝ дава чувство на сигурност.

„Ниту овде не се чувствувам како да сум во свој дом.“ Нејзината положба дополнително ја отежнуваат секојдневните осуди и стигматизацијата. Како разведена жена, таа постојано се соочува со предрасуди во рамките на сопственото семејство. „Се чувствувам како туѓинка на местото каде што пораснав“, вели таа.

Истовремено, се соочува со економски тешкотии, додека нејзините браќа изградиле успешни животи управувајќи и проширувајќи го токму оној имот од кој таа била исклучена. Кога размислува за иднината, нејзината неизвесност е уште позагрижувачка. „Мојот најголем страв е дека еден ден, кога мајка ми повеќе нема да биде жива, сè повторно ќе им припадне само на моите браќа“, вели таа. „А јас повторно ќе останам надвор – без имот, без сигурност и без место што ќе можам да го наречам свое.“

Сите овие сведоштва откриваат јасен образец: жените придонесуваат за своите семејства во текот на целиот живот, но се исклучени од сопственоста токму тогаш кога тоа е најважно. Нивното исклучување најчесто се оправдува како „традиција“, се зацврстува и од машките и од женските членови на семејството и се прифаќа под општествен притисок, со цел да се избегнат конфликти. Последиците ги надминуваат финансиските загуби – тие влијаат врз чувството на припадност, сигурност и независност на жените. Многу од нив велат дека се чувствуваат како туѓинки во сопствените семејства, со ограничени можности и зголемена ранливост, особено во моменти на криза, како што се разводот или економските тешкотии.

Формална еднаквост и економско насилство

За Гентјана Зенели, правничка и истражувачка во Центарот за компаративни и меѓународни студии, исклучувањето на жените од наследството претставува „упорен и комплексен феномен во албанската практика, дури и кога не е секогаш формално изразен“. На хартија, жените и мажите имаат еднакви права. Во реалноста, многу жени никогаш не успеваат целосно да ги остварат тие права.

Зенели тоа го формулира недвосмислено: „Законодавството гарантира целосна родова еднаквост во наследувањето, но оваа еднаквост честопати останува само формална.“ Зад овој јаз стојат секојдневни пречки, семеен притисок, недоволна информираност и длабоко вкоренети културни очекувања, кои им го отежнуваат на жените остварувањето на правата што законски им припаѓаат.

Таа нагласува дека наследството не е само правно, туку и суштинско економско прашање. „Наследството останува еден од главните начини преку кои жените можат да станат сопственички на имот“, вели таа, особено во земја каде што учеството на жените на пазарот на трудот и нивната можност да создаваат богатство се поограничени. Кога жените се исклучени од наследството, тие не губат само имот – ја губат и својата финансиска сигурност и независност.

Во пракса, ова исклучување најчесто се случува тивко. „Во многу случаи, жените де факто се исклучени од користењето на ова богатство или се принудени да се откажат од него во корист на машките членови на семејството, најчесто браќата“, посочува Зенели. Овој притисок ретко се манифестира како директна присила. Наместо тоа, тој се претставува како должност да се зачува семејниот мир, да се избегнат конфликти или да се постапи на начин што се смета за „исправен“. Но, како што истакнува Зенели, во такви околности откажувањето од наследството станува нешто сосема друго: „не слободен избор, туку избор направен под принуда“.

Економската зависност дополнително ја усложнува оваа состојба. Жените кои немаат стабилни приходи или сопствен имот се далеку поранливи. Податоците покажуваат дека околу 37 проценти од жените кои се жртви на насилство се невработени, што значително ја ограничува нивната можност да ги напуштат насилните односи. Без имот или финансиски ресурси, многу жени чувствуваат дека немаат вистинска алтернатива освен да останат.

Истражувањето на Зенели покажува дека економската контрола често претставува дел од поширок образец на злоупотреба. Во анализата на судските одлуки во Тирана за периодот 2020–2021 година, околу 12,5 проценти од случаите на семејно насилство што резултирале со издавање заштитни мерки содржеле јасни елементи на економско насилство, најчесто во комбинација со физичко и психолошко насилство. Тоа вклучува лишување на жените од пристап до пари, имот или до нивниот законски дел од наследството.

Дури и кога постојат законски механизми за исправување на овие неправди, тие ретко се користат. На пример, жените имаат право да побараат заедничка сопственост врз имотот стекнат за време на бракот, но многу од нив не го прават тој чекор. Според Зенели, причините се јасни: недоволна информираност, општествен притисок и страв дека ќе ги нарушат семејните односи.

За Зенели, лишувањето од наследство не претставува само форма на дискриминација, туку и облик на економско насилство. Тоа е систем што ја ограничува независноста на жените, ги одржува во финансиска зависност и ја зацврстува родовата нееднаквост, без оглед на тоа што го предвидува законот.

Општествените корени на исклучувањето

Социологот Ѓезим Туши смета дека ова системско исклучување е вкоренето во „стар модел на имотна дискриминација“, кој претставува историски одраз на „маскулинизмот“ во албанското општество. Тој овој начин на размислување го опишува како негирање на она што треба да биде „неотуѓиво природно право на родова еднаквост во сопственоста“.

Според Туши, откажувањето од наследството ретко е резултат на слободна волја.

„Тоа произлегува од историски воспоставена морална и општествена рамка, според која жената треба да го напушти своето семејство без да го бара својот дел од наследството, сметајќи го тоа за нешто ‘праведно и чесно’.“

Овој модел дополнително се зацврстува преку, како што вели Туши, „казнувачки менталитет“.

„Жените што ги бараат своите права се стигматизираат, се сметаат за себични или се етикетираат на навредлив начин. Како последица на тоа, многу жени избираат компромис да молчат и го прифаќаат своето исклучување како свршен чин, со цел да го зачуваат семејниот мир.“

Туши посочува дека оваа нееднаквост во сопственоста создава чувство на потчинетост, несигурност и инфериорност во рамките на бракот. Уште поважно, без сопствен имот жените немаат стратегија за излез од опасни или насилни односи. „Многу жени прифаќаат тешки животни околности и остануваат во штетни брачни односи, бидејќи немаат економска алтернатива“, заклучува Туши.

Правни празнини и нееднаквост

Иако Албанија направи значителен напредок во усогласувањето на своето законодавство со меѓународните стандарди, вклучително и Конвенцијата за елиминација на сите форми на дискриминација врз жените (CEDAW), овие закони честопати не успеваат да ја променат реалноста на семејниот живот.

Академик Аурела Анастаси нуди темелна анализа на начинот на кој структурната дискриминација е вградена во албанскиот систем. Таа смета дека „родовата дискриминација не е само формална, како последица на законските нееднаквости или нивните недостатоци, туку е и суштинска, бидејќи произлегува од економските, политичките, општествените, културните и другите општествени процеси“.

Во својата анализа, Анастаси истакнува дека голем дел од родовите нееднаквости произлегуваат од неспроведувањето на законите поради стереотипите и предрасудите што сè уште постојат во општеството.

„Во многу случаи, законодавството само по себе не е доволно за нивно надминување. Затоа, препознавањето и анализирањето на родовата дискриминација во имотните односи останува клучно за нејзиното спречување и сузбивање, како и за економското зајакнување на жените и девојките.“

Истражувањата на Анастаси укажуваат на неколку клучни области во кои жените систематски се ставаат во понеповолна положба. Една од нив е наследството на концептот „глава на семејството“ (Kryefamiljari). По падот на комунистичкиот режим, значајните реформи, како што беше приватизацијата на државните станови во 1992 година, беа засенети од опстојувањето на традиционалната улога на „главата на семејството“. Како последица на тоа, имотите најчесто се регистрирале исклучиво на име на машки носител на семејството, со што сопругите и ќерките останувале без формално признато право на сопственост.

Друг значаен проблем е начинот на кој е регулирана сопственоста во земјоделските семејства. Граѓанскиот законик што ги регулира овие односи не е ажуриран од 1994 година, што дополнително го зацврстува системот во кој земјиштето се смета за средство за наследување по машка линија. Анастаси посочува дека ќерките честопати се мажат и го напуштаат родителскиот дом без да добијат дел од земјиштето, а истовремено не стекнуваат сопственички права ниту во новото семејство, што дополнително го продлабочува родовиот јаз.

Недостигот од сопственост влијае и врз остварувањето на други основни права. Жените кои со години работеле во земјоделството честопати не можат да остварат право на старосна пензија, бидејќи официјално не се регистрирани како сосопственички на земјиштето. Дополнително, тие се соочуваат со дискриминација и при пристапот до основните комунални услуги, бидејќи јавните претпријатија за вода и електрична енергија понекогаш одбиваат да склучат договор со сопругите доколку тие немаат формално регистрирано право на сопственост.

Родовата нееднаквост станува уште поочигледна во време на кризи. Анастаси забележува дека ваквите кризи дополнително ги продлабочуваат постојните нееднаквости. „На пример, по земјотресот во 2019 година, грантовите за обнова на куќите честопати беа доделувани само на име на машкиот носител на семејството, иако уништениот имот требаше да се третира како заедничка брачна сопственост.“

Крајот на циклусот

Недостигот од сопствен имот има сериозни последици врз безбедноста и автономијата на жените. Без имот регистриран на свое име, многу од нив остануваат заробени во несреќни, па дури и насилни бракови, затоа што немаат каде да заминат. Како што сведочи Е. Х.: „Доколку наследев имот од моите родители, ќе бев понезависна. Ако нешто тргнеше наопаку во мојот брак, ќе се чувствував посигурно знаејќи дека имам нешто свое на кое можам да се потпрам.“

Статистичките податоци од 2024 година го покажуваат поширокиот контекст на оваа ранливост. Стапката на население изложено на ризик од сиромаштија во Албанија изнесува 19,7 проценти. За жените кои немаат сопствен имот, овој ризик е уште поголем, бидејќи немаат средства што би можеле да ги користат како гаранција за кредит, ниту сигурност што ја обезбедува сопствен дом. Дополнително, околу 37 проценти од жените кои се жртви на семејно насилство се невработени, што значително ја ограничува нивната можност да се спротивстават на неправедните одлуки поврзани со семејниот имот.

Надминувањето на јазот меѓу законите и нивната примена бара многу повеќе од добро напишани законски одредби. Потребен е активен и проактивен институционален одговор. Експертите предлагаат државата да воведе конкретни мерки за спречување на дискриминацијата, како што е задолжителната автоматска регистрација на двајцата сопружници како сопственици на имотот стекнат за време на бракот.

Заклучно, целта е да се промени општествениот наратив, така што „ќерката“ повеќе нема да се гледа како гостинка во сопствениот дом, туку како рамноправен член на семејството, со неспорно право на своето наследство.

Додека Албанија си ја гради иднината, мора да се осигура дека неправдите од минатото нема да бидат единственото што ќе го наследат ќерките. Ќерката не е гостинка – таа е рамноправен носител на семејното наследство и рамноправен учесник во напредокот на својата земја.

Овој текст е плод на соработка помеѓу Медуза и Reporting Diversity Network, со поддршка на Европската Унија. Оригиналниот текст на босански јазик можете да го прочитате на Mediacenter Sarajevo, a англиската верзија на RDN. Ова неформално регионално поврзување и споделување има за цел да ги истражи обичајните пракси кои резултираат со сериозна родова дискрепанца во наследувањето на имот во овој регион. Иницијативата беше започната од авторките и новинарки Марта Стевковска и Лени Фрчкоска, а нивниот текст за состојбата во Северна Македонија е достапен за читање на Медуза и Reporting Diversity Network.

Сексот пред, по и против природата

КВИР, КУЛТУРА, ФЕМ 101 / By Тимот на Медуза

[фотографии од Каде што се дивите нешта, Морис Сендак]

Диво – што расте или се развива без ограничувања или дисциплина.

– Оксфордски речник на англискиот јазик

Во Каде што се дивите нешта од Морис Сендак, омилена книга на децата од сите времиња, следиме како еден млад и нескротен патник ја учи разликата меѓу домашниот свет на семејството и дивиот свет на изгубени и осамени суштества. Оваа едноставна приказна за патешествието на Макс ги исцртува можностите и опасностите на дивината. Одненадеж, дивината во книгата се покажува како знак на исклученост, место на прогонство и го открива насилството што е потребно за да се одржи ова радикално одвојување помеѓу овде и таму, дома и надвор, човечкото и дивото нешто. Дивите нешта: растројството на желбата го истражува дивото не само како простор надвор од домот, туку и како предизвикување на претпоставен поредок на нештата и во име на нештата што го одбиваат редот и му се опираат. Дивината истовремено именува хаотична сила на природата, го именува она што е надвор од категоризацијата, именува неограничени облици на овоплотување, на одбивање на општествената регулација, губење контрола, го именува непредвидливото. Оваа низа упатува на романтична дивина, простор на можности, на пропаст што повикува и заведува. Но очигледно е дека дивото служело и за да се именува поредокот на суштества што колонијалниот авторитет презема да ги припитоми: другите на катастрофалниот дискурс на цивилизацијата, расијализираната ориентација кон ред, реификациските операции на расниот дискурс (дивите „нешта“). Од тие причини, да се работи со дивото значи и да се ризикува одново да се придвижат овие значења. Овде го преземам тој ризик зашто дивината нуди приближување до критиките на тие режими на значење и ја отвора можноста за разурнување и разградување светови.

На пример, Каде што се дивите нешта започнува со Макс, мало момче облечено како волк, што создава безредие во семејниот дом. Користејќи голем чекан, Макс кове голем клинец во ѕидот за да закачи преку собата чаршаф врзан во јазли. Неговиот акт на градење – преку ова импровизирано јаже тој префрла завеса за да направи засолниште и на една закачалка од плакарот закачува излитено плишано куче – е исто така и сцена на разградување. Самиот Макс несигурно балансира врз куп книги за да ги закове клинците на потребната височина, а неговото непрецизно забивање направило голема дупка на ѕидот. Оваа сцена на уништување ја доловува работата на оваа книга, уметноста на дивината и просторот на безредие. Макс потенцијално е антиколонијален талкач кој одбива да ги насели дивите места што ги посетува и го одбива водството што му е понудено. А Сандак овде го претставува во многуслојна сложеност како слика на див субјективитет. Макс е млад; тој живее во семеен дом против својата желба; истовремено го уништува тој дом и се обидува во него да изгради друг свет. Книгите ги користи практично, а не метафорично, а се покрива со костим на диво животно за да го означи хаосот на детството. Плишаното животно закачено на другиот крај од јажето отвора прашања за односите меѓу дете, диви суштества и сакани играчки. Плишаното животно е и Максовото алтер его и она што тој се плаши дека ќе стане во орбитата на неговата преприсутна мајка и преотсутен татко. Макс има долга бушава опашка, фалусен симбол на авторитет, но нема моќ што оди со неа. Тој е малечок (оттаму и купот книги што му треба за да достигне висина и преголемата алатка во рацете), тој е немоќен и е гневен. На следната слика, на следната страница, неволјата продолжува додека Макс, во волчјиот костим, го брка семејното куче надолу по скалите со виљушка во рака. Има ли намера да го убие миленичето или да го изеде? Дали збунетоста во врска со статусот на домашното животно е уште еден знак на неговата незрелост или е одбивање да се почитува исправното разликување меѓу луѓето и животните и меѓу различните видови анималност? Макс на оваа слика е малку над тлото; не баш дека лета, но не ни стои; зазема простор на прекин, раката сѐ уште е крената, алатката/оружјето е на готовс, сега гневот е претворен во одушевеност. Дивото, покажуваат овие две илустрации, исцртува множество односи меѓу луѓето и животните, човековите претстави за животните, моделите на животни (плишаното куче), миленичињата, семејството, светот, перформансот, костимот, природата, просторот и темпоралноста. Книгата прашува и каде се дивите нешта и кога се дивите нешта; нуди малку одговори, но многу прашања.

