Превод

Амбиваленција

Додека ја пишував оваа книга, многу поднаслови лебдеа наоколу додека не се откажав: За нелагодноста на другите луѓе, но не за твојата – фаворитот на публиката; Есеи за амбиваленцијата; Есеи за однаучувањето. Ништо не беше доволно живо: се обидувам да ги вратам овие концепти од плошната еднонасочност или двонасочност со која се асоцирани. Една од претпоставките на Нелагодноста е дека проблемот на светот не е нечие отуѓување од него туку, како што пишува Адам Филипс, неговата преблискост, нејзиниот постојан притисок.[1] Види го аргументот за несувереноста погоре. Отуѓување е технички израз за немање контрола врз условите на нечија вредност или врз сопственоста на производите на нечиј труд. Тоа е, исто така, и афективна состојба која може да се живее на многу начини, од негативното чувство на одвоеност од нештата до цел распон чувства од гнев до депресија. Сугерира одземање, повлекување, оддалеченост. Сепак, ако априори на отуѓувањето е преблискоста на светот, тогаш отуѓувањето имплицира еден стил на одговор кој ја управува нелагодноста на светот создавајќи оддалеченост од внатрешноста на просторот на однос: во техничките термини на марксизмот, начин одново да се исцрта патеката на интимниот труд на телото за други да ја црпат вредноста. Капитализмот го рие нервниот систем.

 

Па, прегледајте ги сопствените примери за структурно и афективно отуѓување.

 

Ќе видите, мислам, дека тие не изразуваат неуспех на бидувањето во однос, туку неуспех во самиот однос. Не би ни требале одбрани ако односот навистина пропаднал: одбраните се против нешто или некој што сѐ уште е овде, без оглед дали тоа „овде“ е само во нечија глава или е видливо и за другите и податно на верификување преку истражување. Создавањето афективна дистанца за бидувањето во однос да се направи подносливо, добро, возможно, или само случливо, е израз на амбивалентна приврззаност за живеењето и покрај, со, против и во динамички однос со какви било структурни нешта, и нешта директни и нешта чудни. Жан Лапланш и Ж. Б. Понталис тврдат дека фантазијата е таа што ни овозможува да се носиме со амбивалентноста, не со нејзино разрешување или уништување, туку така што таа ќе ги пополни празнините што ги оставила нашата некохерентност кон себеси, кон оние што ги љубиме, што се битни, кон нашите апетити, кон светот, чии концепти ги носиме наоколу како слика во главата и низ кои чекориме реагирајќи со цел опсег расположенија – занемени, потврдени, изненадени.[2] Оттаму фантазијата е инфраструктура која посочува кон амбиваленцијата и ја заштитува без да ја избрише. Доколку го меша светот со неговите периферии и изгледи, таа е нелагодна за вистинската преобразба; таа е клучна за силата на општествената преобразба. Таа е една од многуте преобразувачки инфраструктури за кои ќе зборува оваа книга.

Кога обично размислуваме за амбиваленција, таа е негативно накосена, како отуѓување кон нешто. Оваа книга предлага амбиваленцијата да се врати кон нејзината динамична етимологија, како силно измешана, растргната во многу правци, со позитивен и негативен полнеж. Кога кажувам „те љубам“, тоа значи дека сакам да бидам близу до чувството на амбиваленција што го предизвикува нашиот однос и дека се надевам оти она што е негативно, агресивно или просто тешко во врска со него нема да го порази тоа што е навистина прекрасно во него – или барем во моите фантазии. Ова не е само меѓуперсонално – тоа се однесува на секоја афективна инфраструктура која на битен начин одржува нечиј свет. ја именува сцената на нелагодниот однос со неговата закана за преплавување, опстанокот што го протресува, животот што секако продолжува, збунетоста за што да се направи, инвентивноста и, во некои ситуации, уживањето што го нуди.

Оваа книга може да иритира со нејзиното настојување на многуте вклучителности на приврзувањето. Но мотивирана е од желби кои вреди да се следат до крај, дури и вежбите од студијата на случај кои нудат преобразувачки инфраструктури за бидување во однос и самите се премногу малку, премногу локални, премногу нормативни и на друг начин незадоволувачки. Книгите никогаш не се завршени: само престануваме да ги пишуваме. Примерите се почеток, не се херметички запечатувања.

 

Одучување или разлабавувување на објектот

Мојот аргумент досега беше дека нашата задача како ангажирани мислители не е да ги замениме нелагодните објекти со подобри, туку да го разлабавиме објектот, да го реорганизираме и да го прошириме, без оглед дали тој вклучува лични или нелични процеси. Во Суров оптимизам сугерирав дека нашите значајни објекти не се ствари, туку снопови од надеж, проекција и спекулација кои го држат светот што ни е потребен за да се одржиме. Тие се сцени на приврзувања кои понекогаш изгледаат специфични, како што може да биде љубената личност, некое животно или идеја, а во исто време претставуваат апстракции кои овозможуваат спекулации за видот сигурен живот што го генерираат. Таа книга се фокусира на заглавените или отровни врски со објекти, вклучувајќи ги и идеите за добар живот во многуте негови домени и посочува на начините на опирање кон репродукцијата на приврзувања за смалувачки, но сепак светоодржувачки нешта. Мојата следна книга, за недуховитоста, е за држењето за некој објект толку цврсто што порадо би виделе како светот се урива околу него, не во смисла на зависничко себепрождерување, туку во смисла дека сакаме да бидеме во релационост, а сепак да имаме толкава контрола на нејзините динамики што тие ќе станат определени од она што е неподвижно. Нелагодноста, пак, се фокусира на средбата со други луѓе и објекти и на засегнатоста од нив.Таа се однесува на проблемот на посакувањето што себеси се наоѓа како посакува истовремено вознемирувачки односи и така, се однесува на проблемот на преобразување на објектите кои не само што се отровни и нужни, туку се и тешки за преговарање.

Како менуваш објект од внатрешноста на животот? Како го менуваш видот нелагодност што го претставуваш за другите? Концептот посочува кон амбивалентна релационалност која во турканицата, во просторот за дишење и во трпеливоста поттикнува контрадикторни барања што им ги поставуваме на нашите објекти – да се биде познат/а, но не премногу, да се знае без претпоставки, да се биде реален/а и вреден/а за идеализација, да се биде милослив/а, но благороден/а кога нештата ќе тргнат наопаку.

Мојата заложба во оваа книга е да создадам нерепродуктивна теорија која го користи гличот на сегашноста во криза за да ги помести протоколите и нормите што нѐ довеле до овде, како што тврдам во делот за инфраструктурата од овој вовед. Нејзината стратегија, која прво ја научив читајќи го Ниче, е да се поттикне преобразба од внатрешноста на односите со објектот. Тоа го нарекувам разлабавување на објектот. Не можете едноставно да го разлабавите својот објект ако тој за вас обезбедува темелна инфраструктура на светот. Можете да решите да не бидете расист, да не бидете мизогинист, да не бидете амбивалентен/а во однос на вашите сидра или фиксации. Но можете да ги искористите контрадикциите што ги поттикнува објектот за да го разлабавите и да го реконфигурирате, користејќи ја еластичноста на неговите контрадикции, некохерентноста на силите кои го преопределуваат, кои го прават секој објект/сцена состав што бара меѓусекциска анализа.

Да се разлабави објект значи обид одново да се искомбинираат неговите составни делови. Друг начин да се каже ова: да се однаучи неговата објектност. Ова му се заканува на самиот начин на знаење што нѐ носи до нелагодноста на нашите објекти, до проектот на живеење со нив. Научив да се прикачам на нелагодноста на однаучувањето од барањето за етика на епистемолошката непријатност на Гајатри Чакраворти Спивак, која вклучува однаучување на евро-американската еднокултурност.[3] Од ова дело произлегла цела индустрија на мисла што го вклучува однаучувањето како проект, а која сега се развива во деколонијалната теорија: однаучување на перспективата за светот кој ги репродуцира претпоставките за вертикалната сила на Западот, рационалноста, патријархатот, белата супремација и капиталот.[4] Однаучувањето на самите структурирачки перспективи на овластување и слобода кои долго време го одржувале колонијалниот оптимизам на доселениците, бара болна преодна заложба да се одучи засидрувачката перспектива од која некој пишува. Како да се стори ова? Има многу начини да се однаучи објектот, од кои перспективата на однаучување е таа која се движи низ целиот текст. Овој сноп опити е уште еден формален пример како да се стори тоа: во исто време да се мисли за многуте движечки делови кои ќе треба да се поместат за да запостои формата на мислата и да ја образложи нивната супстанција, да се биде теоретичар/ка на процес кој координира без да ги пресметува имликациите од тоа поместување. Третиот начин би бил кршењето на објектот, како во поглавје 2; одбивање на неговата перформативност, како во поглавје 3; негово распуштање, како во завршниот дел. Во поглавје 1 ја поврзувам и ја деорганизирам конвенционалната врска помеѓу нарушувањето и траумата и потоа внатре го сместувам преклопувањето на одржувачката и уништувачката сексуална желба.

Дополнително, како експеримент за разлабавување на објектот, и оттаму за менување на средбата со неговата нелагодност, се обидов да ја напишам оваа книга со мојот глас во заграда. Кога писателите во заграда ќе внесат материјал кој не е математика ниту целта му е документациска, тоа понекогаш е од мрзливост: тие вметнуваат нешто кога ќе помислат на тоа. Но гласот во заграда исто така е склон да се појави кога, во заградите, авторот кажува работи што навистина ги мисли. Тоа е интимен глас, внатрешно тонско поместување. Неговиот статус е збунувачки; повисока вистина, чувство во утробата, непроцесирана мисла, белешка за подоцна. Иронично себепоткопување или божемно себепоткопување. Ерупција на искреност во многу тонови. Ги забранив заградите во пишувањето и се обидов да бидам дисциплинирана во ограничувањето на начините на кои поткрадувањето на трите точки, белешките и другите начини на вметнување произведуваат хиерархии меѓу знаењата кои ја разликуваат „рационалната“ анализа од другите начини што се сметаат за помалку легитимни, поспонтани, повнатрешни.[5]

Од моментот кога го напишав мојот прв теориски предговор, во јавност на слепо напипував за да го најдам тонот со кој ќе пишувам, таков што ќе ми овозможи да го изнесам сето мое знаење на масата поставена од зафаќањето со проблем што бил причина на пишувањето. Скептичката традиција што ја разработи Стенли Кавел му овозможи да мисли дека неговото гласно размислување на јазикот на свет-однос би требало да биде исто како да се биде технички во филозофска смисла: ова особено важи кога тој мисли преку уметност, кога се занимава со ограничената перспектива на ограничени личности и гледа како, без оглед каква грешка ќе направат, тие прават сѐ што можат за да насочуваат еден свет неподготвен за обликот на контакт во слобода што можеле да ја замислат. Да присуствуваш во ситуација на заемност со нешто што го имаш е уште еден начин на кој Кавел зборува за љубовта. „Таа стори што можеше во тоа време“ долго време беше мојот комичен епитаф, а под комичен подразбирам дека ми овозможуваше да пишувам дури и од ограничувањата на мојата вообичаеност.

Одамна одлучив дека ќе ја напишам оваа книга во дозволениот простор што го отвори Кавел, исто така и Ив Кософски Сеџвик, иако тие се разликуваат во нивната проценка на техничкото и на јазикот. Од Сеџвик научив дека нешто не е идеја додека не се пушти да кружи, без оглед какво ниво достигнала. Од Кавел научив дека да присуствуваш со исчуканата овошка на сопствената перспектива е токму тоа што на аргументот му треба за да ги преобликува динамичните процеси што секогаш се во движење од и кон облиците на живот. Овие методолошки заложби ми овозожија да видам пат во пишувањето кој би ослободувал.

Да се пишува без загради значи да се избегнат заплеткани вметнувања или хиерархии со теориска, егземпларна, естетичка или лична вредност кои го прошируваат задоволството на оној што е внатре и умната снобовска вредност за читателската сцена. Продолжувањето во искршеноста, во излевањето евристички облици за следната фаза од мислењето, искреното верување дека еден проширен експеримент може да стане начин на живот, го прави настран мисловниот експеримент, ја настранува формата во нешто разнишано, аргументативно и интимно, бидејќи ѝ е достапно на нелагодноста на мислењето која го разлабавува прашањето отклучувајќи ги неговите повторувања и ослободувајќи ги неговите енергии отаде едрењето. Барем во теорија.

 

 

Превод од англиски: Душица Димитровска

Текстот е извадок од зборникот на овогодинешното издание на фестивалот Skopje Pride Weekend, а е уреден од кураторот на фестивалот, Славчо Димитров, во превод на Душица Димитровска. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

[1] Phillips, “Close-Ups.”

[2] Laplanche and Pontalis, “Fantasy and the Origins of Sexuality.”

[3] Битни есеи, каде Спивак ја поставува потребата, го разложува и го преобразува тоа што го подразбира под однаучување се “Criticism, Feminism, and the Institution,” “Can the Subaltern Speak? Speculations on Widow- Sacrifice,” and “Politics of Translation.” Спивак постојано го модификува својот концепт: види Danius, Jonsson, and Spivak, “Interview with Gayatri Chakravorty Spivak.”

[4] Види Tlostanova and Mignolo, eds., Learning to Unlearn. Види ја, исто така, и скорешната критика на бинаристичката програмирачка практика изразена во многу деколонијални дела во приказот на За деколонијалноста од Валтер Д. Мињоло и Катрин И. Валш (On Decoloniality, by Walter D. Mignolo and Catherine E. Walsh) на Џими Казас Клаузен и The End of Cognitive Empire.

[5] Секогаш е тука заводливоста на фуснотата…

Жени со попреченост во филмовите (втор дел)

На фотографиите се слики од филмот Многу долга веридба (Very Long Engagement, 2004)

 

авторка: Милеса Милинковиќ
превод: Моника Стојановска

 

(Продолжува од првиот дел)

 

Жените со попреченост во странската кинематографија

 

Собирајќи податоци за насловите на филмовите во кои се прикажуваат лица со попреченост, со посебен осврт на жени со попреченост, не можев да не забележам дека во поголем број филмови лицата со попреченост се од машки пол. Второ, како симбол на попреченост во филмовите доминираат инвалидските колички. Актерите не се инвалиди, а инвалидските колички овозможуваат човек да изгледа како да има инвалидитет, но сепак да изгледа „нормално“.