Некои од прашањата што ги поставува класичната приказна на Сендак биле поставени и порано во други митски приказни за млади авантуристи и диви суштества. А многу од тие приказни – како Тарзан на Бароуз или Токму такви приказни на Киплинг – служеле да го потврдат империјалниот поредок на нештата во кој домашното и дивото не се само знаци на блискост до дома туку служат и како расистички систем во кој дивината претставува едно време порано, примитивно минато и нескротен темперамент. Толку е конвенционално ова мапирање на човечкото што продолжува да важи и во современите варијации на темата за односите човечко–нечовечко во романите како Животот на Пи (2001) од Јан Мартел и, како што покажа еден мој поранешен труд, низ анимираниот универзум филмови што ги поставува луѓето наспроти роботи, чудовишта, риби и палави миленичиња. Но како што ќе видиме, дивото не именува само простор на нечовечка анималност што мора да се потчини на човечка контрола; тоа, исто така, ги преиспитува и хиерархиите на битието што биле осмислени да ги означат и да ги надгледуваат границите помеѓу човечкото и сѐ друго.

Призивањето на дивото што го прави Морис Сендак ги признава овие хиерархии и потоа се обидува да ги поткопа. Сендак создава визуелен вртлог на првите неколку страници на книгата со тоа што поставува низа сѐ позамаглени огледални површини во кои преовладува нејасност околу авторитетот, поредокот, хиерархијата и следувањето. Така, додека Макс го брка кучето милениче во својот волчји костим, на ѕидот зад него гледаме слика на дивите суштества што наскоро ќе ги сретнеме. Потписот на авторот „нацртано од Макс“, стои под сликата, ковејќи однос меѓу Морис Сендак, авторот, и Макс, протагонистот, детето во волчји костим и настраниот возрасен уметник што го црта, што го црта како црта диви нешта, и влече милиони деца во дивото. Но хиерархиите што би требало да го одвојат авторот од творбата се уште поизмешани кога мајката го нарекува Макс „нешто диво“ и го праќа во неговата соба без вечера. Одбивајќи го авторитетот на мајката и избегнувајќи идентификување со отсутниот татко, Макс призива други светови. Таа ноќ во собата на Макс расте шума „и ѕидовите наоколу се претвораат во свет“. [1] Бидејќи Макс не може да подиви, дивото доаѓа кај него, ноќе и во неговата фантазија. Но наместо да биде место на чуда и невиност, дивото во генијалното призивање на Сендак е место на урнатини, скудност, анархија и очајание. Дивото, предупредува Сендак, ниту е место што го заземате ниту е идентитет на кој полагате право. Дивото е нерамен простор на естетичка моќ („нацртано од Макс“) и двосмислен и ограничен извор на противење. Ќе го следиме Макс каде што се дивите нешта не за да ги запознаеме и да ги сакаме или да ги уништиме, туку за да го исцртаме обликот на светот што зависи од нивното отфрлање. И кога доаѓаме каде што се дивите нешта, можеме да одлучиме дали ќе послушаме и ќе бидеме мирни или, наместо тоа, ќе почнеме со урнебесот.

[1] Maurice Sendak, Where the Wild Things Are, 50th anniv. ed. (New York: JarperCollins, 2013).

Превод од англиски: Душица Димитровска

Преведено од Halberstam, Jack. 2020. “Introduction to Part I: Sex before, after and against Nature”, во Wild Things: The Disorder of Desire. Durham NC: Duke University Press, 3-32. Изразуваме посебна благодарност до издавачот за дозволата за превод и објава на овој текст. (заб. на ур.)

Текстот интегрално ќе биде застапен во овогодишниот зборник на Фестивалот.

Викендот на гордоста ќе трае од 28 до 13 јуни, а ќе се одржува на неколку културни институции во Скопје: МСУ Скопје, МКЦ, Драмски театар, Котур филм и кафе и Љубов бар.

Овогодишното издание на Фестивалот за квир уметност, култура и теорија – Викенд на гордоста – Скопје, со тематската поставка „Анархични тела: согласност да не се биде едно“ предлага квир искуството да се мисли преку концептот на анархичното тело, како начин да се изместат доминантните логики на суверенитет, автономија и индивидуализација што продолжуваат да ги обликуваат не само нашите политички имагинации туку и нашето телесно искуство.

Повеќе за тематската поставка АНАРХИЧНИ ТЕЛА можете да прочитате ТУКА. Целосната програма можете да ја погледнете ТУКА.

Фестивалот „Викенд на гордоста – Скопје 2026“ е организиран од Коалиција МАРГИНИ – Скопје, во соработка со ЛГБТИ Центарот за поддршка. Фестивалот е поддржан во рамки на проектот „Култура за развој“ на Владата на Швајцарија, кој го имплементира Хартефакт Фонд; Како и од Фондацијата Хајнрих Бол, Фондацијата Фридрих Еберт Скопје, Фондацијата Kvinna till Kvinna, International Trans Fund, Global Fund for Women, и IPPF. Содржината/изразените мислења во овој текст никогаш не можат да се толкуваат како ставови на донаторите.

Партнери на овогодинешното издание на Фестивалот се: Локомотива – Центар за нова иницијатива за уметност и култура, Контрапункт и КРИК – Фестивал за критичка култура и ТрансФормА. Медимски партнер е феминистичката платформа Медуза.

Отпатни животи, прекрасни експерименти: интимни приказни од општествените превирања

КВИР, КУЛТУРА, ФЕМ 101 / By Тимот на Медуза

Отпатнички: краток запис за возможното

Отпатничка, сродна со семејството зборови: згрешена, бегалка, непокорна, анархична, своеглава, непромислена, жестока, бунтовна, дива. [1] Да живееш во свет непријателски настроена кон пристојниот и угледниот живот, да бидеш длабоко свесна за јазот меѓу местото во кое си останала и животот што би можела да го живееш. Отпатност: страстен копнеж по свет што не e владеен од господар, маж или полиција. Згрешениот пат оден од масата без водач, во потрага по место подобро од ова. Општествен поезис што им дава сила на обесправените. Отпатни: нерегулирано движење на сновење и лутање; престои без утврдено одредиште, подвижна можност, долги миграции, турканици и бегство, црнечко движење; секојдневна борба да се живее слободно. Обид да избегнеш заробување така што никогаш не се задржуваш на едно место. Не алатките на господарот, туку гестовите на бегството на поранешната робинка, нејзините чевли за патување. Отпатноста го изразува парадоксот на спреченото создавање: испреплетеноста на излезот и затворот, на бегството и заробеништвото. Отпатничка: да луташ, да бидеш откоренета, неусидрена, одврзана, да бродиш, да скиташ, да крстосуваш и да трагаш. Да го бараш правото на непроѕирност. Да удираш, да се побуниш, да одбиеш. Да го сакаш она што не е сакано. Да бидеш изгубена за светот. Тоа е пракса на општествена инаквост, востаничка основа што отвора нови можности и нови зборови; тоа е проживеаното искуство на ограденоста и сегрегацијата, се составуваме и се припиваме едни до други. Тоа е бесцелно трагање по слободна територија; тоа е пракса на создавање и врска која се одвива во рамките на надгледуваните граници на темното гето; тоа е заемна помош понудена во затвор под отворено небо. Тоа е настрано средство за црнечко преживување. Тоа е прекрасен експеримент за тоа како да се живее.

Отпатноста е пракса на возможност во време кога сите патишта се затворени, освен оние што се пробивани. Таа не се покорува на правила и не признава авторитети. Непокајна е. Тргува со окултни визии за други светови и сонува за поинаков живот. Отпатноста е постојано истражување на она што би можело да биде; импровизација со условите на општествениот живот, кога тие се веќе зададени, кога има премалку простор за оддишка, кога си осудена на слугување, кога куќата на ропството се наѕира на која страна и да се свртиш. Тоа е неуморната пракса на обидот да живееш кога не си ни требала да преживееш.

[1] Наслов на оригиналот: Wayward: A Short Entry on the Possible. ‘Отпатнички/отпатна/отпатност’ е преведувачка кованица предложена за англиското ‘wayward’, збор што истовремено значи ‘непокорна’, ‘застранета’, ‘залутана’, ‘своеглава’, но во себе го носи и зборот ‘way’, односно ‘пат’. Преводот ја следи таа двојност: скршнување од пропишаниот пат, но и отворање на можен друг пат. ‘Отпатност’ и ‘отпатничка’ се нестандардни зборови кои ги користам за да ја задржам поетската и политичка игра на Саидија Хартман со терминот ‘wayward’ и ‘waywardness’, при што ‘waywardness’ означува практика на слобода, одбивање и радикална имагинација. (заб. на прев.)

Превод од англиски: Грација Атанасовска

Преведено според Hartman, Saidiya. 2021. Wayward Lives, Beautiful Experiments: Intimate Histories of Riotous Black Girls, Troublesome Women and Queer Radicals. London: Serpent’s Tale. Во рамки на зборникот се преведени поглавјата Отпатнички: краток запис за возможното (стр. 227–228) и Анархијата на обоените девојки собрани на востанички начин (стр. 229–256). Изразуваме посебна благодарност до авторката и издавачот за дозволата за превод и објава на овие текстови. (заб. на ур.)

Текстот интегрално ќе биде застапен во овогодишниот зборник на Фестивалот.

Викендот на гордоста ќе трае од 28 до 13 јуни, а ќе се одржува на неколку културни институции во Скопје: МСУ Скопје, МКЦ, Драмски театар, Котур филм и кафе и Љубов бар.

Правото на сексуално задоволство е темелно човеково право

ДИЈАЛОЗИ, КУЛТУРА, ФЕМ 101 / By Тимот на Медуза

Пишува: Снежана Врачар Михелач

Превод: Кристина Леловац

Нивната приказна е приказна за историјата, борбата, државата, промените и напредокот, но и за љубовта на еден брачен пар: на Вида Томшич, политичарка и првата министерка во првата словенечка влада, и д-р Франц Новак, хирург и партизан кој животот го посветил на женската медицина и напредок. Сопружниците, секој во своето поле, се бореле за репродуктивните права на жените, велат режисерката и авторката на визуелниот идентитет за проектот „Сексуално образование II“.

„Сексуално образование II“ е серијал од пет перформанс-предавања за сексуалното задоволство на жените, кои од различни перспективи ги истражуваат сексуалните како темелни човекови права. Проектот, во продукција на Макса, Театарот Младинско и Место Женск од Љубљана, е инспириран од словенечкото и балканското #MeToo движење и со желбата за создавање простор во кој отворено се зборува за сексуалните права и задоволства на жените. Уметничкиот и образовен подвиг „Сексуално образование II“ ги помести границите на театарот обработувајќи ги подзаборавените и табуизирани теми како сексуалноста на жените со попречености, консензуалниот секс, неконвенционалните сексуални практики, вагинизмот и болните полови односи. Петтиот перформанс – предавање „Борба“ ја реконструира историјата на борбата за репродуктивните права во Југославија. За борбата некогаш и сега, разговараме со режисерката Тјаша Чрнигој и со Тијана Тодоровиќ, костимографка, косценографка и авторка на визуелниот идентитет на проектот.

Како дојдовте до идеја да го работите форматот претстава-предавање? Очекувавте ли толкав успех и многубројни награди?

Чрнигој: Идејата ми се роди во првата половина на 2021 година. Во време на словенечкото и балканско #MeToo движење. Тогаш првпат во јавноста почна на таков начин да се зборува за сексуалните права на жените, а во медиумите можеше да се прочитаат сведоштва за сексуално вознемирување и насилство. Впечатокот беше дека се случува нешто важно, а тоа ме охрабри. Во исто време, размислував и за другата страна на половата автономија. Половата автономија не е само во тоа другиот да не ти прави нешто што ти не сакаш, ами и во тоа ти да правиш што сакаш, во граници на половата автономија на другиот. Половата автономија го опфаќа и правото на задоволство. Кога како општество би го освестиле фактот дека правото на сексуално задоволство е темелно човеково право, ќе има помалку насилство. Би биле свесни дека секоја жена има право на задоволство и да се чувствува удобно и убаво во своето тело. Тогаш ми се чинеше дека тоа е најважната тема на светот.

За мене како за режисерка, тоа беше период на пресврт. Многу размислував за тоа со што има смисла да се занимаваме во театарот, на кои теми навистина вреди да им се посветиш и на кој начин. И така почнав да мечтаам за некаква форма за сексуално образование во театарот кое ќе биде серија од повеќе настани, перформанс-предавања, а сите би биле посветени на правото на жените на сексуално задоволство. Си замислував претстави кои истовремено би биле информативни и уметнички возбудливи. Ми се чинеше дека би било бескрајно инспиративно кога група луѓе – гледач(к)и би присуствувале на документаристички сведоштва на жени за нивните сексуални животи и за нивниот однос кон задоволството. Такво нешто дотогаш не бев видела во театарот. Потоа ја развив идејата, договорив реализација на проектот во Нова пошта во Љубљана и собрав екипа. Ја поканив Тијана, прво како костимографка, а потоа и како дизајнерка на визуелен идентитет и сценографка.

Проектот го поставив прилично колективно, во смисла дека кон него придонесоа повеќе уметници со содржина и/или учество во истражувањето, кои се потпишуваат како соавторки. Покрај нас две, тука се и Лина Акиф, Сенди Бакотиќ, Ника Розман, Ванда Велагиќ. Барбара Капељ, Теа Видмар и Лене Лекше. Проектот од почеток беше замислен дека секоја од соавторките ќе преземе одредени теми и не нужно сите делови од „Сексуално образование II“. Тијана, покрај мене, е единствената соавторка на сите пет дела.