Попреченоста во филмовите е всушност начин да се претстават идеите и мотивите: зависност, недостаток на автономија, трагедија… Разговарајќи за поголемата застапеност на мажите во улога на лица со попреченост, Џени Морис (1991) смета дека „жените не мора да да бидат прикажани со инвалидитет за да се прикаже нивната ранливост и зависност… бидејќи жените секако се сметаат за зависни, така што нема смисла да се снимаат филмови за нивните борби со попреченоста… на жената попреченоста не ѝ значи, не ѝ менува ништо.“ Алисон Харнет (2000), дискутирајќи за сликата за попреченост на телевизија, наведува дека луѓето со попреченост се прикажани или како непоправливо лоши, зли одмаздници итн. или како некои „Supercrips“, Суперинвалиди кои постигнале неверојатен успех „и покрај сите неволји и трагедии што ги снашле“.

Низ призмата на феминистичката теорија за попреченост, анализирав четири играни филмови, релативно понови, во кои жените со попреченост се главни актерки или главни споредни улоги: Многу долга веридба (Very Long Engagement, Франција, 2004), Оаза (Oasis, Јужна Кореја, 2002), Снежен колач (Snow Cake, Канада, Велика Британија, 2006) и Книгата на Илај (The Book of Eli, САД, 2010).

 

Филм бр. 1: „Многу долга веридба“ (2004)

 

На почетокот на филмот Многу долга веридба мажите во Првата светска војна одбиваат да војуваат и да се самоповредуваат со надеж дека ќе бидат отпуштени од војска, но се осудени на смрт и испратени во т.н. „Ничија земја“, простор без засолниште меѓу две армии. Почетокот ме потсети на Женскиот принцип на сочувство/емпатија, принцип кој одбива да војува и на тој начин одбива да ја нахрани патријархалната култура на агресивност и докажување супериорност и сила.

Матилда е 20-годишна Французинка со последици од детска парализа, чиј од се одвива бавно и со тешкотии. Ова движење ја симболизира нејзината потрага по вереникот исчезнат во војната (на „Ничија земја“) во која постепено (чекор по чекор) се приближува до вистината. Матилда е претставена како „типична“ девојка која има и еротски фантазии во кои мастурбира без воздржување и која се разубавува за својот љубовник.

Нејзината разлика во однос на врсниците е само во „тешкото“ одење. Стигнува до сите места до кои сака да стигне. Нејзината упорност да го најде младичот е всушност симболизирана и „засилена“ со нејзината попреченост, како да ја поттикнува кај гледачот мислата „И покрај попреченоста… и покрај пречките што ги поставува нејзината попреченост – таа е упорна“. Никогаш не откажувај се – е слоганот на филмот – поднасловот.

Околината на Матилда не ја поддржува нејзината цел и потрага, туку ја обесхрабрува да оди во„луда потрага“. Тоа е очекувано оти семејствата на лицата со попреченост често се однесуваат презаштитнички. Кога ќе ѝ биде неопходно да ја постигне целта, таа намерно ги „засилува, отежнува“ последиците од инвалидитетот, се претставува како корисничка на инвалидска количка за да предизвика сожалување и да обезбеди исполнување на нејзините желби и барања. Всушност, луѓето се пољубезни кон неа дури и кога таа самата не ја „потенцира“ попреченоста. Нејзината стратегија би можела да се окарактеризира како „употребувајте ги стереотипите во ваша корист“. Забележливи се стереотипни референци за лицата со попреченост, но за времето и контекстот во кој се одвива филмот ситуацијата е навистина реално прикажана, оти доминантен модел на попреченост во тоа време бил токму религиозно-медицинскиот модел во кој лицата со попреченост биле доживувани како предмети на христијанското милосрдие.

Не само што е лице со попреченост, туку Матилда е и жена, и како таква се очекува да биде пасивна, послушна, инертна, без сопствени желби во четирите ѕида на битието. Но со потрагата по исчезнатиот љубовник Матилда ја симболизира жената со попреченост како стереотип – модел на навидум ирационална, но со натчовечка истрајност, упорност и избивање од наметнатата рамка.

Улоги: Одри Тоту, Гаспар Улиел

 

Филм бр.2: „Оаза“ (2002)

 

Јужнокорејскиот филм Оаза укажува на најчестите стереотипи за жените со попреченост, и во исто време ги подрива. Гонг-џу Хан е девојка со тешка форма на церебрална парализа која живее во стар стан во зграда без лифт. Повремено ја посетуваат нејзиниот сосед и нејзиниот брат (кој живее со сопругата во нов стан што тој го плаќа од инвалидските надоместоци на сестра му). Таа сака да си игра со огледалските одрази врз ѕидот, кои се „претвораат“ во бели гулаби и пеперуги, што всушност ја симболизира желбата за слобода и игривост. Ја гледаме како ужива додека се разубавува, се чешла и се шминка, но и како е принудена да биде сведок на сексуалниот чин на сосетката и некој маж, во сопствената соба, при што мажот вели дека не ја смета за ментално развиена за да сфати и разбере секс.

Филмот навидум ја прикажува љубовната приказна на двајца млади луѓе оневозможена од стереотипите и предрасудите. Двајцата, таа со потешка физичка попреченост, тој (Јонг-ду Хонг) со мала ментална попреченост, почнуваат да излегуваат и постепено ја градат својата врска како што би се изградила секоја друга врска. Меѓутоа, нивната врска започнува со силување, кое таа никому не го пријавува, по што го повикува младиот човек кој ја силувал повторно да ја посети.

Нивните улоги се родово конструирани зашто таа од него, како од маж, бара и очекува заштита, а тој работи на усовршување на својата автомеханичарска дејност за да има пари финансиски да се издржува себеси и нејзе. Филмот ја прикажува реалноста на дискриминација на жените со попреченост, истовремено прикажувајќи ги и урнувајќи ги предрасудите во повеќе сегменти Ќе споменам само два клучни.

Јонг-ду Хонг ја носи Гонг-џу Хан на семејна вечера за да го прослават роденденот на неговиот брат, а мајка му изразува незадоволство од неговиот однос со „таква“ девојка. Без разлика на инвалидитет на мажот – инвалидноста на жената е неприфатлива за семејството на мажот (најчесто и најмногу за мајките) зашто попреченоста ги „погодува“ нејзините можности за исполнување на родовите улоги.

Понатаму, со вербално изразување на својата желба, таа иницира сексуален однос. Меѓутоа, кога нејзините брат и снаа ќе ги затекнат, гледачите се соочуваат со груби предрасуди кога станува збор за жените со попреченост; без никакво утврдување на фактите, сите – почнувајќи од полицијата, нејзините брат и снаа и неговите браќа – претпоставуваат дека се работи за силување. Таа е веднаш окарактеризирана како жртва која „треба да се спаси“ без да ѝ се слушне гласот. Нејзините (поради грч) неуспешни обиди да зборува и да го одбрани мажот од нападот се протолкувани како израз на страв. Зборовите на полицаецот „Како можеше да нападнеш кутра девојка, не разбирам. Се напалуваш кога ја гледаш?“укажуваат дека телото на жената со ивалидитет е апсолутно непривлечно, дека жените со попреченост се асексуални и дека желбата за сексуален однос со жена со попреченост може да биде само одраз на настрана сексуалност.

Главни улоги: Мун Со-ри, Сол Кјунг-гу

 

Филм бр.3: „Снежен колач“ (2006)

 

Снежен колач е интересен пример за релативно реткото прикажување аутистични жени на екраните. Линда Фримен е високофункционална жена со аутизам која живее сама и работи во локална самопослуга која ја задоволува нејзината потреба за ред и шаблон. Еден ден на нејзината врата се појавува маж, Алекс Хјуз, кој ја известува дека нејзината ќерка патувала со него и дека загинала во сообраќајна несреќа.