Тодоровиќ: Ни неколку години подоцна оваа тема не изгуби од својата актуелност. Но, жените сега полесно се отвораат и зборуваат за својата сексуалност, не само за проблемите со кои се соочуваат, туку и без срам и страв од стигма ги изнесуваат своите искуства и перспективи. Токму поради тоа, формат на претстава како оваа – предавање/перформанс – и самиот наслов „Сексуално образование II“ укажува на мали, но значајни лекции за уметноста и таа важна тема.

Чрнигој: А што се однесува до очекувањата, воопшто не размислував за награди. Едноставно, ми се чинеше важно да го реализирам тоа и посакував да ни успее да направиме нешто што ќе им значи на луѓето што ќе го гледаат.

Потрага по дијафрагмата

Во последниот, петти дел на „Сексуално образование II: Борба“ се споменуваат Вида Томшич и нејзиниот сопруг д-р Франц Новак, кои ги поставија репродуктивните права во поширока рамка – планирање на семејството и женското здравје. Колку тие беа инспиративни за вас и како му пристапивте на истражувачкото дело, т.е. на собирањето податоци за претставата?

Чрнигој: Многу рано во процесот знаев дека еден дел од „Сексуално образование II“ ќе биде посветен на сексуалното образование во Југославија. Во текот на истражувањето на оваа тема стасав до д-р Маја Вехар, која докторирала токму на темата сексуално воспитување во Југославија. Ја поканив да ѝ се придружи на екипата како стручна соработничка, а во текот на предавањата што таа ги подготвуваше за екипата запознавме повеќе актери важни за развојот на сексуалното воспитување во Југославија. Меѓу другото, предаваше за Вида Томшич, важна политичарка, и за Франц Новак, значаен гинеколог. За нас, клучно беше сознанието дека Томшич и Новак биле всушност брачен пар.

Се воодушевивме од приказната за парот во кој секој сопружник во своето поле се бори за репродуктивните права на жените. Посакавме да дознаеме повеќе за нив, па истражувавме архивски материјали, а во исто време ја интервјуиравме нивната ќерка Жива Новак, која ни зборуваше за нив и нивното семејство приватно.

Колку повеќе ги запознававме, толку повеќе нѐ инспирираа. Најмногу со својата визионерска јаснотија и со прогресивноста на аргументите – зошто е важно да се обезбеди пристапот до контрацепција, до безбеден абортус и сексуално воспитување, но и со својата одлучност и борбеност. Мој впечаток е дека сите соавторки – Сенди Бакотиќ, Ванда Велагиќ и Лене Лекше, покрај Тијана и мене – како и пошироката екипа во текот на процесот, бевме под многу силен впечаток од овие приказни.

Франц Новак на 27. седница на Заседанието за здравство и социјална политика на Народна Република Словенија предложил домашно производство на контрацептивни средства и воведување сексуално воспитување. Набрзо потоа, во 50-тите години, во фабриката „Сава Крањ“ почнуваат да се произведуваат југословенски дијафрагми од вулканизирана гума.

Тодоровиќ: Секој перформанс-предавање во рамките на „Сексуално образование II” е посебен на свој начин, а мене особено ми се чини дека токму тоа е исклучително и тоа не исклучиво поради поширокиот општествен контекст и врската со Југославија. Ова е приказна за историјата, борбата, државата, промените и напредокот, но и приказна за љубовта на еден брачен пар: на Вида Томшич, политичарка и првата жена министер во првата словенечка влада, и д-р Франц Новак, хирург и партизан кој го посветил животот на женската медицина и напредок. Таква посветеност е и денес реткост, како во медицината така и во политиката. Да се верува во подобро утре и да се посвети животот на борбата за идеалите е за секоја почит. Приказната за Вида и Франц ни беше инспиративна од повеќе перспективи. Нивната одлучност, не само со оружје во партизанските ровови, ами и со знаење да се борат за подобро, поеманципирано и поздраво општество е длабоко утопистичка, но ним тоа им успеало.

Од друга страна, „Борба“ не го идеализира тоа време, ниту е југоносталгична, не е патетична какви што често знаат да бидат приказните за Југославија, таа е како Вида и Франц – јасно насочена кон својата цел и своите херои. Низ овие две биографии ни дава увид во проблематиката и историјата на репродуктивните права и здравјето на жените. Говори на тема која денес одново се политизира. Приказната нѐ потсетува дека знаењето е клуч за решението и дека не смееме да допуштиме да заборавиме како и зошто стасавме до тие права.

Ми се чини дека токму поради недостигот на општествена меморија и образование, женското тело лесно станува алатка за политички пресметки. Што се однесува до прибирањето податоци, бидејќи се работи за нашата заедничка понова историја, не беше лесно да се стаса до нив, а во текот на истражувањето доживувавме разни драми и трилери. На моменти беше фрустрирачки колку малку од тој материјал е систематично зачуван. Нашиот пат во потрага по податоци ги надминуваше и границите на поранешна Југославија.

Франц Новак на 27. Седница на Заседанието за здравство и социјална политика на Народна Република Словенија предложил домашно производство на контрацепциски средства и воведување сексуално образование. Како поминал тој предлог? Дали „Сексуално образование II“ е продолжение на „Сексуалното образование“ од тоа време?

Чрнигој: Записникот од седницата не е зачуван, но заклучивме дека неговото излагање вродило со плод. Имено, набрзо по таа седница, во педесеттите години од минатиот век, започнато е со производство на југословенската дијафрагма од вулканизирана гума во фабриката „Сава Крањ“, инаку позната по производство на автомобилски гуми.

Насловот „Сексуално образование II“ се темели на претпоставката дека секако сме изложени на некој вид сексуално образование. Дури и кога растеме во опкружување каде што тоа формално не постои, учиме дека сексуалноста е нешто срамно, забрането, нешто за што не се зборува. Тоа е „Сексуално образование I“. Или она образование што го имавме во училиштата, фокусирано на биолошкиот аспект на сексуалноста и човечката репродукција. И тоа е „Сексуално образование I“. Или mainstream порнографијата во која жените се најчесто понижувани и експлоатирани. Сето тоа е „Сексуално образование I“. „Сексуално образование II“ е сексуално образование какво што немавме ни во училиштата ни другаде, барем не нашата генерација. Тоа е сексуално образование од феминистичка перспектива, кое е секс-позитивно и на сексуалноста гледа како на важен дел од човечкото искуство. Во таа смисла, визијата за сексуално образование што ја развивале Вида Томшич и Франц Новак е поблиска на „Сексуално образование II“ отколку на „Сексуално образование I“ бидејќи на сексуалноста гледале како на важен дел од човечкото искуство, нагласувајќи ги хуманите односи меѓу половите и рамноправноста на жените.

Тодоровиќ: „Сексуално образование II“ укажува на тоа колку е важно ова образование да биде континуирано, никогаш да не престане. Образованието е клучно за да се разбере прашањето на абортусот и за да се избегне политичката манипулација. Да ја парафразирам Вида Томшич, правото на абортус мора да биде загарантирано со устав, а само со образование и воспитание можеме да создадеме општество во кое абортусот можеби нема ни да биде ни потребен.

Во Словенија, за зачувување на правото на абортус во Уставот било клучно феминистичкото движење формирано во 80-тите години. Тие бескрајно инспиративни жени се поврзале и се бореле храбро за своите права. Борбата била исклучително тешка и до самиот крај не знаеле дали ќе успеат или не.

Во „Борба“ ја покажувате гореспоменатата дијафрагма која не е оригинал, со образложение дека оригинал не е ни возможно да се најде. Сметате ли дека неможноста да се најде оригинал дијафрагма е симболична слика за она што се случува со наследството на борбата за репродуктивни права?

Чрнигој: Да, секако. Во претставата доста прецизно ја сумираме нашата потрага по оригиналната југословенска дијафрагма по разни архиви и преку разни контакти, која беше неуспешна. Важна тема на нашата претстава е заборавот на феминистичката историја, односно на историјата на жените и на борбата за репродуктивни права.

Тодоровиќ: Па да, низ авантурата на барање на дијафрагмата точно се гледа што се случува со наследството на борбата за репродуктивни права и какво и кое место во историјата го заземаат женската медицина, контрацепцијата, репродуцијата итн. Замислете, никому во седумте држави не му текнало да зачува еден таков артефакт.

Во „Борба“ се тематизира и секогаш актуелниот проблем на пијанството и насилството, сликата на мажот кој пијан доаѓа дома и се нафрла врз жената, што неретко завршува со несакана бременост. Концептот на силување на законски партнер, во правна смисла, тогаш не постоел. Дали дијафрагмата во тој контекст и време била „најпрактичното решение против сексуално насилство“?

Чрнигој: Важен дел од процесот за „Борба“ беше реконструирањето на времето по Втората светска војна на територијата на Југославија. Сфативме дека тогаш жената сепак била во поинаква позиција од онаа во која е денес во Словенија и регионот бидејќи, на некој начин, била сопственост на мажот. Концептот на силување во брак во правна смисла не постоел, што значи дека мажот во брак можел да прави што сака и кога сака со жената. Освен тоа, луѓето не биле особено едуцирани за тоа како доаѓа до бременост и како може да се заштитат од несакана бременост. Абортусот бил забранет, контрацепцијата за жените не постоела, кондоми не постоеле, а кога биле достапни, мажите често одбивале да ги користат. Поради несаканите бремености, жените често прибегнувале кон илегални и нестручни абортуси, со што трајно си го оштетувале здравјето, а многу и умирале. Се говорело за епидемија на абортуси. Дијафрагмата не била решение за сексуалното насилство. Била начин жената да се заштити од несакана бременост, дури и ако мажот не сака да користи кондом, па барем во таа смисла да има автономија над своето тело. Но, за борба против насилството било потребно многу повеќе од тоа – било потребно да се зборува за хуманите односи меѓу половите, за поделбата на работата во домот, за важноста на женското задоволство во сексуалноста итн. За тоа многу пишувале и предавале Вида Томшич и Франц Новак.

Словенечкиот пример

Абортусот во Југославија е декриминализиран веќе во 1952, додека слободното одлучување за раѓање е загарантирано право со устав во 1974. Тоа право е задржано и во 1991 во членот 55 во Уставот на Република Словенија. По што сметате дека Словенија е специфична во однос на другите држави создадени по распадот на Југославија?

Чрнигој: Тоа бездруго е многу интересна тема со која во моментов се занимаваме Тијана и јас во рамките на проектот „Член 55“ што сезонава го развиваме во Театарот Младинско во Љубљана (заб. премиерата се случи на 24.5.2025). Во Словенија, за зачувување на правото на абортус во Уставот било клучно феминистичкото движење формирано во 80-тите години. Тие бескрајно инспиративни жени се поврзале и се бореле храбро за своите права. Борбата била исклучително тешка и до самиот крај не знаеле дали ќе успеат или не. Овој член бил најконтроверзен кога се усвојувал новиот словенечки устав.

Тодоровиќ: Ова прашање моментално нѐ окупира, суштината е дека во Словенија феминистичките движења биле на штрек. Нацрт на новиот устав бил јавно достапен, не знам дали било така и во другите републики. Но да, активноста во политиката на женските здруженија, и од стариот и од новиот систем, била клучна.

Во театарот моментално се занимавам главно со историјата и со феминистичката историја. Тоа за мене, а верувам дека и за гледач(к)ите, може да биде инспирација за размислување за можните иднини. Како што изборените права не се подразбираат, така капитализмот не е единственото можно општествено уредување.

Вида Томшич била убедена дека еднаквоста на жените е предуслов за правично општествено уредување. Таа верувала дека жените можат да ги остварат своите права само во рамките на колективната борба за општа општествена еманципација. Ретрадиционализацијата на општеството покажува дека тешко освоените права не се подразбираат. Каде сме денес?

Чрнигој: Мислам дека моменталниот пораст на политички движења и струи во Европа кои сакаат да им ги одземат правата на жените е многу загрижувачки и мораме да го сфатиме сериозно. Истовремено се случуваат инспиративни работи: неодамна, Институтот „8 Март“ (Inštitut 8. marec) успеа да собере милион потписи во кампањата „Мојот глас, мојот избор“ (“My Voice, My Choice”). Тоа е нешто што ме охрабрува. Мислам дека за сите нас што на некој начин работиме во полето на феминизмот е важно да размислиме како да се поврземе меѓународно и како да дејствуваме во големи размери.

Како моменталната ретрадиционализација да не се зема несериозно, а истовремено да се доживува како нешто привремено и да се обликува понапредна визија за општеството кое ја надминува таа привременост. Во театарот моментално се занимавам главно со историјата и со феминистичката историја. Тоа за мене, а верувам дека и за гледач(к)ите, може да биде инспирација за размислување за можните иднини. Како што изборените права не се подразбираат, така капитализмот не е единственото можно општествено уредување.

Тодоровиќ: Тјаша многу добро ја сумираше ситуацијата во која се наоѓаме денес. За жал, таа е исклучително драматична – гледаме дека ниту правата на жените ниту човековите права не се на завидно ниво. Во регионот бележиме зголемување на насилството врз жените, на бројот на фемициди, семејно насилство и селективни абортуси. Да не зборуваме за случаите на сексуално вознемирување и силување, и во и надвор од училиштата. Сепак, организациите што ги спомена Тјаша, како и случајот на Жизел Пелико, која сведочеше за масовните силувања организирани од нејзиниот сопруг, даваат надеж. Нема да се откажеме, туку ќе победиме во оваа борба.

Преземено од https://www.portalnovosti.com/tjasa-crnigoj-i-tijana-todorovic/

Војната во која женските тела ги изгубија своите права

МОЕ ТЕЛО, ПЛОШТАД, ФЕМ 101 / By Тимот на Медуза

Војната во Газа не е само приказна за урнатини и воздушни напади. Таа е приказна за девојката која има менструација додека бомбардираат, за мајката која молкум крвари и има спонатан абортус врз студениот под или се пораѓа додека над неа летаат дронови.

– Маријам Катиб, 19.5.2025

Во октомври, крварев десет дена без да имам пристап до пристоен тоалет.

Во куќата во која се засолнивме – како повеќето засолништа во Газа – немаше приватност. Четириесетмина спиевме во две соби. Бањата наместо врата, имаше искинато перде. Се сеќавам дека чекав сите да заспијат за да се измијам со шише вода и неколку партали. Се сеќавам дека се молев да не искрварам врз душекот што го делев со тројца братучеди. Се сеќавам на срамот – не поради моето тело, туку поради тоа што не можев да се грижам за него.

Во војна, телото ги губи своите права, особено женското тело.

Насловите во медиумите ретко говорат за ова, или за тоа како се чувствува девојката која има менструација додека бомбардираат, мајката која молкум крвари и има спонатан абортус врз студен под или се пораѓа додека над неа летаат дронови. Војната во Газа не е само приказна за урнатини и воздушни напади. Таа е приказна за вознемирени тела, окупирани тела, за тела на кои им е одземено правото на одмор. И сепак, некако, овие тела преживуваат.

Како Палестинка и раселена студентка која сега живее во Египет, ја носам со себе ваквата меморија на телото. Не како метафора, ами како факт. Моето тело сѐ уште затреперува при гласен звук. Дигестијата ми е пореметена. Сонот ми се распаѓа на парчиња. Познавам многу жени – пријателки, роднини, сосетки – кои развија хронични болести во оваа војна, кои не добиваат менструација со месеци, на кои млекото им секна додека се обидуваа да дојат во засолништата. Војната ти влегува во телото како болест и не си оди.

Телото во Газа е мапа на вознемирувања. Рано научува да се стега – да зазема помалку простор, да остане будно, да ја потиснува желбата, гладот, крварењето. Јавната природа на раселувањето ја уништува приватноста, додека постојаниот страв го јаде нервниот систем. Жените кои некогаш внимаваа да бидат прибрани, сега се пресоблекуваат пред странци. Девојките повеќе не зборуваат за нивните менструации. Достоинството станува товар што никој не може да си го дозволи.

Ова е парадоксот на преживувањето: истото тело на кое му се одзема безбедноста станува инструмент на отпор. Жените варат леќа на свеќи, ги растат децата во подруми, ги лулаат оние што им умираат. Овие дела не се пасивни, тие се радикални. Да се има менструација, да се биде бремена, да се дои, да се смирува детски плач – среде уништување – значи да се инсистира на животот.

Се навраќам, повторно и повторно, на ликот на мајка ми во војната. Грбот ѝ беше прекршен врз тенџерето, рацете ѝ се тресеа, очите, на секој звук, ѝ се креваа кон таванот. Таа не јадеше додека другите не дојадат. Не спиеше додека децата не заспијат. Нејзиното тело ја крепеше архитектурата на војната и мајчинството наеднаш. Сега сфаќам колку политичка беше нејзината исцрпеност – како нејзиниот труд, како оној на толку многу Палестинки, ѝ пркоси на логиката на истребување.

Нема шатор за телото во Газа. Нема безбеден простор каде женското тело може да се соблекува без страв. Војната нè лишува – не само од домовите и имотот, ами и од ритуалите што нè прават луѓе: капење, менструација, тагување насамо. Но, дури и без засолниште, нашите тела издржуваат. Се сеќаваат. Даваат отпор.

И можеби, со својата растреперена издржливост, тие ја испишуваат највистинитата историја од сите.

Маријам Катиб

Маријам Мохмед Ел Катиб е палестинска писателка, поетеса и активистка од Газа. Студира стоматологија во Египет, каде што продолжува да се занимава со пишување. Во своите текстови – што ги објавува на платформи како Неделава во Палестина (This Week in Palestine), Ние не сме бројки (We Are Not Numbers) и Avery Review – се занимава со темите на сеќавањето, војната и отпорот, специфично од феминистичка и егзистенцијална перспектива. Користи раскажување приказни како форма на културолошки отпор, документирајќи ги палестинските искуства и засилувајќи го гласот на својот народ.

Преземено од Mondoweiss.

Превод: Кристина Леловац

Негирање на мајчинството во Газа

МОЕ ТЕЛО, ПЛОШТАД, ФЕМ 101 / By Марта Стевковска

Авторка: Лама Гоше

Како палестински жени, ги гледаме вестите со очи и срца на мајки, постојано плашејќи се за нашите деца и стремејќи се да ги заштитиме од проектилите и куршумите на окупацијата кои целат кон нивните лица и мали тела. Постојано се прашуваме себеси: Зошто мора мајките во Газа и Палестина да бидат подложени на таква болка? Што значи да се биде мајка во окупирана Палестина? Дали раѓањето во оваа земја е злосторство кон нашите деца?

Мајчинството во Палестина може да се дефинира како „постојан страв, жалост и бес“. Ова значи постојано подготвување за загуба и учење да ги контролираме сопствените емоции. Вклучува и подготвување на нашите деца на принудни отсуства, ненадејни смртни случаи, неочекувани апсења, критични повреди и многу повеќе. Изворите на болка се многубројни и постојано нè држат на штрек. Сепак, причините за надеж се ретки. Како палестински мајки нашата улога е постојано да одржуваме баланс помеѓу болката и надежта во срцата и умовите на нашите деца за животот да биде возможен и поднослив.

Со овој текст, мојата цел е да ги споделам искуствата на жените во Газа за време на војната – да ги ставам нивните гласови во прв план додека нашите се повлекуваат еден чекор назад. Мојата цел е да фрлам светлина на невидливото и на неизреченото страдање низ кое поминуваат. Сакам да ги раскажам нивните приказни, оние кои се занемарени од камерите и оставени неискажани од новинарите на телевизија. Среде разорувачкото крвопролевање и ужасниот биланс на жртви, останува малку простор за тага, жалост и катарза.

Политиките на негирање на мајчинството за време на војната во Газа

Уште од 7 октомври минатата година, жените во Газа се подложени на неподносливо и незамисливо страдање, што ги прави ранливи на разни облици на угнетување од страна на окупаторските сили. Тие ги имаат искусено најужасните начини на болка, опресија и загуба. Нивните сетила се oттрпнати, нивните тела злоупотребени, нивните сеќавања скршени и нивното мајчинство е негирано. Газа доживува масивен геноцид кој го надминува времето и открива претстојна смрт која се заканува на сите живи суштества во сцена лишена од каков било привид на човечност.

Хеба Абу Нада, жртва од Газа, напиша пост на нејзиниот Фејзбук профил на 9 октомври, неколку дена пред нејзината смрт на 23 октомври, опишувајќи ја војната во споредба со претходните војни водени од израелските сили врз Газа последниве години: „Во секоја претходна војна, Израел имаше специфична шема на цели, понекогаш беа фамилии, понекогаш џамии, понекогаш улици, понекогаш границата или централните подрачја и понекогаш станбени згради. Имаа план на бомбардирање што ние, тие кои сме под оган, го разбиравме и врз основа на тоа можевме да ги предвидиме целите, воздушните напади и времетрањето на војната. Но овојпат нема одредена шема; сè е цел на напад, како сите минати војни да се споиле во една. Газа, од север до југ, е под неселективен и немилосрден оган, состојба на масовен колеж и самоволно убиство на сè.“

Во иста насока, жена која е петти месец бремена, прашува преку Фејсбук страна која е наменета за нега на мајки и деца: „Состојбата тука е опасна и звуците на проектили што експлодираат се застрашувачки. Избезумено шетам околу куќата секој час и сум извадена од памет од звуците на проектилите и тресењето навечер. Веќе два дена го немам почувствувано клоцањето на моето бебе. Како да знам дали моето бебе е сè уште живо?

Ова прашање обвиено со страв прогонува илјадници жени. Моментално*, според податоци од 16 април годинава, над 10.000 жени се убиени во Газа, а бројката расте. Над 3.000 жени се вдовици, а 37 мајки секојдневно се убиени во Газа. 155.000 жени во Газа се трудни или дојат, а над 10.000 деца ги имаат изгубени своите татковци. Мајките во Газа се соочуват со огромни ризици; тие живеат во состојба на дневен страв и траума со ограничен пристап до медицинска помош и лекови. Тие се соочуват и со тешкотии да добијат анестезија или олеснување на болката за време на комплицирано породување.

Палестинските жени во Газа исто така се соочуваат со зголемени шанси за спонтан абортус, мртвородени деца или прерано породување. Како резултат на тоа, смртта на мајките за време на породување е многу веројатно да расте. Дополнително, жените во Газа страдаат од недостаток на санитарни влошки и вода за одржување на личната хигиена. Тие се принудени да спијат на земја во засолништата, изложени на разни материи и физичка неудобност. Некои жени прибегнуваат и кон користење пилули за контрацепција за да го сопрат својот менструален циклус, што може да донесе идни ризици по здравјето.

Оваа ситуација ја нагласува суровата реалност дека бременоста, постпородилниот период, породувањето, менструацијата и абортусот не престануваат за време на војна.

Матки под опсада

Истражувачката Надера Шалуб-Кеворкиан, опишува како израелската окупација ги користи телата на жените и нивните матки како алатаки за уцена и заплашување. Таа наведува „зборував опширно за тоа како да се чита женската сексуалност во контекст на израелското доселеничко насилство и еден пример во моите пишувања е дека за време на војната во Газа, Мордекај Кедар, академик кој служел 25 години во израелската воена интелигенција кога бил прашан како се справува со палестинскиот отпор, тој одговорил: ‘Единствениот начин е да бидат заплашени, и да се силуваат жените’.“

Во битката кај Јенин, израелските војници извикувале преку разглас: „Жители на Јенин, предадете се и поштедете ги вашите жени“.

Слично, истражувачката Ноур Бадер, во интервју за истата тема ја истакнува нејзината работа со жените од Газа кои имале терминален рак на дојка, додека го снимала нејзиниот документарец „На работ на смртта“. Таа ја обелоденува сложената мрежа на опресија со која се соочуваат жените: „Матките на жените во Газа се под опсада 17 години и овие жени страдаат многу поради екстремно суровите услови за живот. „Сè додека матката работи, таа продолжува да дава живот“. Ова популарна фраза само нè потсетува на суровоста на третирањето на матката како обична машина или сад за раѓање. Ако самите ги погледнете жените, би знаеле дека овие матки никогаш не биле обични садови за деца; тие се првите лулки за нашите деца. Во овие лулки, чувствата за нашите неродени деца почнуваат да добиваат форма преку чекањето и нетрпението да ги видиме лицата на децата и да ги слушнеме нивните гласови – чувства кои потоа се развиваат во силна врска додека ги држиме нашите деца блиску до нашите срца по нивните раѓање“.

Во одговор на прашањето за политиките на негирање на мајчинството за време на војната, особено преку призмата на повторувачка загуба, Бајдер вели: „Загубата за време на војна нè тера да ја доведуваме под прашање вредноста на животот како мајки. Токму затоа негирањето на мајчинството за палестинските жени е клучно за колонијалниот проект. Со повторливата загуба, жените извикуваат ‘Земете нè со нив’, ‘Погребајте нè со нив’. Со загубата на нивните деца, мајките ја губат смислата на животот. Што друго би значело убивањето на сите кои жените ги сакаат и живеат за нив? Нејзините деца се убиени, а неа сепак и се вели да раѓа пак и пак, да тагува постојано. Како мајка можам да кажам дека бременоста може да биде извор на страв наместо на среќа. Во нормални услови, бременоста е извор на среќа и задоволство. Сепак, во контекст на војна, бременоста станува извор на страв и збунетост бидејќи се плашиш од смртта на твоите неродени деца уште пред нивното вистинско раѓање“.

Во иста насока, др. Ибрахим Матара, сведок на најголемите ѕверства на оваа војна, ја опишува една од најболните сцени на која посведочил: „Видов мајки кои трчаат по ходниците и плачат како да дошол крајот на светот. Тие задишено извикуваа бесни прашања и врескаа „Дали се живи? Кој е сè уште жив? Каде се моите деца? Боже, немам никој освен нив“.

Жртвата Хеба Абу Нада ја опиша примарната улога на мајките во Газа, загриженоста: „Мајките не ги разбираат вообичаените телефонски повици наменети да ги смират или да ги прашаат децата за времето кога би се вратиле дома. Во нивните умови секое прашање означува катастрофа и нешто страшно кое се крие од нив. О Боже, дали некогаш мајките ќе престанат да се грижат?“ Важно прашање кое го поставува жртвата и кое ненамерно го одговора во друг пост: „Во рајот, има нова Газа што сега се гради и што не е под опсада“, имплицирајќи дека грижата не може да ги напушти срцата на мајките во Газа освен во паралелен универзум без израелската окупација.

Постколонијалните феминистички теории ја истакнуваат силната врска помеѓу мајката и нацијата и укажуваат дека на биолошката улога на жената често ѝ се доделува централно и важно место во националниот дискурс и националната борба. Телата на жените се систематски таргетирани како дел од колонијалните механизми на моќта за да наметнат расна доминација и да ги елиминираат домородните заедници. Сексуалното насилство извршено во колонијален контекст врз домородните жени е преку силување, контрола врз нивните репродуктивни капацитети, измачување и убиство.

Шалуб-Кеворкиан истакнува дека неизбалансираноста помеѓу надворешната израелска моќ и внатрешната палестинска моќ води до пренасочување на израелската моќ кон групи на луѓе со ограничувачка моќ, вообичаени жени. Нејзината анализа предложува дека насилството врз телата на палестинските жени и нивната сексуалност е засилено од зионистичката држава за да ги зајакне патријархалните структури. Израелската држава ја искористува заканата од сексуално насилство врз палестинските жени и патријархалните сфаќања за сексуалноста и „честа“ за да регрутира Палестинци како соработници и да го одврати организираниот отпор.

Зионистичката и колонијална пропаганда ги портретира Палестинците како луѓе на кои им фали „витаминот“ на мајчинство додека израелското општество е претставено како врвот на хуманоста и емоцијата. Тие се обидуваат да го жигосаат палестинското општество како уназадено, дискриминаторско кон жените и полно со омраза. Но, реалноста покажува дека мајките се носечкиот столб на палестинското оштеството и нивната улога не може да биде сведена само на биолошкото мајчинство. Мајчинството станува револуционерна сила; растењето деца во окупирана Палестина е дел од нашиот колективен отпор особено бидејќи мајчинството изискува растењето деца да биде животна сила во свет кој може само заеднички да биде променет.

Палестинската жртва, Џамила Ал-Шанти, позната како Ум Абдула е важен пример за револуционерната улога на мајките во Газа. Ал-Шанти, која беше убиена на 18 октомври во бомбашки напад на незјината куќа од израелски воени авиони во градот Газа, беше првата жена која се придружи на политичкото биро на Исламистичкото движење на отпорот (Хамас), а се истакна по тоа што водеше женски марш во 2006 година кој успешно ја проби израелската армиска опсада на џамијата во Беит Ханун, каде десетици борци на отпорот беа опколени. Три дена по тој настан, нејзината куќа беше уништена од израелски воздушен напад, кој доведе до смрт на сопругата на нејзиниот брат. Во 2013, таа беше назначена за Министерка за женски прашања, а во 2021 таа стана членка на политичкото биро на Хамас.