Алекс останува со Линда неколку дена за да го изнесува ѓубрето во договорените денови зашто „таа има фобија да го фрла ѓубрето“, но тој никогаш не бара нејзино мислење или дозвола за да го стори тоа, ниту таа го бара тоа од него. Во моментот таа нема маж-партнер во животот, а Алекс, иако почнува да живее со неа, не се ни обидува да воспостави релација со нејзе, туку тоа го прави со нејзината сосетка. Сепак, нејзината сексуалност индиректно се прикажува и се предочува пред публиката во една сцена. Линда сака да јаде снег (оттука и насловот на филмот) и во еден разговор ја прашува сосетката дали некогаш доживеала оргазам. На потврдниот одговор Линда вели: „оргазмот е инфериорна верзија на она што го чувствувам кога устата ми е полна со снег“. Филмот не го објаснува нејзиниот живот, а прашањето за нејзиното мајчинство е опфатено само во краткиот разговор меѓу Алекс и таткото на Линда. „Навистина не знаеме како се случи тоа“, му вели нејзиниот татко на Алекс. „Од ова што го знаеме, таа можеби била и силувана“. Од една страна оваа реченица може позитивно да се сфати како насочување на вниманието кон зачестеноста на силувања жени со попреченост, но земајќи предвид дека филмот понатаму не се занимава со ова прашање, приморана сум да верувам дека се работи за уште едно стереотипно објаснување на очигледното мајчинство: жените со попреченост имаат сексуални искуства само ако се силувани.

Главни улоги: Сигурни Вивер, Алан Рикман

 

Филм бр.4: „Книгата на Илај“ (2010)

 

Во Книгата на Илај еден човек (Илај), трагач во пост-апокалиптичниот свет, ја поседува Книгата на спасението, книга која ќе помогне во обновувањето на цивилизацијата. На пат до својата дестинација, спасителот на светот се бори само со лак и стрела против низа непријатели. Најголем непријател е старешината на еден округ, кој верува дека книгата ќе му даде моќ над човечкиот род и затоа сака да ја поседува. Старешината има слепа сопруга/партнерка, пасивна, зависна и жртва на неговото насилство. Во текот на филмот, од битка во битка, спасителот сам ги победува сите. Во текот на филмот жената повторно и повторно е жртва на насилство, а во одреден момент дури и нејзината возрасна ќерка станува жртва на амбицијата на старешината. Слепата жена има само еден светол момент на отпор, на крајот, кога веќе нема опасност за неа или нејзината ќерка.

Очекувано, протагонистот спасител (Црнец) е во контраст со Белецот кој сака моќ. Во филмот, меѓутоа, неговиот контраст е всушност слепата жена – зависна, ранлива, немоќна заради инвалидитет, бидејќи дури на самиот крај откриваме дека Илај е исто така целосно слеп и дека книгата е напишана со Брајово писмо. Значи, оти е маж, неговата попреченост не влијае на неговото суперхеројство.

Главни улоги: Дензел Вашингтон, Гери Олдман, Џенифер Билс

 

Феминистичката критика е фокусирана на дихотомиите на западната филозофска мисла и на идентификацијата на жената со природата, нештата, емоциите и ирационалноста, нецелосноста и несовршеноста, односно она што треба да се контролира и поправи.

Преку површна анализа на четири филма дојдовме до заклучок дека и жените со попреченост се гледаат и претставуваат како ирационални, емотивни и упорни, зависни од својата емотивност и ирационалност, недоволно совршени и во таа смисла „инфериорни“. Попреченоста на жената всушност служи само за зајакнување на впечатокот за вистинитоста на овие додадени карактеристики. Навраќајќи се на цитатот на Џени Морис за причините за малиот број жени во филмовите, можеме да кажеме дека на некој начин ја потврдивме нејзината теза за лицата со попреченост како „Суперинвалиди“. Матилда, ирационална, заљубена, нескротлива, подготвена на сè за да дојде до одговорот и нејзиниот вереник, и покрај тешкотијата да оди, ја достигнува целта. Линда, „и покрај аутизмот, живее самостојно“, и од сопствената работа. Иако упорноста на Матилда објективно е пример за човечката истрајност и волја, кога на попреченоста културолошки ќе ѝ се припишат импотенција и неспособност – тоа ја прави нејзината истрајност речиси натчовечка.

Филмот Оаза нè соочува и ги подрива стереотипите за асексуалноста на жена со хендикеп, но во исто време ги поткрепува: односот започнува со силување (со насилство) низ кое поминува жената со попреченост (оти е преосамена, а тој е единствената личност која ѝ посветува внимание). Ставајќи жена со попреченост во врска со ментално неразвиен маж филмот поддржува уште еден стереотип, дека лицата со попреченост влегуваат во интимни односи исклучиво или главно со други лица со попреченост.[3] Судејќи по филмот, Линда станала и мајка како последица на силување, а вереникот на Матилда ѝ е пријател од детството, односно од времето кога детските концепции биле неизвалкани од општествено одобрените шаблони.

Мајката на младичот која му замерува поради девојката со инвалидитет (Оаза), како што споменавме во анализата, го симболизира токму негирањето на родовите улоги. Идентитетот на жената со попреченост не се гледа како идентитет на жена, туку како идентитет на лице со попреченост. Индикативно е и тоа што во филмот Снежниот колач Алекс и Линда не влегуваат во интимна врска, иако е очигледно дека Линда била во такви врски и иако двајцата имаат воспоставено некоја форма на однос и пријателство. На крајот, од една страна, Линда е доволно функционална за да живее самостојно, но сепак ѝ треба машки спасител во некој наизглед наивен сегмент како што е фрлање ѓубре (иако и за лицата без попреченост фрлањето ѓубре е често на списокот на непожелни домашни обврски).

Се добива впечаток дека кај секоја од овие четири жени со попреченост постои маж: маж како причина за потрага или како спасител, просто маж кој станува фигурата околу која се развива приказната во филмот. Жената е прикажана како фигура на борба (против светот, против предрасудите, борба за љубов), истрајност, сила, но во исто време и како предмет на грижа, човечка милостина или дискриминација, т.е. насилство.

Како што покажува филмот Книгата на Илај, попреченоста на жената го одредува нејзиното место на хиерархиското социоекономско скалило каде што е таа речиси на дното. Инвалидноста на мажот не само што не влијае на неговото место, туку во овој случај тоа е и негова предност. Како и во секојдневниот живот, перцепцијата за попреченостa кај жената речиси секогаш ќе биде пречка во остварувањето партнерски односи, без разлика колку е таа независна, функционална, образована, економски независна – зашто попреченоста се доживува како ограничувачки фактор во исполнувањето на нејзините родови улоги. Попреченоста на мажот е ирелевантна оти, од една страна, родовата улога на мажот во патријархатот не е да се грижи за куќата и децата, а од друга страна, ако е образован, економски независен, тоа само значи дека може да биде „спасител“, па оттука неговата попреченост е неважна.

Можеби зашто филмот Оаза не е од американско-европска продукција, само во овој филм попреченоста, односно церебралната парализа која се карактеризира со грчеви на лицето и телото, е убедливо прикажана, без разубавување и препуштање на типичната естетика. Само во овој филм попреченоста сама по себе е мотив и причина, а не служи како метафора, како контраст и засилувач на впечатокот за нечија упорност или слабост (за некој друг да не испадне посилен).

Околината ги гледа жените со попреченост како означени и исклучени, а филмот како медиум го обелоденува тоа [4]. Идентитетот на жените со попреченост во филмот не е женски идентитет ниту е комплексен како што препознава феминистичката теорија за попреченост, туку е прикажан како монолитен: нивниот идентитет е идентитет на лица со попреченост, но затоа нивните карактеристики се „типично женски“. Така, кога ќе ја погледнеме хероината, до израз доаѓа нејзината попреченост, со која ние како гледачи на филмот се идентификуваме, се поистоветуваме, оти не ни се нуди речиси ништо друго. Попреченост која укажува на неможност, неспособност, нефункционалност. Сепак, карактеристиките на личноста кои им се додадени се пасивност, страв, потреба од заштита, емоционалност, ирационалност – особини кои вообичаено се додаваат, бараат и се очекуваат од жената, без разлика на нејзината раса, етничка припадност, класа, простор и време во кои таа живее. Како жена ѝ треба маж, а како инвалид некој да се грижи за неа. Иако филмовите првенствено ги поткопуваат стереотипите за асексуалноста на жените со попреченост, ставајќи ја во улога на мајка, (Снежниот колач, Книгата на Илај), вереница (Многу долга веридба), жена која иницира сексуален однос (Оаза), нивните карактеристики како жени остануваат во доменот на стереотипите, претставени од когнитивната рамка на патријархатот.

Со ваквото произволно прикажување на оваа дихотомна поделба на независни (здрави /способни/ возрасни – обично мажи) и зависни (болни / инвалидни / деца – обично жени), стереотипите за жените со попреченост се одржуваат и продлабочуваат (дури и кога на прв поглед се чини дека филмот ги руши предрасудите), а нивното потчинување и повеќеслојна дискриминација остануваат непризнаени.

Можно претставување на жена со попреченост што би произлегло од доминантните прикази би било претставување на независна, самосвесна, активна, самоактуелизирана жена. Приказ во кој жената со инвалидитет не служи да мотивира лица без инвалидитет или да биде мерка по која некој друг (маж) се воздигнува. Приказ каде нејзиниот концепт за (само)одржување не е поврзан со наклонетоста, љубовта, добрината на мажот. Приказ во кој пречките не ги одредува попреченоста, туку стереотипите и системските бариери. Тоа би било претстава на реална жена, а не стереотипна слика што филмаџиите ја вградиле во своите рамки на размислување и набљудување.

 

[3] Најчестото прашање што му се упатува на лице со попреченост кое вели дека има партнер, интимна врска е: „Дали и тој/таа е инвалид?“
[4] Заклучокот е донесен врз основа на детална анализа на споменатите четири филма и врз основа на увид во некои ТВ филмови кои имав можност да ги гледам, а кои од технички причини немав можност детално да ги анализирам.

 

Извор: Окно 

 

Користена литература:

Caron, Charlotte and Christy, Gail (1997) Living on the edges [personal stories about living with chronic illness and disabilities], Canadian woman studies. Downsview: winter 1997. Vol. 17, iss. 1; pg. 86
Garland-Thomson, Rosemarie (2002), Integrating disability, transforming feminist theory; Nwsa journal; fall 2002; 14, 3; proquest central
Harnett, Alison (2000), Escaping the ‘Evil Avenger’ and the ‘Supercrip’: Images of Disability in Popular Television, Irish Communications Review Vol 8
Hume, Joan, (1996), Disability, Feminism and Eugenics:
Who has the right to decide who should or should not inhabit the world? first presented at the Women’s Electoral Lobby National Conference, University of Technology, Sydney, 26th January 1996. Copyright 1996
Kwiotek, Rita G (1999), Disability, gender and power: finding a useful theoretical framework and an appropriate methodology, Department of Sociology & Political Science, National University of Ireland, Galway
Достапно на: wwda.org.au/kwiotek1.doc
Martz, Erin (2001), Other Research — Acceptance of Imperfection, MA, CRC
достапно на: dsq-sds.org
Perry, Della and Whitesid, Ruth Keszia (1995) Historical and Contemporary Intersections of “Otherness”, Women, Gender and Disability, достапно на: http://www.academyanalyticarts.org/perrywhiteside.htm
Traustadottir, Rannveig and Harris, Perri (1997), Women with Disabilities: Issues, Resources, Connections Revised, достапно на: http://www.independentliving.org/docs3/chp1997.html
Tremain, Shelley (1993), Feminism & disability by Barbara Hillyer; Norman and London: University of Oklahoma press
Vansteenwegen, Alfons, Jans, I. and Revell, Arlynn T. Sexual experience of women with a physical disability: a comparative study (2003), Sexuality and disability, volume21, number 4/december
Young, Iris Marion (1989) Polity and group difference: a critique of the ideal of universal citizenship, Ethics, 99, No. 2 (Jan., 1989), 250-274
достапно на: http://links.jstor.org/sici?sici=0014-1704%28198901%2999%3A2%3C250%3APAG…
Wendell, Susan (1993), Feminism, disability and transcendence of the body, Canadian woman studies. Downsview: summer 1993. Vol. 13, iss. 4; pg. 116
Feminist Perspectives on Disability, dostupno na: http://plato.stanford.edu/entries/feminism-disability/
Women, Disability, And Identity; Violence And Abuse; Sexuality;
Literature, Literary Analyses and Media Studies; Feminist Disability Studies; достапно на: http://disabilitystudies.syr.edu/resources/
http://www.mediaed.org.uk/posted_documents/DisabilityinMedia.htm
https://www.bitchmedia.org/post/double-rainbow-snow-cake-feminist-film-review-autism

 

Литература на српски јазик:

Kiš, Danijela Marot i Bujan, Ivan (2008): Tijelo, identitet i diskurs ideologije: Fluminensia- br. 2, str. 109-123
Mos, Kevin: Jugoslovenski transseksualni heroji: ’Virdžina’ i ’Marble Ass’
достапно на: http://www.fabrikaknjiga.co.rs/rec/67/327.pdf
Milojević, Ivana (2010), Uvod u rodne teorije radna verzija
Živić, Ivan: Performativne karakteristike roda: subverzija identiteta u filmu Marble Ass Želimira Žilnika, достапно на: http://www.womenngo.org.yu/labris/sajt/PerformativneKarakteristikeRoda.pdf
Rodne uloge i nasilje nad osobama sa invaliditetom, достапно на: http://www.izkruga.org/.publikacije/html/03_rodne_uloge_i_nasilje.html
Seksualnost i invaliditet, достапно на: http://www.forum.hr/showthread.php?t=21555 HYPERLINK “http://www.forum.hr/showthread.php?t=21555&page=2″& HYPERLINK “http://www.forum.hr/showthread.php?t=21555&page=2″page=2

Žene sa invaliditetom u Srbiji – Prva analiza stanja i pravne regulative o položaju žena sa invaliditetom u Republici Srbiji, достапно на: izkruga.org
Prepreke za jednakost – dvostruka diskriminacija žena sa invaliditetom – Sažetak zbirke tekstova o ženama sa invaliditetom i izvod iz informativne publikacije o ženama sa invaliditetom Svetske organizacije osoba sa invaliditetom DP, достапно на: www.cilsrbija.org/ebib/Zene_sa_invaliditetom.pdf

Многу долга веридба (Very Long Engagement, 2004)

Жени со попреченост во филмовите (прв дел)

Фотографиите се од филмот Dancer In The Dark (Lars Von Trier, 2000)

 

авторка: Милеса Милинковиќ
превод: Моника Стојановска

 

 

Модерната политичка теорија тврди дека социјалната инклузија се гради врз темелите на еднаквата морална вредност на сите луѓе. Идеалот за универзално општество, од една страна, го нагласува тоа што е заедничко за сите луѓе, а од друга страна бара еднаков третман, во смисла дека законите и правилата се нечувствителни кон индивидуалните и групните разлики. Сепак, општествената феминистичка критика укажува на тоа дека реалноста е поинаква: и покрај концептот на универзалност, некои групи граѓани се привилегирани, а други се сè уште угнетени. Се поставува прашањето, дали фактот што законите и правилата се нечувствителни кон индивидуалните и групните разлики, нужно значи и еднаков третман?