Илјадници мајки во Газа умреа, додека илјадници останаа вдовици, а илјадници ги губат своите деца. Масакрот продолжува и континуираната трагедија што го кине срцето допрва треба да запре. Сево ова е реално и нема никаков начин жените од Газа да ја изразат својата болка освен низ врисоци, солзи и долготрајни оплакувања кои ги допреа срцата на милиони мајки зад екраните ширум светот. Мајчинството е колективен инстинктивен акт, силата на мајчинството не познава граници и ниедна проза не може соодветно да ја опише. Зад сите исцрпени палестински мајки, има една мајка која ги презема сите наши товари и ги издржа сите наши болки во патувањето кое датира уште пред повеќе од 2000 години. Таа е чувар на нашите сеќавања и заради неа се пролеа нашата крв. Таа е нашата голема мајка и нашата земја, Палестина, од реката до морето.

*Податоците од оригиналниот текст се обновени од преведувачката согласно новите достапни бројки

Авторка: Лама Гоше

Извор: https://www.palestine-studies.org/en/node/1654522

Амбиваленција

КВИР, ФЕМ 101 / By Тимот на Медуза

Додека ја пишував оваа книга, многу поднаслови лебдеа наоколу додека не се откажав: За нелагодноста на другите луѓе, но не за твојата – фаворитот на публиката; Есеи за амбиваленцијата; Есеи за однаучувањето. Ништо не беше доволно живо: се обидувам да ги вратам овие концепти од плошната еднонасочност или двонасочност со која се асоцирани. Една од претпоставките на Нелагодноста е дека проблемот на светот не е нечие отуѓување од него туку, како што пишува Адам Филипс, неговата преблискост, нејзиниот постојан притисок.[1] Види го аргументот за несувереноста погоре. Отуѓување е технички израз за немање контрола врз условите на нечија вредност или врз сопственоста на производите на нечиј труд. Тоа е, исто така, и афективна состојба која може да се живее на многу начини, од негативното чувство на одвоеност од нештата до цел распон чувства од гнев до депресија. Сугерира одземање, повлекување, оддалеченост. Сепак, ако априори на отуѓувањето е преблискоста на светот, тогаш отуѓувањето имплицира еден стил на одговор кој ја управува нелагодноста на светот создавајќи оддалеченост од внатрешноста на просторот на однос: во техничките термини на марксизмот, начин одново да се исцрта патеката на интимниот труд на телото за други да ја црпат вредноста. Капитализмот го рие нервниот систем.

Па, прегледајте ги сопствените примери за структурно и афективно отуѓување.

Ќе видите, мислам, дека тие не изразуваат неуспех на бидувањето во однос, туку неуспех во самиот однос. Не би ни требале одбрани ако односот навистина пропаднал: одбраните се против нешто или некој што сѐ уште е овде, без оглед дали тоа „овде“ е само во нечија глава или е видливо и за другите и податно на верификување преку истражување. Создавањето афективна дистанца за бидувањето во однос да се направи подносливо, добро, возможно, или само случливо, е израз на амбивалентна приврззаност за живеењето и покрај, со, против и во динамички однос со какви било структурни нешта, и нешта директни и нешта чудни. Жан Лапланш и Ж. Б. Понталис тврдат дека фантазијата е таа што ни овозможува да се носиме со амбивалентноста, не со нејзино разрешување или уништување, туку така што таа ќе ги пополни празнините што ги оставила нашата некохерентност кон себеси, кон оние што ги љубиме, што се битни, кон нашите апетити, кон светот, чии концепти ги носиме наоколу како слика во главата и низ кои чекориме реагирајќи со цел опсег расположенија – занемени, потврдени, изненадени.[2] Оттаму фантазијата е инфраструктура која посочува кон амбиваленцијата и ја заштитува без да ја избрише. Доколку го меша светот со неговите периферии и изгледи, таа е нелагодна за вистинската преобразба; таа е клучна за силата на општествената преобразба. Таа е една од многуте преобразувачки инфраструктури за кои ќе зборува оваа книга.

Кога обично размислуваме за амбиваленција, таа е негативно накосена, како отуѓување кон нешто. Оваа книга предлага амбиваленцијата да се врати кон нејзината динамична етимологија, како силно измешана, растргната во многу правци, со позитивен и негативен полнеж. Кога кажувам „те љубам“, тоа значи дека сакам да бидам близу до чувството на амбиваленција што го предизвикува нашиот однос и дека се надевам оти она што е негативно, агресивно или просто тешко во врска со него нема да го порази тоа што е навистина прекрасно во него – или барем во моите фантазии. Ова не е само меѓуперсонално – тоа се однесува на секоја афективна инфраструктура која на битен начин одржува нечиј свет. ја именува сцената на нелагодниот однос со неговата закана за преплавување, опстанокот што го протресува, животот што секако продолжува, збунетоста за што да се направи, инвентивноста и, во некои ситуации, уживањето што го нуди.

Оваа книга може да иритира со нејзиното настојување на многуте вклучителности на приврзувањето. Но мотивирана е од желби кои вреди да се следат до крај, дури и вежбите од студијата на случај кои нудат преобразувачки инфраструктури за бидување во однос и самите се премногу малку, премногу локални, премногу нормативни и на друг начин незадоволувачки. Книгите никогаш не се завршени: само престануваме да ги пишуваме. Примерите се почеток, не се херметички запечатувања.

Одучување или разлабавувување на објектот

Мојот аргумент досега беше дека нашата задача како ангажирани мислители не е да ги замениме нелагодните објекти со подобри, туку да го разлабавиме објектот, да го реорганизираме и да го прошириме, без оглед дали тој вклучува лични или нелични процеси. Во Суров оптимизам сугерирав дека нашите значајни објекти не се ствари, туку снопови од надеж, проекција и спекулација кои го држат светот што ни е потребен за да се одржиме. Тие се сцени на приврзувања кои понекогаш изгледаат специфични, како што може да биде љубената личност, некое животно или идеја, а во исто време претставуваат апстракции кои овозможуваат спекулации за видот сигурен живот што го генерираат. Таа книга се фокусира на заглавените или отровни врски со објекти, вклучувајќи ги и идеите за добар живот во многуте негови домени и посочува на начините на опирање кон репродукцијата на приврзувања за смалувачки, но сепак светоодржувачки нешта. Мојата следна книга, за недуховитоста, е за држењето за некој објект толку цврсто што порадо би виделе како светот се урива околу него, не во смисла на зависничко себепрождерување, туку во смисла дека сакаме да бидеме во релационост, а сепак да имаме толкава контрола на нејзините динамики што тие ќе станат определени од она што е неподвижно. Нелагодноста, пак, се фокусира на средбата со други луѓе и објекти и на засегнатоста од нив.Таа се однесува на проблемот на посакувањето што себеси се наоѓа како посакува истовремено вознемирувачки односи и така, се однесува на проблемот на преобразување на објектите кои не само што се отровни и нужни, туку се и тешки за преговарање.

Како менуваш објект од внатрешноста на животот? Како го менуваш видот нелагодност што го претставуваш за другите? Концептот посочува кон амбивалентна релационалност која во турканицата, во просторот за дишење и во трпеливоста поттикнува контрадикторни барања што им ги поставуваме на нашите објекти – да се биде познат/а, но не премногу, да се знае без претпоставки, да се биде реален/а и вреден/а за идеализација, да се биде милослив/а, но благороден/а кога нештата ќе тргнат наопаку.

Мојата заложба во оваа книга е да создадам нерепродуктивна теорија која го користи гличот на сегашноста во криза за да ги помести протоколите и нормите што нѐ довеле до овде, како што тврдам во делот за инфраструктурата од овој вовед. Нејзината стратегија, која прво ја научив читајќи го Ниче, е да се поттикне преобразба од внатрешноста на односите со објектот. Тоа го нарекувам разлабавување на објектот. Не можете едноставно да го разлабавите својот објект ако тој за вас обезбедува темелна инфраструктура на светот. Можете да решите да не бидете расист, да не бидете мизогинист, да не бидете амбивалентен/а во однос на вашите сидра или фиксации. Но можете да ги искористите контрадикциите што ги поттикнува објектот за да го разлабавите и да го реконфигурирате, користејќи ја еластичноста на неговите контрадикции, некохерентноста на силите кои го преопределуваат, кои го прават секој објект/сцена состав што бара меѓусекциска анализа.

Да се разлабави објект значи обид одново да се искомбинираат неговите составни делови. Друг начин да се каже ова: да се однаучи неговата објектност. Ова му се заканува на самиот начин на знаење што нѐ носи до нелагодноста на нашите објекти, до проектот на живеење со нив. Научив да се прикачам на нелагодноста на однаучувањето од барањето за етика на епистемолошката непријатност на Гајатри Чакраворти Спивак, која вклучува однаучување на евро-американската еднокултурност.[3] Од ова дело произлегла цела индустрија на мисла што го вклучува однаучувањето како проект, а која сега се развива во деколонијалната теорија: однаучување на перспективата за светот кој ги репродуцира претпоставките за вертикалната сила на Западот, рационалноста, патријархатот, белата супремација и капиталот.[4] Однаучувањето на самите структурирачки перспективи на овластување и слобода кои долго време го одржувале колонијалниот оптимизам на доселениците, бара болна преодна заложба да се одучи засидрувачката перспектива од која некој пишува. Како да се стори ова? Има многу начини да се однаучи објектот, од кои перспективата на однаучување е таа која се движи низ целиот текст. Овој сноп опити е уште еден формален пример како да се стори тоа: во исто време да се мисли за многуте движечки делови кои ќе треба да се поместат за да запостои формата на мислата и да ја образложи нивната супстанција, да се биде теоретичар/ка на процес кој координира без да ги пресметува имликациите од тоа поместување. Третиот начин би бил кршењето на објектот, како во поглавје 2; одбивање на неговата перформативност, како во поглавје 3; негово распуштање, како во завршниот дел. Во поглавје 1 ја поврзувам и ја деорганизирам конвенционалната врска помеѓу нарушувањето и траумата и потоа внатре го сместувам преклопувањето на одржувачката и уништувачката сексуална желба.

Дополнително, како експеримент за разлабавување на објектот, и оттаму за менување на средбата со неговата нелагодност, се обидов да ја напишам оваа книга со мојот глас во заграда. Кога писателите во заграда ќе внесат материјал кој не е математика ниту целта му е документациска, тоа понекогаш е од мрзливост: тие вметнуваат нешто кога ќе помислат на тоа. Но гласот во заграда исто така е склон да се појави кога, во заградите, авторот кажува работи што навистина ги мисли. Тоа е интимен глас, внатрешно тонско поместување. Неговиот статус е збунувачки; повисока вистина, чувство во утробата, непроцесирана мисла, белешка за подоцна. Иронично себепоткопување или божемно себепоткопување. Ерупција на искреност во многу тонови. Ги забранив заградите во пишувањето и се обидов да бидам дисциплинирана во ограничувањето на начините на кои поткрадувањето на трите точки, белешките и другите начини на вметнување произведуваат хиерархии меѓу знаењата кои ја разликуваат „рационалната“ анализа од другите начини што се сметаат за помалку легитимни, поспонтани, повнатрешни.[5]

Од моментот кога го напишав мојот прв теориски предговор, во јавност на слепо напипував за да го најдам тонот со кој ќе пишувам, таков што ќе ми овозможи да го изнесам сето мое знаење на масата поставена од зафаќањето со проблем што бил причина на пишувањето. Скептичката традиција што ја разработи Стенли Кавел му овозможи да мисли дека неговото гласно размислување на јазикот на свет-однос би требало да биде исто како да се биде технички во филозофска смисла: ова особено важи кога тој мисли преку уметност, кога се занимава со ограничената перспектива на ограничени личности и гледа како, без оглед каква грешка ќе направат, тие прават сѐ што можат за да насочуваат еден свет неподготвен за обликот на контакт во слобода што можеле да ја замислат. Да присуствуваш во ситуација на заемност со нешто што го имаш е уште еден начин на кој Кавел зборува за љубовта. „Таа стори што можеше во тоа време“ долго време беше мојот комичен епитаф, а под комичен подразбирам дека ми овозможуваше да пишувам дури и од ограничувањата на мојата вообичаеност.

Одамна одлучив дека ќе ја напишам оваа книга во дозволениот простор што го отвори Кавел, исто така и Ив Кософски Сеџвик, иако тие се разликуваат во нивната проценка на техничкото и на јазикот. Од Сеџвик научив дека нешто не е идеја додека не се пушти да кружи, без оглед какво ниво достигнала. Од Кавел научив дека да присуствуваш со исчуканата овошка на сопствената перспектива е токму тоа што на аргументот му треба за да ги преобликува динамичните процеси што секогаш се во движење од и кон облиците на живот. Овие методолошки заложби ми овозожија да видам пат во пишувањето кој би ослободувал.

Да се пишува без загради значи да се избегнат заплеткани вметнувања или хиерархии со теориска, егземпларна, естетичка или лична вредност кои го прошируваат задоволството на оној што е внатре и умната снобовска вредност за читателската сцена. Продолжувањето во искршеноста, во излевањето евристички облици за следната фаза од мислењето, искреното верување дека еден проширен експеримент може да стане начин на живот, го прави настран мисловниот експеримент, ја настранува формата во нешто разнишано, аргументативно и интимно, бидејќи ѝ е достапно на нелагодноста на мислењето која го разлабавува прашањето отклучувајќи ги неговите повторувања и ослободувајќи ги неговите енергии отаде едрењето. Барем во теорија.

Превод од англиски: Душица Димитровска

Текстот е извадок од зборникот на овогодинешното издание на фестивалот Skopje Pride Weekend, а е уреден од кураторот на фестивалот, Славчо Димитров, во превод на Душица Димитровска.

[1] Phillips, “Close-Ups.”

[2] Laplanche and Pontalis, “Fantasy and the Origins of Sexuality.”

[3] Битни есеи, каде Спивак ја поставува потребата, го разложува и го преобразува тоа што го подразбира под однаучување се “Criticism, Feminism, and the Institution,” “Can the Subaltern Speak? Speculations on Widow- Sacrifice,” and “Politics of Translation.” Спивак постојано го модификува својот концепт: види Danius, Jonsson, and Spivak, “Interview with Gayatri Chakravorty Spivak.”

[4] Види Tlostanova and Mignolo, eds., Learning to Unlearn. Види ја, исто така, и скорешната критика на бинаристичката програмирачка практика изразена во многу деколонијални дела во приказот на За деколонијалноста од Валтер Д. Мињоло и Катрин И. Валш (On Decoloniality, by Walter D. Mignolo and Catherine E. Walsh) на Џими Казас Клаузен и The End of Cognitive Empire.