Ајрис Мерион Јанг (1989) нè потсетува дека доминантните групи одредуваат норми, стандарди и пропишуваат „нормалност“, и дека феминистичката критика е насочена токму кон фактот дека овие норми и стандарди одговараат на начинот на живот типичен за мажите и дека од жените се очекува само да се прилагодат на овие регулативи [1]. Овде, исто така, истакнувам дека кога станува збор за лицата со попреченост (особено за жените со попреченост), барањето тие да се адаптираат на општествените услови претставува уште поголем степен на угнетување. На пример, жените претежно се лоцирани во приватната сфера, каде што нивната опасна хетеросексуалност мора да биде неизвалкана и ограничена со брак. Меѓутоа, на жените со инвалидитет им е ускратена сексуалноста и пред нив се поставени сосема различни очекувања. Многу години овој различен – двојно угнетувачки – третман кон жените со инвалидитет е предмет на мојот интерес и моите напори да го согледам од различни перспективи и во различни полиња. Областа која ќе се обидам да ја разгледам во овој труд е претставувањето на жените со попреченост во филмот како медиум наменет за широка публика, која има моќ да создава и одржува позитивни вредности и состојби во општеството.

Теоретската и когнитивната рамка од која поаѓам е феминистичката теорија за попреченоста, поаѓајќи од претпоставката дека оваа теорија го објаснува феноменот на двојна дискриминација на жените со попреченост на научно ниво. Исто така, се повикувам и на личното искуство што феминистичката епистемологија го препознава и предлага како принцип и начин на стекнување знаење, а кое произлегува од дискусијата за тоа дали родот на мислителите или мислителките е епистемолошки значаен, односно дали нашиот род влијае на тоа како гледаме, ја разбираме и толкуваме реалноста? (Милојевиќ, 2010). Според карактеристиките на феминистичката епистемологија (Милојевиќ, 2010), не само што родот влијае на нашата перцепција и размислување, туку и на некои други елементи на идентитетот, како што се расата, етничката припадност, попреченоста, па оттука и на некои феминизми и теории како што се Црниот феминизам, Чикана феминизмот, африканскиот феминизам ‘womanism’, мајчинизмот и конечно (или на почетокот) феминистичките теории за попреченост.

Имајќи ги предвид карактеристиките на феминистичката методологија дека „истражувањето мора да биде насочено во полза на женскиот род и да го формулира проблемот во согласност со искуствата и перспективите на жените како социјална група („истражувањата треба да бидат насочени кон проблеми кои тие ги сметаат за значајни“; Милојевиќ, 2010), верувам дека со овој труд, кој ја вклучува перспективата на жените со попреченост, ќе придонесам и за феминистичкиот дискурс и за дискурсот во областа на попреченоста.

 

Феминистичка теорија за попреченоста

Феминистичката теорија истражува како системите како што се родот, расата, етничката припадност, можностите, сексуалноста и класата меѓусебно се условуваат и си влијаат едни на други. Феминистичката теорија за попреченостa ја проширува феминистичката теорија во полето на попреченоста, а теориите за попреченост ги разгледува од аспект на феминистичката мисла и како таква претставува своевидна придобивка за двете полиња. Прашањата за попреченоста и родот во истиот контекст почнале да се разгледуваат во Америка во осумдесеттите години на минатиот век, пред сѐ на феминистичките конференции. Дотогаш феминистичките анализи не ги вклучувале искуствата на жените со попреченост. Попреченоста го обликува и комплицира родовиот идентитет на жените со попреченост, и затоа попреченоста е феминистичко прашање.

Розмари Гарланд-Томсон (2002) смета дека родовите студии, односно знаењата од феминистичките теории, ги продлабочуваат согледувањата, методите и перспективите на студиите за попреченост, а од друга страна, феминистичките теории треба да ги препознаат попреченоста и идентитетите кои ја менуваат категоријата на жени.

Попреченоста, како и родот, е концепт кој ги продлабочува сите аспекти на културата: институциите, општествените идентитети, културните практики, политичките позиции, историските заедници итн. Феминистичката теорија за попреченоста размислува за различни феномени, се потпира на широкото разбирање на попреченоста како продорен културен систем кој означува и стигматизира одредени форми на телесни разлики, и кој во исто време има потенцијал да поттикне критички политики.

Споредбата на телата со попреченост и оние без попреченост е културолошка, а не биолошка, и навлегува во формациите на културата, давајќи легитимитет на нееднаквата распределба на ресурсите, моќта, статусот во општеството итн. Терминот попреченост е широк концепт кој вклучува збир на идеолошки категории (болни, деформирани, луди, грди, сакати, жални, ненормални, моронски) кои ги обезвреднуваат луѓето и ги омаловажуваат телата кои не одговараат на културните стандарди (Гарланд-Томсон 2002).

Дела Пери и Рут Кезија Вајтсајд (1995) објавија информации за категоризацијата способни-неспособни. И токму феминистичката теорија за попреченоста го деконструира поимот попреченост со поништување на доминантната претпоставка дека попреченост значи дека „нешто не е во ред со некого“.

Заедничката нишка на попреченоста и женственоста е дека, во западната филозофска мисла, и на двете категории се размислува и гледа како на „отстапување од ценетите стандарди, жените се чудни мажи, вродено деформирани“. Според Аристотел, жените се другост, несовршеност. И лицата со попреченост, исто така. Жените, лицата со попреченост, луѓето со потемна боја на кожа треба да бидат зависни, ранливи и нецелосни. Женственоста и расата се форми на попреченост. Жените и лицата со попреченост се прикажани како беспомошни, слаби, неспособни за тело и ум (Гарланд-Томсон, 2002).

Кога зборуваме за идентитетот, феминистичката теорија вели дека ниту една жена не е само жена, туку дека други фактори како што се расата, етничката припадност, класата и здравствениот статус играат клучна улога во дефинирањето на идентитетот.

Попреченоста, според феминистичката теорија за попреченост, е еден од идентитетските вектори што го нарушува единството на класификацијата на жените и го предизвикува приматот на родот како монолитна категорија.

Жените со попреченост се етикетирани и исклучени. Релативната привилегија на нормативната женственост често им се ускратува на жените со попреченост. Културолошките стереотипи ја гледаат жената со попреченост како несексуална/предсексуална, неспособна да раѓа, зависна, непривлечна, одвоена од сферата на женственоста и женската убавина. Семејните родови улоги што им се наметнуваат на жените не им се наметнуваат на жените со попреченост.

Во прилог на оваа теза, ќе го цитирам Матесон Л. (2003): „Да се биде жена со попреченост е во очите на многумина да се биде помалку од жена, помалку од личност без попреченост. Оваа разлика е неоснована и произволна и се применува веднаш штом луѓето откријат дека имате инвалидитет. Луѓето не сакаат да знаат ништо повеќе, доволно е да знаат дека нешто е погрешно со вас“.

Со векови жените се воспитувани да бидат послушни, тивки, да трпат. Попреченоста дополнително ја комплицира ситуацијата. Шарлот Керон и Гејл Кристи (1997) наведуваат дека дека самоувереноста како особина на залагање за себе е често дискутабилна за жените со попреченост, особено кон оние од кои се некако зависни – семејството, пријателите, негувателите, бидејќи изолацијата постои како постојана можна последица од „конфронтацијата“. Изразувањето на емоции како гнев, жените со попреченост се чини дека не можат да си го дозволат. Поради ова, гневот често е потиснат и/или свртен навнатре.

Меѓутоа, истите облици на попреченост се различно разбрани и перципирани во однос на полот/родот на лицето со попреченост. Социјално определените родови улоги на мажите и жените имаат различен ефект врз воочената или впишаната зависност, (не)способноста, очекувањата на лицата со попреченост од различен пол.

Незнаењето, предрасудите и стереотипите, како за лицата со попреченост, така и за жените со попреченост, влијаат и на авторите во кинематографијата (но и во литературата, медиумите).

Во српската кинематографија речиси и да нема филмови во кои актери се лица со попреченост. Попреченоста во филмот не може да биде само една од карактеристиките на актерот, како боја на коса, занимање, туку МОРА да значи нешто, а тоа значење ја рефлектира културата во која инвалидноста е отстапување од „нормалното“, култура во која инвалидноста е „друго“.

 

 

[1] A.М. Јанг предлага диференцирано граѓанство и посебни права за одредени групи со цел да се намали угнетувањето и да се зголемат можностите.

 

Извор: Окно

Dancer In The Dark (Lars Von Trier, 2000)

Застрашувачка монструозност

 Мила Паниќ, Лута имигрантка, 2021

 

Можат да бидат урнебесни и пакосни користејќи хумор како алатка за пружање отпор. Го креваат системот и го разбиваат на парчиња или, пак, тргнуваат токму од спротивното и ја користат сензуалноста за да ги срушат очекувањата. По нејзината книга „Јас сум Југословенка“, уникатна приказна за женскиот отпор на интерсекцискиот пресек помеѓу феминизмот и социјализмот, Јасмина Тумбас овојпат се осврнува на феминистичките фигури на уметниците од Југословенка кои се активни во дијаспората денес.

Одбивна во итроштината на своето нерешливо мноштво и контрадикторните манифестации низ децениите, различните географски одредници и феминистички оспорувања, фигурата на Југословенка, како што ја теоретизирав во мојата прва книга, еднаш беше споредена со франкенштајнското чудовиште. Во феминистичката, квир и транс теоријата, како и во популарната култура, чудовиштето одамна е преосвоено како величествена икона на отпорот, заканувајќи им се на оние репресивни патријархални режими што се обидуваат да ги контролираат родот, сексуалноста, телесната автономија и заедничкиот живот. (1)

Да го цитирам извонредното теоретско промислување на историчарката на родови студии Сузан Страјкер за судбината на суштеството како аналогија за нејзиното транс искуство: моето исклучување од човечката заедница има потпалено длабок гнев што тлее во мене и кој јас, како чудовиштето, го насочувам против условите во кои морам да се борам за да постојам. (2) Во периодот кога Страјкер ја започна својата критика во американскиот академски и медицинско-психијатриски контекст во 1993 година, Социјалистичка Југославија се распаѓаше во граѓанска војна, создавајќи генерации непослушни отпадници кои до ден-денес ги прогонуваат нивните создатели. Овој есеј се осврнува на Југословенките кои се активни во дијаспората денес, чија уметност открива моќни елементи на монструозноста наследена од пропаднатата социјалистичка држава која ги создала, но и на западните демократии кои се обидуваат да ги скротат.

Феминистките од југословенската дијаспора се наоѓаат во центарот на моќни идеолошки судири во некои од најважните европски престолнини на современата уметност. Додека го пишувам овој текст, писателката Лана Басташиќ го раскина договорот со престижната германска издавачка куќа S. Fischer Verlag како протест кон цензурирањето на пропалестинските сентименти во Берлин (3); таму, многумина ја поддржуваат нејзината критика на германските културни елити и институции, вклучувајќи ја и Хана Ќурак, основачка на добропознатата мултимедијална и колективна платформа Sve su to Vještice, која се фокусира на создавање контра архива на југословенската феминистичка историја, со цел да направи радикална интервенција во можните феминистички иднини. (4) Урнебесни и пакосни, гневот и хуморот играат подеднакво важна улога во феминистичкиот и дијаспорски релјеф потребен за обликување на таквите алтернативни иднини, особено за странците во Германија. Автопортретот на Мила Паниќ, Лута имигрантка, ја илустрира гротескната изнасиленост во задолжителната асимилација на совршената насмевка—достапна на привилегираните—фиксирана на заузданата уста на уметницата, додека гневот ѝ се прелева од рабовите на нејзината воздржаност. Нејзиниот смел израз го обележува токму силата што ја смогнува од таквото обезличување. Како стенд-ап комичарка, Паниќ циркулира и во просторите за уметност и за комедија, со што лукаво ја проширува својата публика и се претставува како варварска Друга која доаѓа од срамниот балкански регион: … Додека другите деца си играа со Лего коцки, јас си играв со ковчиња од нозе. Не беа секогаш од животни. Во Босна се војуваше, што знаев јас? Играта бараше да соберете пар. Океј е дечки, можете да се насмеете. Благодарение на мене, моето семејство конечно е целосно. Посочувајќи на болните последици од војната, каде семејствата беа оставени самите да ги најдат посмртните останки на своите најблиски, Паниќ додава: Играта беше многу тешка. Моето село беше на воениот фронт. Знаете ли колку е тешко да се разграничат муслиманските од српските коски? (5) Додека нејзината публика се смее, многумина од нас од регионот се грчат од болка и тага под нашата длабока, но дискретна благодарност за нејзината храброст.

Меѓутоа, благодарноста, кога се очекува од другите, може да го окова нејзиниот носител; ова добро го знаат оние кои добиваат мобилност и пристап до елитните уметнички и академски кругови преку заслуга и добро поведение како странци. Благодарноста може да ви го изглода срцето, забележа еднаш феминистката и писателка од работничката класа, Дороти Алисон, бидејќи ве принудува да ѝ се предадете на сигурноста на својот статус во општеството како помалку вредни или како просјаци. (6) Отпорот кон таквата непочит е присутен во извонредната способност на Селма Селман да разговара со уметничкиот свет и да ги разоткрие експлоатативните режими кои ги хранат елитите кои го водат. Моите родители не се богати како твоите, пишува таа во едно од нејзините Писма до Омер. (7) Во друго писмо, вели: Знам дека никој не ја заслужува мојата благодарност. (8) Постои застрашувачка гордост во с’ржта на непопустливата посветеност на Селман да ја преврти наопаку социјалната економија на очекуваното потчинување: наместо послушна благодарност кон Западот, уметницата ја симнува својата публика да се чуди на колена пред нејзината прометејска стручност—која ѝ ја оставило нејзиното семејство—за демонтирање фрлени машини и извлекување скапоцен капитал од ѓубрето поставено пред нејзините нозе. (9)

Заинтригирани од еротски наелектризираните тела кои се трансформираат и судираат во заедничкото списание на Шејла Камериќ и Александра Вајд насловено Review (10), моментално изложено во Kunsthalle Wien, гледачите во Виена клекнуваат да ги допрат неговите примамливи страници, продупчени и прикачени со метални алки за подножјето на столбот и распослани по подот. Со ослободување на тензијата на телесното соединување во блиските кадри од гола кожа што се испреплетува, прсти кои влегуваат во усти и други отвори, границите на себството се поништуваат: нештата се појавуваат превртени наопаку и дијагонално, гениталиите се меѓусебно заменливи, а еротската желба продира насекаде, вклучително и низ неживите предмети.