[5] Секогаш е тука заводливоста на фуснотата…

Жени со попреченост во филмовите (втор дел)

КУЛТУРА, ФЕМ 101 / By Тимот на Медуза

На фотографиите се слики од филмот Многу долга веридба (Very Long Engagement, 2004)

авторка: Милеса Милинковиќ

превод: Моника Стојановска

(Продолжува од првиот дел)

Жените со попреченост во странската кинематографија

Собирајќи податоци за насловите на филмовите во кои се прикажуваат лица со попреченост, со посебен осврт на жени со попреченост, не можев да не забележам дека во поголем број филмови лицата со попреченост се од машки пол. Второ, како симбол на попреченост во филмовите доминираат инвалидските колички. Актерите не се инвалиди, а инвалидските колички овозможуваат човек да изгледа како да има инвалидитет, но сепак да изгледа „нормално“.

Попреченоста во филмовите е всушност начин да се претстават идеите и мотивите: зависност, недостаток на автономија, трагедија… Разговарајќи за поголемата застапеност на мажите во улога на лица со попреченост, Џени Морис (1991) смета дека „жените не мора да да бидат прикажани со инвалидитет за да се прикаже нивната ранливост и зависност… бидејќи жените секако се сметаат за зависни, така што нема смисла да се снимаат филмови за нивните борби со попреченоста… на жената попреченоста не ѝ значи, не ѝ менува ништо.“ Алисон Харнет (2000), дискутирајќи за сликата за попреченост на телевизија, наведува дека луѓето со попреченост се прикажани или како непоправливо лоши, зли одмаздници итн. или како некои „Supercrips“, Суперинвалиди кои постигнале неверојатен успех „и покрај сите неволји и трагедии што ги снашле“.

Низ призмата на феминистичката теорија за попреченост, анализирав четири играни филмови, релативно понови, во кои жените со попреченост се главни актерки или главни споредни улоги: Многу долга веридба (Very Long Engagement, Франција, 2004), Оаза (Oasis, Јужна Кореја, 2002), Снежен колач (Snow Cake, Канада, Велика Британија, 2006) и Книгата на Илај (The Book of Eli, САД, 2010).

Филм бр. 1: „Многу долга веридба“ (2004)

На почетокот на филмот Многу долга веридба мажите во Првата светска војна одбиваат да војуваат и да се самоповредуваат со надеж дека ќе бидат отпуштени од војска, но се осудени на смрт и испратени во т.н. „Ничија земја“, простор без засолниште меѓу две армии. Почетокот ме потсети на Женскиот принцип на сочувство/емпатија, принцип кој одбива да војува и на тој начин одбива да ја нахрани патријархалната култура на агресивност и докажување супериорност и сила.

Матилда е 20-годишна Французинка со последици од детска парализа, чиј од се одвива бавно и со тешкотии. Ова движење ја симболизира нејзината потрага по вереникот исчезнат во војната (на „Ничија земја“) во која постепено (чекор по чекор) се приближува до вистината. Матилда е претставена како „типична“ девојка која има и еротски фантазии во кои мастурбира без воздржување и која се разубавува за својот љубовник.

Нејзината разлика во однос на врсниците е само во „тешкото“ одење. Стигнува до сите места до кои сака да стигне. Нејзината упорност да го најде младичот е всушност симболизирана и „засилена“ со нејзината попреченост, како да ја поттикнува кај гледачот мислата „И покрај попреченоста… и покрај пречките што ги поставува нејзината попреченост – таа е упорна“. Никогаш не откажувај се – е слоганот на филмот – поднасловот.

Околината на Матилда не ја поддржува нејзината цел и потрага, туку ја обесхрабрува да оди во„луда потрага“. Тоа е очекувано оти семејствата на лицата со попреченост често се однесуваат презаштитнички. Кога ќе ѝ биде неопходно да ја постигне целта, таа намерно ги „засилува, отежнува“ последиците од инвалидитетот, се претставува како корисничка на инвалидска количка за да предизвика сожалување и да обезбеди исполнување на нејзините желби и барања. Всушност, луѓето се пољубезни кон неа дури и кога таа самата не ја „потенцира“ попреченоста. Нејзината стратегија би можела да се окарактеризира како „употребувајте ги стереотипите во ваша корист“. Забележливи се стереотипни референци за лицата со попреченост, но за времето и контекстот во кој се одвива филмот ситуацијата е навистина реално прикажана, оти доминантен модел на попреченост во тоа време бил токму религиозно-медицинскиот модел во кој лицата со попреченост биле доживувани како предмети на христијанското милосрдие.

Не само што е лице со попреченост, туку Матилда е и жена, и како таква се очекува да биде пасивна, послушна, инертна, без сопствени желби во четирите ѕида на битието. Но со потрагата по исчезнатиот љубовник Матилда ја симболизира жената со попреченост како стереотип – модел на навидум ирационална, но со натчовечка истрајност, упорност и избивање од наметнатата рамка.

Улоги: Одри Тоту, Гаспар Улиел

Филм бр.2: „Оаза“ (2002)

Јужнокорејскиот филм Оаза укажува на најчестите стереотипи за жените со попреченост, и во исто време ги подрива. Гонг-џу Хан е девојка со тешка форма на церебрална парализа која живее во стар стан во зграда без лифт. Повремено ја посетуваат нејзиниот сосед и нејзиниот брат (кој живее со сопругата во нов стан што тој го плаќа од инвалидските надоместоци на сестра му). Таа сака да си игра со огледалските одрази врз ѕидот, кои се „претвораат“ во бели гулаби и пеперуги, што всушност ја симболизира желбата за слобода и игривост. Ја гледаме како ужива додека се разубавува, се чешла и се шминка, но и како е принудена да биде сведок на сексуалниот чин на сосетката и некој маж, во сопствената соба, при што мажот вели дека не ја смета за ментално развиена за да сфати и разбере секс.

Филмот навидум ја прикажува љубовната приказна на двајца млади луѓе оневозможена од стереотипите и предрасудите. Двајцата, таа со потешка физичка попреченост, тој (Јонг-ду Хонг) со мала ментална попреченост, почнуваат да излегуваат и постепено ја градат својата врска како што би се изградила секоја друга врска. Меѓутоа, нивната врска започнува со силување, кое таа никому не го пријавува, по што го повикува младиот човек кој ја силувал повторно да ја посети.

Нивните улоги се родово конструирани зашто таа од него, како од маж, бара и очекува заштита, а тој работи на усовршување на својата автомеханичарска дејност за да има пари финансиски да се издржува себеси и нејзе. Филмот ја прикажува реалноста на дискриминација на жените со попреченост, истовремено прикажувајќи ги и урнувајќи ги предрасудите во повеќе сегменти Ќе споменам само два клучни.

Јонг-ду Хонг ја носи Гонг-џу Хан на семејна вечера за да го прослават роденденот на неговиот брат, а мајка му изразува незадоволство од неговиот однос со „таква“ девојка. Без разлика на инвалидитет на мажот – инвалидноста на жената е неприфатлива за семејството на мажот (најчесто и најмногу за мајките) зашто попреченоста ги „погодува“ нејзините можности за исполнување на родовите улоги.

Понатаму, со вербално изразување на својата желба, таа иницира сексуален однос. Меѓутоа, кога нејзините брат и снаа ќе ги затекнат, гледачите се соочуваат со груби предрасуди кога станува збор за жените со попреченост; без никакво утврдување на фактите, сите – почнувајќи од полицијата, нејзините брат и снаа и неговите браќа – претпоставуваат дека се работи за силување. Таа е веднаш окарактеризирана како жртва која „треба да се спаси“ без да ѝ се слушне гласот. Нејзините (поради грч) неуспешни обиди да зборува и да го одбрани мажот од нападот се протолкувани како израз на страв. Зборовите на полицаецот „Како можеше да нападнеш кутра девојка, не разбирам. Се напалуваш кога ја гледаш?“укажуваат дека телото на жената со ивалидитет е апсолутно непривлечно, дека жените со попреченост се асексуални и дека желбата за сексуален однос со жена со попреченост може да биде само одраз на настрана сексуалност.

Главни улоги: Мун Со-ри, Сол Кјунг-гу

Филм бр.3: „Снежен колач“ (2006)

Снежен колач е интересен пример за релативно реткото прикажување аутистични жени на екраните. Линда Фримен е високофункционална жена со аутизам која живее сама и работи во локална самопослуга која ја задоволува нејзината потреба за ред и шаблон. Еден ден на нејзината врата се појавува маж, Алекс Хјуз, кој ја известува дека нејзината ќерка патувала со него и дека загинала во сообраќајна несреќа.

Алекс останува со Линда неколку дена за да го изнесува ѓубрето во договорените денови зашто „таа има фобија да го фрла ѓубрето“, но тој никогаш не бара нејзино мислење или дозвола за да го стори тоа, ниту таа го бара тоа од него. Во моментот таа нема маж-партнер во животот, а Алекс, иако почнува да живее со неа, не се ни обидува да воспостави релација со нејзе, туку тоа го прави со нејзината сосетка. Сепак, нејзината сексуалност индиректно се прикажува и се предочува пред публиката во една сцена. Линда сака да јаде снег (оттука и насловот на филмот) и во еден разговор ја прашува сосетката дали некогаш доживеала оргазам. На потврдниот одговор Линда вели: „оргазмот е инфериорна верзија на она што го чувствувам кога устата ми е полна со снег“. Филмот не го објаснува нејзиниот живот, а прашањето за нејзиното мајчинство е опфатено само во краткиот разговор меѓу Алекс и таткото на Линда. „Навистина не знаеме како се случи тоа“, му вели нејзиниот татко на Алекс. „Од ова што го знаеме, таа можеби била и силувана“. Од една страна оваа реченица може позитивно да се сфати како насочување на вниманието кон зачестеноста на силувања жени со попреченост, но земајќи предвид дека филмот понатаму не се занимава со ова прашање, приморана сум да верувам дека се работи за уште едно стереотипно објаснување на очигледното мајчинство: жените со попреченост имаат сексуални искуства само ако се силувани.

Главни улоги: Сигурни Вивер, Алан Рикман

Филм бр.4: „Книгата на Илај“ (2010)

Во Книгата на Илај еден човек (Илај), трагач во пост-апокалиптичниот свет, ја поседува Книгата на спасението, книга која ќе помогне во обновувањето на цивилизацијата. На пат до својата дестинација, спасителот на светот се бори само со лак и стрела против низа непријатели. Најголем непријател е старешината на еден округ, кој верува дека книгата ќе му даде моќ над човечкиот род и затоа сака да ја поседува. Старешината има слепа сопруга/партнерка, пасивна, зависна и жртва на неговото насилство. Во текот на филмот, од битка во битка, спасителот сам ги победува сите. Во текот на филмот жената повторно и повторно е жртва на насилство, а во одреден момент дури и нејзината возрасна ќерка станува жртва на амбицијата на старешината. Слепата жена има само еден светол момент на отпор, на крајот, кога веќе нема опасност за неа или нејзината ќерка.

Очекувано, протагонистот спасител (Црнец) е во контраст со Белецот кој сака моќ. Во филмот, меѓутоа, неговиот контраст е всушност слепата жена – зависна, ранлива, немоќна заради инвалидитет, бидејќи дури на самиот крај откриваме дека Илај е исто така целосно слеп и дека книгата е напишана со Брајово писмо. Значи, оти е маж, неговата попреченост не влијае на неговото суперхеројство.

Главни улоги: Дензел Вашингтон, Гери Олдман, Џенифер Билс

Феминистичката критика е фокусирана на дихотомиите на западната филозофска мисла и на идентификацијата на жената со природата, нештата, емоциите и ирационалноста, нецелосноста и несовршеноста, односно она што треба да се контролира и поправи.

Преку површна анализа на четири филма дојдовме до заклучок дека и жените со попреченост се гледаат и претставуваат како ирационални, емотивни и упорни, зависни од својата емотивност и ирационалност, недоволно совршени и во таа смисла „инфериорни“. Попреченоста на жената всушност служи само за зајакнување на впечатокот за вистинитоста на овие додадени карактеристики. Навраќајќи се на цитатот на Џени Морис за причините за малиот број жени во филмовите, можеме да кажеме дека на некој начин ја потврдивме нејзината теза за лицата со попреченост како „Суперинвалиди“. Матилда, ирационална, заљубена, нескротлива, подготвена на сè за да дојде до одговорот и нејзиниот вереник, и покрај тешкотијата да оди, ја достигнува целта. Линда, „и покрај аутизмот, живее самостојно“, и од сопствената работа. Иако упорноста на Матилда објективно е пример за човечката истрајност и волја, кога на попреченоста културолошки ќе ѝ се припишат импотенција и неспособност – тоа ја прави нејзината истрајност речиси натчовечка.

Филмот Оаза нè соочува и ги подрива стереотипите за асексуалноста на жена со хендикеп, но во исто време ги поткрепува: односот започнува со силување (со насилство) низ кое поминува жената со попреченост (оти е преосамена, а тој е единствената личност која ѝ посветува внимание). Ставајќи жена со попреченост во врска со ментално неразвиен маж филмот поддржува уште еден стереотип, дека лицата со попреченост влегуваат во интимни односи исклучиво или главно со други лица со попреченост.[3] Судејќи по филмот, Линда станала и мајка како последица на силување, а вереникот на Матилда ѝ е пријател од детството, односно од времето кога детските концепции биле неизвалкани од општествено одобрените шаблони.

Мајката на младичот која му замерува поради девојката со инвалидитет (Оаза), како што споменавме во анализата, го симболизира токму негирањето на родовите улоги. Идентитетот на жената со попреченост не се гледа како идентитет на жена, туку како идентитет на лице со попреченост. Индикативно е и тоа што во филмот Снежниот колач Алекс и Линда не влегуваат во интимна врска, иако е очигледно дека Линда била во такви врски и иако двајцата имаат воспоставено некоја форма на однос и пријателство. На крајот, од една страна, Линда е доволно функционална за да живее самостојно, но сепак ѝ треба машки спасител во некој наизглед наивен сегмент како што е фрлање ѓубре (иако и за лицата без попреченост фрлањето ѓубре е често на списокот на непожелни домашни обврски).

Се добива впечаток дека кај секоја од овие четири жени со попреченост постои маж: маж како причина за потрага или како спасител, просто маж кој станува фигурата околу која се развива приказната во филмот. Жената е прикажана како фигура на борба (против светот, против предрасудите, борба за љубов), истрајност, сила, но во исто време и како предмет на грижа, човечка милостина или дискриминација, т.е. насилство.

Како што покажува филмот Книгата на Илај, попреченоста на жената го одредува нејзиното место на хиерархиското социоекономско скалило каде што е таа речиси на дното. Инвалидноста на мажот не само што не влијае на неговото место, туку во овој случај тоа е и негова предност. Како и во секојдневниот живот, перцепцијата за попреченостa кај жената речиси секогаш ќе биде пречка во остварувањето партнерски односи, без разлика колку е таа независна, функционална, образована, економски независна – зашто попреченоста се доживува како ограничувачки фактор во исполнувањето на нејзините родови улоги. Попреченоста на мажот е ирелевантна оти, од една страна, родовата улога на мажот во патријархатот не е да се грижи за куќата и децата, а од друга страна, ако е образован, економски независен, тоа само значи дека може да биде „спасител“, па оттука неговата попреченост е неважна.

Можеби зашто филмот Оаза не е од американско-европска продукција, само во овој филм попреченоста, односно церебралната парализа која се карактеризира со грчеви на лицето и телото, е убедливо прикажана, без разубавување и препуштање на типичната естетика. Само во овој филм попреченоста сама по себе е мотив и причина, а не служи како метафора, како контраст и засилувач на впечатокот за нечија упорност или слабост (за некој друг да не испадне посилен).

Околината ги гледа жените со попреченост како означени и исклучени, а филмот како медиум го обелоденува тоа [4]. Идентитетот на жените со попреченост во филмот не е женски идентитет ниту е комплексен како што препознава феминистичката теорија за попреченост, туку е прикажан како монолитен: нивниот идентитет е идентитет на лица со попреченост, но затоа нивните карактеристики се „типично женски“. Така, кога ќе ја погледнеме хероината, до израз доаѓа нејзината попреченост, со која ние како гледачи на филмот се идентификуваме, се поистоветуваме, оти не ни се нуди речиси ништо друго. Попреченост која укажува на неможност, неспособност, нефункционалност. Сепак, карактеристиките на личноста кои им се додадени се пасивност, страв, потреба од заштита, емоционалност, ирационалност – особини кои вообичаено се додаваат, бараат и се очекуваат од жената, без разлика на нејзината раса, етничка припадност, класа, простор и време во кои таа живее. Како жена ѝ треба маж, а како инвалид некој да се грижи за неа. Иако филмовите првенствено ги поткопуваат стереотипите за асексуалноста на жените со попреченост, ставајќи ја во улога на мајка, (Снежниот колач, Книгата на Илај), вереница (Многу долга веридба), жена која иницира сексуален однос (Оаза), нивните карактеристики како жени остануваат во доменот на стереотипите, претставени од когнитивната рамка на патријархатот.

Со ваквото произволно прикажување на оваа дихотомна поделба на независни (здрави /способни/ возрасни – обично мажи) и зависни (болни / инвалидни / деца – обично жени), стереотипите за жените со попреченост се одржуваат и продлабочуваат (дури и кога на прв поглед се чини дека филмот ги руши предрасудите), а нивното потчинување и повеќеслојна дискриминација остануваат непризнаени.

Можно претставување на жена со попреченост што би произлегло од доминантните прикази би било претставување на независна, самосвесна, активна, самоактуелизирана жена. Приказ во кој жената со инвалидитет не служи да мотивира лица без инвалидитет или да биде мерка по која некој друг (маж) се воздигнува. Приказ каде нејзиниот концепт за (само)одржување не е поврзан со наклонетоста, љубовта, добрината на мажот. Приказ во кој пречките не ги одредува попреченоста, туку стереотипите и системските бариери. Тоа би било претстава на реална жена, а не стереотипна слика што филмаџиите ја вградиле во своите рамки на размислување и набљудување.

[3] Најчестото прашање што му се упатува на лице со попреченост кое вели дека има партнер, интимна врска е: „Дали и тој/таа е инвалид?“
[4] Заклучокот е донесен врз основа на детална анализа на споменатите четири филма и врз основа на увид во некои ТВ филмови кои имав можност да ги гледам, а кои од технички причини немав можност детално да ги анализирам.

Извор: Окно

Користена литература:

Caron, Charlotte and Christy, Gail (1997) Living on the edges [personal stories about living with chronic illness and disabilities], Canadian woman studies. Downsview: winter 1997. Vol. 17, iss. 1; pg. 86
Garland-Thomson, Rosemarie (2002), Integrating disability, transforming feminist theory; Nwsa journal; fall 2002; 14, 3; proquest central
Harnett, Alison (2000), Escaping the ‘Evil Avenger’ and the ‘Supercrip’: Images of Disability in Popular Television, Irish Communications Review Vol 8
Hume, Joan, (1996), Disability, Feminism and Eugenics:
Who has the right to decide who should or should not inhabit the world? first presented at the Women’s Electoral Lobby National Conference, University of Technology, Sydney, 26th January 1996. Copyright 1996
Kwiotek, Rita G (1999), Disability, gender and power: finding a useful theoretical framework and an appropriate methodology, Department of Sociology & Political Science, National University of Ireland, Galway
Достапно на: wwda.org.au/kwiotek1.doc
Martz, Erin (2001), Other Research — Acceptance of Imperfection, MA, CRC
достапно на: dsq-sds.org
Perry, Della and Whitesid, Ruth Keszia (1995) Historical and Contemporary Intersections of “Otherness”, Women, Gender and Disability, достапно на: http://www.academyanalyticarts.org/perrywhiteside.htm
Traustadottir, Rannveig and Harris, Perri (1997), Women with Disabilities: Issues, Resources, Connections Revised, достапно на: http://www.independentliving.org/docs3/chp1997.html
Tremain, Shelley (1993), Feminism & disability by Barbara Hillyer; Norman and London: University of Oklahoma press
Vansteenwegen, Alfons, Jans, I. and Revell, Arlynn T. Sexual experience of women with a physical disability: a comparative study (2003), Sexuality and disability, volume21, number 4/december
Young, Iris Marion (1989) Polity and group difference: a critique of the ideal of universal citizenship, Ethics, 99, No. 2 (Jan., 1989), 250-274
достапно на: http://links.jstor.org/sici?sici=0014-1704%28198901%2999%3A2%3C250%3APAG…
Wendell, Susan (1993), Feminism, disability and transcendence of the body, Canadian woman studies. Downsview: summer 1993. Vol. 13, iss. 4; pg. 116
Feminist Perspectives on Disability, dostupno na: http://plato.stanford.edu/entries/feminism-disability/
Women, Disability, And Identity; Violence And Abuse; Sexuality;
Literature, Literary Analyses and Media Studies; Feminist Disability Studies; достапно на: http://disabilitystudies.syr.edu/resources/
http://www.mediaed.org.uk/posted_documents/DisabilityinMedia.htm
https://www.bitchmedia.org/post/double-rainbow-snow-cake-feminist-film-review-autism

Литература на српски јазик:

Kiš, Danijela Marot i Bujan, Ivan (2008): Tijelo, identitet i diskurs ideologije: Fluminensia- br. 2, str. 109-123
Mos, Kevin: Jugoslovenski transseksualni heroji: ’Virdžina’ i ’Marble Ass’
достапно на: http://www.fabrikaknjiga.co.rs/rec/67/327.pdf
Milojević, Ivana (2010), Uvod u rodne teorije radna verzija
Živić, Ivan: Performativne karakteristike roda: subverzija identiteta u filmu Marble Ass Želimira Žilnika, достапно на: http://www.womenngo.org.yu/labris/sajt/PerformativneKarakteristikeRoda.pdf
Rodne uloge i nasilje nad osobama sa invaliditetom, достапно на: http://www.izkruga.org/.publikacije/html/03_rodne_uloge_i_nasilje.html
Seksualnost i invaliditet, достапно на: http://www.forum.hr/showthread.php?t=21555 HYPERLINK “http://www.forum.hr/showthread.php?t=21555&page=2″& HYPERLINK “http://www.forum.hr/showthread.php?t=21555&page=2″page=2

Žene sa invaliditetom u Srbiji – Prva analiza stanja i pravne regulative o položaju žena sa invaliditetom u Republici Srbiji, достапно на: izkruga.org
Prepreke za jednakost – dvostruka diskriminacija žena sa invaliditetom – Sažetak zbirke tekstova o ženama sa invaliditetom i izvod iz informativne publikacije o ženama sa invaliditetom Svetske organizacije osoba sa invaliditetom DP, достапно на: www.cilsrbija.org/ebib/Zene_sa_invaliditetom.pdf

Многу долга веридба (Very Long Engagement, 2004)

Жени со попреченост во филмовите (прв дел)

КУЛТУРА, МОЕ ТЕЛО, ФЕМ 101 / By Тимот на Медуза

Фотографиите се од филмот Dancer In The Dark (Lars Von Trier, 2000)

авторка: Милеса Милинковиќ

превод: Моника Стојановска

Модерната политичка теорија тврди дека социјалната инклузија се гради врз темелите на еднаквата морална вредност на сите луѓе. Идеалот за универзално општество, од една страна, го нагласува тоа што е заедничко за сите луѓе, а од друга страна бара еднаков третман, во смисла дека законите и правилата се нечувствителни кон индивидуалните и групните разлики. Сепак, општествената феминистичка критика укажува на тоа дека реалноста е поинаква: и покрај концептот на универзалност, некои групи граѓани се привилегирани, а други се сè уште угнетени. Се поставува прашањето, дали фактот што законите и правилата се нечувствителни кон индивидуалните и групните разлики, нужно значи и еднаков третман?

Ајрис Мерион Јанг (1989) нè потсетува дека доминантните групи одредуваат норми, стандарди и пропишуваат „нормалност“, и дека феминистичката критика е насочена токму кон фактот дека овие норми и стандарди одговараат на начинот на живот типичен за мажите и дека од жените се очекува само да се прилагодат на овие регулативи [1]. Овде, исто така, истакнувам дека кога станува збор за лицата со попреченост (особено за жените со попреченост), барањето тие да се адаптираат на општествените услови претставува уште поголем степен на угнетување. На пример, жените претежно се лоцирани во приватната сфера, каде што нивната опасна хетеросексуалност мора да биде неизвалкана и ограничена со брак. Меѓутоа, на жените со инвалидитет им е ускратена сексуалноста и пред нив се поставени сосема различни очекувања. Многу години овој различен – двојно угнетувачки – третман кон жените со инвалидитет е предмет на мојот интерес и моите напори да го согледам од различни перспективи и во различни полиња. Областа која ќе се обидам да ја разгледам во овој труд е претставувањето на жените со попреченост во филмот како медиум наменет за широка публика, која има моќ да создава и одржува позитивни вредности и состојби во општеството.

Теоретската и когнитивната рамка од која поаѓам е феминистичката теорија за попреченоста, поаѓајќи од претпоставката дека оваа теорија го објаснува феноменот на двојна дискриминација на жените со попреченост на научно ниво. Исто така, се повикувам и на личното искуство што феминистичката епистемологија го препознава и предлага како принцип и начин на стекнување знаење, а кое произлегува од дискусијата за тоа дали родот на мислителите или мислителките е епистемолошки значаен, односно дали нашиот род влијае на тоа како гледаме, ја разбираме и толкуваме реалноста? (Милојевиќ, 2010). Според карактеристиките на феминистичката епистемологија (Милојевиќ, 2010), не само што родот влијае на нашата перцепција и размислување, туку и на некои други елементи на идентитетот, како што се расата, етничката припадност, попреченоста, па оттука и на некои феминизми и теории како што се Црниот феминизам, Чикана феминизмот, африканскиот феминизам ‘womanism’, мајчинизмот и конечно (или на почетокот) феминистичките теории за попреченост.

Имајќи ги предвид карактеристиките на феминистичката методологија дека „истражувањето мора да биде насочено во полза на женскиот род и да го формулира проблемот во согласност со искуствата и перспективите на жените како социјална група („истражувањата треба да бидат насочени кон проблеми кои тие ги сметаат за значајни“; Милојевиќ, 2010), верувам дека со овој труд, кој ја вклучува перспективата на жените со попреченост, ќе придонесам и за феминистичкиот дискурс и за дискурсот во областа на попреченоста.

Феминистичка теорија за попреченоста

Феминистичката теорија истражува како системите како што се родот, расата, етничката припадност, можностите, сексуалноста и класата меѓусебно се условуваат и си влијаат едни на други. Феминистичката теорија за попреченостa ја проширува феминистичката теорија во полето на попреченоста, а теориите за попреченост ги разгледува од аспект на феминистичката мисла и како таква претставува своевидна придобивка за двете полиња. Прашањата за попреченоста и родот во истиот контекст почнале да се разгледуваат во Америка во осумдесеттите години на минатиот век, пред сѐ на феминистичките конференции. Дотогаш феминистичките анализи не ги вклучувале искуствата на жените со попреченост. Попреченоста го обликува и комплицира родовиот идентитет на жените со попреченост, и затоа попреченоста е феминистичко прашање.

Розмари Гарланд-Томсон (2002) смета дека родовите студии, односно знаењата од феминистичките теории, ги продлабочуваат согледувањата, методите и перспективите на студиите за попреченост, а од друга страна, феминистичките теории треба да ги препознаат попреченоста и идентитетите кои ја менуваат категоријата на жени.

Попреченоста, како и родот, е концепт кој ги продлабочува сите аспекти на културата: институциите, општествените идентитети, културните практики, политичките позиции, историските заедници итн. Феминистичката теорија за попреченоста размислува за различни феномени, се потпира на широкото разбирање на попреченоста како продорен културен систем кој означува и стигматизира одредени форми на телесни разлики, и кој во исто време има потенцијал да поттикне критички политики.

Споредбата на телата со попреченост и оние без попреченост е културолошка, а не биолошка, и навлегува во формациите на културата, давајќи легитимитет на нееднаквата распределба на ресурсите, моќта, статусот во општеството итн. Терминот попреченост е широк концепт кој вклучува збир на идеолошки категории (болни, деформирани, луди, грди, сакати, жални, ненормални, моронски) кои ги обезвреднуваат луѓето и ги омаловажуваат телата кои не одговараат на културните стандарди (Гарланд-Томсон 2002).

Дела Пери и Рут Кезија Вајтсајд (1995) објавија информации за категоризацијата способни-неспособни. И токму феминистичката теорија за попреченоста го деконструира поимот попреченост со поништување на доминантната претпоставка дека попреченост значи дека „нешто не е во ред со некого“.

Заедничката нишка на попреченоста и женственоста е дека, во западната филозофска мисла, и на двете категории се размислува и гледа како на „отстапување од ценетите стандарди, жените се чудни мажи, вродено деформирани“. Според Аристотел, жените се другост, несовршеност. И лицата со попреченост, исто така. Жените, лицата со попреченост, луѓето со потемна боја на кожа треба да бидат зависни, ранливи и нецелосни. Женственоста и расата се форми на попреченост. Жените и лицата со попреченост се прикажани како беспомошни, слаби, неспособни за тело и ум (Гарланд-Томсон, 2002).

Кога зборуваме за идентитетот, феминистичката теорија вели дека ниту една жена не е само жена, туку дека други фактори како што се расата, етничката припадност, класата и здравствениот статус играат клучна улога во дефинирањето на идентитетот.

Попреченоста, според феминистичката теорија за попреченост, е еден од идентитетските вектори што го нарушува единството на класификацијата на жените и го предизвикува приматот на родот како монолитна категорија.

Жените со попреченост се етикетирани и исклучени. Релативната привилегија на нормативната женственост често им се ускратува на жените со попреченост. Културолошките стереотипи ја гледаат жената со попреченост како несексуална/предсексуална, неспособна да раѓа, зависна, непривлечна, одвоена од сферата на женственоста и женската убавина. Семејните родови улоги што им се наметнуваат на жените не им се наметнуваат на жените со попреченост.

Во прилог на оваа теза, ќе го цитирам Матесон Л. (2003): „Да се биде жена со попреченост е во очите на многумина да се биде помалку од жена, помалку од личност без попреченост. Оваа разлика е неоснована и произволна и се применува веднаш штом луѓето откријат дека имате инвалидитет. Луѓето не сакаат да знаат ништо повеќе, доволно е да знаат дека нешто е погрешно со вас“.

Со векови жените се воспитувани да бидат послушни, тивки, да трпат. Попреченоста дополнително ја комплицира ситуацијата. Шарлот Керон и Гејл Кристи (1997) наведуваат дека дека самоувереноста како особина на залагање за себе е често дискутабилна за жените со попреченост, особено кон оние од кои се некако зависни – семејството, пријателите, негувателите, бидејќи изолацијата постои како постојана можна последица од „конфронтацијата“. Изразувањето на емоции како гнев, жените со попреченост се чини дека не можат да си го дозволат. Поради ова, гневот често е потиснат и/или свртен навнатре.

Меѓутоа, истите облици на попреченост се различно разбрани и перципирани во однос на полот/родот на лицето со попреченост. Социјално определените родови улоги на мажите и жените имаат различен ефект врз воочената или впишаната зависност, (не)способноста, очекувањата на лицата со попреченост од различен пол.

Незнаењето, предрасудите и стереотипите, како за лицата со попреченост, така и за жените со попреченост, влијаат и на авторите во кинематографијата (но и во литературата, медиумите).

Во српската кинематографија речиси и да нема филмови во кои актери се лица со попреченост. Попреченоста во филмот не може да биде само една од карактеристиките на актерот, како боја на коса, занимање, туку МОРА да значи нешто, а тоа значење ја рефлектира културата во која инвалидноста е отстапување од „нормалното“, култура во која инвалидноста е „друго“.

[1] A.М. Јанг предлага диференцирано граѓанство и посебни права за одредени групи со цел да се намали угнетувањето и да се зголемат можностите.

Извор: Окно

Dancer In The Dark (Lars Von Trier, 2000)

Застрашувачка монструозност

КУЛТУРА, ФЕМ 101 / By Тимот на Медуза

Мила Паниќ, Лута имигрантка, 2021

Можат да бидат урнебесни и пакосни користејќи хумор како алатка за пружање отпор. Го креваат системот и го разбиваат на парчиња или, пак, тргнуваат токму од спротивното и ја користат сензуалноста за да ги срушат очекувањата. По нејзината книга „Јас сум Југословенка“, уникатна приказна за женскиот отпор на интерсекцискиот пресек помеѓу феминизмот и социјализмот, Јасмина Тумбас овојпат се осврнува на феминистичките фигури на уметниците од Југословенка кои се активни во дијаспората денес.

Одбивна во итроштината на своето нерешливо мноштво и контрадикторните манифестации низ децениите, различните географски одредници и феминистички оспорувања, фигурата на Југословенка, како што ја теоретизирав во мојата прва книга, еднаш беше споредена со франкенштајнското чудовиште. Во феминистичката, квир и транс теоријата, како и во популарната култура, чудовиштето одамна е преосвоено како величествена икона на отпорот, заканувајќи им се на оние репресивни патријархални режими што се обидуваат да ги контролираат родот, сексуалноста, телесната автономија и заедничкиот живот. (1)

Да го цитирам извонредното теоретско промислување на историчарката на родови студии Сузан Страјкер за судбината на суштеството како аналогија за нејзиното транс искуство: моето исклучување од човечката заедница има потпалено длабок гнев што тлее во мене и кој јас, како чудовиштето, го насочувам против условите во кои морам да се борам за да постојам. (2) Во периодот кога Страјкер ја започна својата критика во американскиот академски и медицинско-психијатриски контекст во 1993 година, Социјалистичка Југославија се распаѓаше во граѓанска војна, создавајќи генерации непослушни отпадници кои до ден-денес ги прогонуваат нивните создатели. Овој есеј се осврнува на Југословенките кои се активни во дијаспората денес, чија уметност открива моќни елементи на монструозноста наследена од пропаднатата социјалистичка држава која ги создала, но и на западните демократии кои се обидуваат да ги скротат.

Феминистките од југословенската дијаспора се наоѓаат во центарот на моќни идеолошки судири во некои од најважните европски престолнини на современата уметност. Додека го пишувам овој текст, писателката Лана Басташиќ го раскина договорот со престижната германска издавачка куќа S. Fischer Verlag како протест кон цензурирањето на пропалестинските сентименти во Берлин (3); таму, многумина ја поддржуваат нејзината критика на германските културни елити и институции, вклучувајќи ја и Хана Ќурак, основачка на добропознатата мултимедијална и колективна платформа Sve su to Vještice, која се фокусира на создавање контра архива на југословенската феминистичка историја, со цел да направи радикална интервенција во можните феминистички иднини. (4) Урнебесни и пакосни, гневот и хуморот играат подеднакво важна улога во феминистичкиот и дијаспорски релјеф потребен за обликување на таквите алтернативни иднини, особено за странците во Германија. Автопортретот на Мила Паниќ, Лута имигрантка, ја илустрира гротескната изнасиленост во задолжителната асимилација на совршената насмевка—достапна на привилегираните—фиксирана на заузданата уста на уметницата, додека гневот ѝ се прелева од рабовите на нејзината воздржаност. Нејзиниот смел израз го обележува токму силата што ја смогнува од таквото обезличување. Како стенд-ап комичарка, Паниќ циркулира и во просторите за уметност и за комедија, со што лукаво ја проширува својата публика и се претставува како варварска Друга која доаѓа од срамниот балкански регион: … Додека другите деца си играа со Лего коцки, јас си играв со ковчиња од нозе. Не беа секогаш од животни. Во Босна се војуваше, што знаев јас? Играта бараше да соберете пар. Океј е дечки, можете да се насмеете. Благодарение на мене, моето семејство конечно е целосно. Посочувајќи на болните последици од војната, каде семејствата беа оставени самите да ги најдат посмртните останки на своите најблиски, Паниќ додава: Играта беше многу тешка. Моето село беше на воениот фронт. Знаете ли колку е тешко да се разграничат муслиманските од српските коски? (5) Додека нејзината публика се смее, многумина од нас од регионот се грчат од болка и тага под нашата длабока, но дискретна благодарност за нејзината храброст.

Меѓутоа, благодарноста, кога се очекува од другите, може да го окова нејзиниот носител; ова добро го знаат оние кои добиваат мобилност и пристап до елитните уметнички и академски кругови преку заслуга и добро поведение како странци. Благодарноста може да ви го изглода срцето, забележа еднаш феминистката и писателка од работничката класа, Дороти Алисон, бидејќи ве принудува да ѝ се предадете на сигурноста на својот статус во општеството како помалку вредни или како просјаци. (6) Отпорот кон таквата непочит е присутен во извонредната способност на Селма Селман да разговара со уметничкиот свет и да ги разоткрие експлоатативните режими кои ги хранат елитите кои го водат. Моите родители не се богати како твоите, пишува таа во едно од нејзините Писма до Омер. (7) Во друго писмо, вели: Знам дека никој не ја заслужува мојата благодарност. (8) Постои застрашувачка гордост во с’ржта на непопустливата посветеност на Селман да ја преврти наопаку социјалната економија на очекуваното потчинување: наместо послушна благодарност кон Западот, уметницата ја симнува својата публика да се чуди на колена пред нејзината прометејска стручност—која ѝ ја оставило нејзиното семејство—за демонтирање фрлени машини и извлекување скапоцен капитал од ѓубрето поставено пред нејзините нозе. (9)

Заинтригирани од еротски наелектризираните тела кои се трансформираат и судираат во заедничкото списание на Шејла Камериќ и Александра Вајд насловено Review (10), моментално изложено во Kunsthalle Wien, гледачите во Виена клекнуваат да ги допрат неговите примамливи страници, продупчени и прикачени со метални алки за подножјето на столбот и распослани по подот. Со ослободување на тензијата на телесното соединување во блиските кадри од гола кожа што се испреплетува, прсти кои влегуваат во усти и други отвори, границите на себството се поништуваат: нештата се појавуваат превртени наопаку и дијагонално, гениталиите се меѓусебно заменливи, а еротската желба продира насекаде, вклучително и низ неживите предмети.

Ранливоста, сензуалноста и поврзаноста ја нарушуваат можноста за било какви очекувања од дијаспорскиот интегритет, во двете негови значења: отпорот не лежи во телесната автономија, туку во гладта на уметниците за спојување со светот која се прелева оттаде границите на моралната прибраност и контрола присутни во припишаната хетеросексуалност, професионалните граници и очекуваната пожртвуваност, толку лесно проектирани врз жените кои доаѓаат од (пост-)воени контексти. Како што велат Bikini Kill: Како жена ме научија секогаш да бидам гладна. На жените жедта им е добро позната. Да, можеме да проголтаме речиси сѐ. Ќе ја изедеме дури и вашата омраза како да е љубов. (11)

Колективниот отпор наместо капиталистичкиот индивидуализам лежи во сржта на најновиот филм на Јасмина Цибиќ, Светилници (2023), во кој уметницата ја транспортира својата публика во шуми покриени со мов и снежни планински места кои сведочат за југословенските истории на антифашизмот и нивните спектакуларни споменици. Протагонистките се служат со различни креативни стратегии како танц, Морзеова азбука, светлосни сигнали и разни музички инструменти за да ги рехабилитираат револуционерните прогласи што биле првично донесени во 1985 година, на првата конференција за неврзаните културни работници што се одржала во Титоград (денешна Подгорица). (12) Овие пораки на отпор се емитуваат преку мегафон на почетокот на Светилници, од страна на осамен јавач снимен во шумата во Јеловица над Дражгоше, словенечко село кое нацистите го изгореа до темел во 1942 година. Во оживувањето на сеќавањето за она што уметницата го нарекува „издржливост на предците“ (англ. ancestral resilience), сведоци сме на синџир на вешти гласнички кои ја отелотворуваат својата единствена задача да ги надминат огромните пејзажи—идеолошки и стварни—со својот занает. Тие се светилниците кои ги транскодираат неисполнетите ветувања од минатото, кулминирајќи со хипнотизирачки говор кој го нагласува ослободувањето на работниците на глобално ниво. Неговите пораки се сè само не застарени, особено ако се земе предвид тешката состојба во светот денес. Светилници на тој начин станува моќна аналогија за новонастанатата феминистичка југословенска дијаспора во уметноста: колку и да се дисперзирани и фрагментирани, овие уметници делат силни, иако различни заложби за феминистичкиот отпор; врамени како колективно тело—кое се издига од уникатното наследство на Југославија низ различни генерации и географски граници—тие се монструозна сила на убавината, или како што вели Цибиќ, се ослободуваат преку империи на пркосење.

Извор: Vogue Adria

Авторка: Јасмина Тумбас

Превод: Душица Лазова

Забелешки:

Susan Stryker, My Words to Victor Frankenstein Above the Village of Chamounix: Performing Transgender Rage, in GLQ (1994) 1 (3): 237–254.
Ibid, 238.
За повеќе информации, видете во Philip Oltermann, Novelist breaks with German publisher amid call for wider cultural boycott over Gaza, The Guardian (January 15, 2024): https://www.theguardian.com/world/2024/jan/15/novelist-lana-bastasic-breaks-with-german-publisher-cultural-boycott-israel-gaza
Sve su to Vještice: https://www.svesutovjestice.com/
Снимка од Мила Паниќ во Propaganda Comedy, 2023. Благодарност до уметницата.
Цитирано во Amy Wright, Dorothy Allison: Tender to the Bone, Guernica (May 16, 2018): https://www.guernicamag.com/tender-to-the-bone/
Selma Selman, Instagram, September 5, 2023.
Selman, Instagram, August 1, 2021.
Krzysztof Kościuczuk, Selma Selman’s Art Is Dirt-Cheap but Worth More Than Gold, Frieze, Nov 28, 2023: https://www.frieze.com/article/selma-selman-her0-profile-2023
Колаборативното дело на Камериќ и Вајд е омаж на прашкото надреалистичко списание од 1930-тите, Erotic Review.
Bikini Kill, Feels Blind, Revolution Girl Style Now! (Bikini Kill Records), 1991.
Филмот е инспириран од работата на Марина Шарановиќ, Анита Ќулафиќ, Нада Баковиќ и Наталија Вујошевиќ за проектот „Non-Aligned Countries Laboratory“ во Центарот за современа уметност во Црна Гора, каде истражувањето на Цибиќ за конференцијата од 1985 ја дава основата за политичките пораки пренесени во Светилници.

Родена како гостинка

Пустина од податоци: Пречка за институционалната транспарентност

Гласовите зад статистиката: Сржта на неправдата

Формална еднаквост и економско насилство

Општествените корени на исклучувањето

Правни празнини и нееднаквост

Крајот на циклусот

Сексот пред, по и против природата

Отпатни животи, прекрасни експерименти: интимни приказни од општествените превирања

Отпатнички: краток запис за возможното

Правото на сексуално задоволство е темелно човеково право

Како дојдовте до идеја да го работите форматот претстава-предавање? Очекувавте ли толкав успех и многубројни награди?

Потрага по дијафрагмата

Словенечкиот пример

Војната во која женските тела ги изгубија своите права

– Маријам Катиб, 19.5.2025

Негирање на мајчинството во Газа

Амбиваленција

Жени со попреченост во филмовите (втор дел)

авторка: Милеса Милинковиќ

превод: Моника Стојановска

Жените со попреченост во странската кинематографија

Филм бр. 1: „Многу долга веридба“ (2004)

Филм бр.2: „Оаза“ (2002)

Филм бр.3: „Снежен колач“ (2006)

Филм бр.4: „Книгата на Илај“ (2010)

Користена литература:

Жени со попреченост во филмовите (прв дел)

авторка: Милеса Милинковиќ

превод: Моника Стојановска

Феминистичка теорија за попреченоста

Застрашувачка монструозност

Авторка: Јасмина Тумбас

Превод: Душица Лазова

Категории

Корисни Линкови