Ранливоста, сензуалноста и поврзаноста ја нарушуваат можноста за било какви очекувања од дијаспорскиот интегритет, во двете негови значења: отпорот не лежи во телесната автономија, туку во гладта на уметниците за спојување со светот која се прелева оттаде границите на моралната прибраност и контрола присутни во припишаната хетеросексуалност, професионалните граници и очекуваната пожртвуваност, толку лесно проектирани врз жените кои доаѓаат од (пост-)воени контексти. Како што велат Bikini Kill: Како жена ме научија секогаш да бидам гладна. На жените жедта им е добро позната. Да, можеме да проголтаме речиси сѐ. Ќе ја изедеме дури и вашата омраза како да е љубов. (11)

Колективниот отпор наместо капиталистичкиот индивидуализам лежи во сржта на најновиот филм на Јасмина Цибиќ, Светилници (2023), во кој уметницата ја транспортира својата публика во шуми покриени со мов и снежни планински места кои сведочат за југословенските истории на антифашизмот и нивните спектакуларни споменици. Протагонистките се служат со различни креативни стратегии како танц, Морзеова азбука, светлосни сигнали и разни музички инструменти за да ги рехабилитираат револуционерните прогласи што биле првично донесени во 1985 година, на првата конференција за неврзаните културни работници  што се одржала во Титоград (денешна Подгорица). (12) Овие пораки на отпор се емитуваат преку мегафон на почетокот на Светилници, од страна на осамен јавач снимен во шумата во Јеловица над Дражгоше, словенечко село кое нацистите го изгореа до темел во 1942 година. Во оживувањето на сеќавањето за она што уметницата го нарекува „издржливост на предците“ (англ. ancestral resilience), сведоци сме на синџир на вешти гласнички кои ја отелотворуваат својата единствена задача да ги надминат огромните пејзажи—идеолошки и стварни—со својот занает. Тие се светилниците кои ги транскодираат неисполнетите ветувања од минатото, кулминирајќи со хипнотизирачки говор кој го нагласува ослободувањето на работниците на глобално ниво. Неговите пораки се сè само не застарени, особено ако се земе предвид тешката состојба во светот денес. Светилници на тој начин станува моќна аналогија за новонастанатата феминистичка југословенска дијаспора во уметноста: колку и да се дисперзирани и фрагментирани, овие уметници делат силни, иако различни заложби за феминистичкиот отпор; врамени како колективно тело—кое се издига од уникатното наследство на Југославија низ различни генерации и географски граници—тие се монструозна сила на убавината, или како што вели Цибиќ, се ослободуваат преку империи на пркосење.

Извор: Vogue Adria

 

Авторка: Јасмина Тумбас

Превод: Душица Лазова

 

 

Забелешки:

  1. Susan Stryker, My Words to Victor Frankenstein Above the Village of Chamounix: Performing Transgender Rage, in GLQ (1994) 1 (3): 237–254.
  2. Ibid, 238.
  3. За повеќе информации, видете во Philip Oltermann, Novelist breaks with German publisher amid call for wider cultural boycott over Gaza, The Guardian (January 15, 2024): https://www.theguardian.com/world/2024/jan/15/novelist-lana-bastasic-breaks-with-german-publisher-cultural-boycott-israel-gaza
  4. Sve su to Vještice: https://www.svesutovjestice.com/
  5. Снимка од Мила Паниќ во Propaganda Comedy, 2023. Благодарност до уметницата. 
  6. Цитирано во Amy Wright, Dorothy Allison: Tender to the Bone, Guernica (May 16, 2018): https://www.guernicamag.com/tender-to-the-bone/
  7. Selma Selman, Instagram, September 5, 2023.
  8. Selman, Instagram, August 1, 2021.
  9. Krzysztof Kościuczuk, Selma Selman’s Art Is Dirt-Cheap but Worth More Than Gold, Frieze, Nov 28, 2023: https://www.frieze.com/article/selma-selman-her0-profile-2023
  10. Колаборативното дело на Камериќ и Вајд е омаж на прашкото надреалистичко списание од 1930-тите, Erotic Review.
  11. Bikini Kill, Feels Blind, Revolution Girl Style Now! (Bikini Kill Records), 1991. 
  12. Филмот е инспириран од работата на Марина Шарановиќ, Анита Ќулафиќ, Нада Баковиќ и Наталија Вујошевиќ за проектот „Non-Aligned Countries Laboratory“ во Центарот за современа уметност во Црна Гора, каде истражувањето на Цибиќ за конференцијата од 1985 ја дава основата за политичките пораки пренесени во Светилници.

Кетрин Малабу: Клиторисот им пркоси на концептите на доминација и моќ

Клиторисот, како единствен орган што служи исклучиво за женското задоволство, со векови е „орган на избришано задоволство“. Може да се каже дека денес овој пропуст барем донекаде е надоместен бидејќи клиторисот добива различни почести: посветени му се предавања, работилници, книги и уметнички дела, а клиторичкото уживање се препознава во неговата автономија. Сепак, тој останува енигматична и болна точка на женската сексуалност.

 

Францускaта филозофка Кетрин Малабу, авторка на книгата Избришано задоволство: Клиторис и мислење (Мултимедијален институт и факултет за медиуми и комуникации, Белград, 2021 година), верува дека е време овој орган на уживање, кој се’ уште не станал орган на мислење, да проговори. За тоа што клиторисот ни говори и како размислува со авторката зборуваше Карла Хорват Црногај.

 

 

Историската негација на клиторисот – со занемарување, цензура, па дури и хируршка интервенција – е во целосна спротивност со речиси сценското присуство на тој орган со оглед на неговата способност за ерекција Иронично, препознаените делови на женските гениталии отсекогаш биле оние помалку физички нагласени.

 

Па, причините за тоа се всушност повеќеслојни. Коегзистенцијата на вагината и клиторисот отсекогаш бил камен на сопнување за религијата, медицината, моралистите, а од неодамна и психоанализата. Клиторисот служи за задоволство, а вагината  за репродукција. Таква била (и се’ уште е, на многу начини) догмата. За да станат добри сопруги и мајки, жените мораат да се откажат од клиторичниот оргазам, поврзан со мастурбација, сексуална автономија или лезбејство, односно независност од патријархатот.

Како што сугерирате, постои и фактот дека клиторисот е еректилен, што го прави речиси конкурент на пенисот. Во книгата се обидувам да ја следам кратката генеалогија на овој феномен, кој е толку изразен во психоаналитичката теорија – да се потсетиме на Фројд кој го дефинира клиторисот како кастриран пенис, или Лакан кој ја отфрла идејата на Бовоар за Вториот пол. Да не зборуваме за раширената практика на генитално осакатување.

 

 
Да се потсетиме, Мишел Фуко воопшто не зборуваше за клиторисот во својата историја на сексуалноста. Но, историите никогаш не биле ниту женски, нели? Само она што е напишано станува вистина (т.е. „официјална“ историја), а се чини дека воспитувачите биле претежно мажи, дури и оние квир-теоретичарите.

 

 

Да, целосно се согласувам. Ниту феминитетот ниту жените во ниту еден момент не се појавуваат кај Фуко, вклучително и во неговите доцни етички семинари. Женското е лишено од каков било глас, без разлика дали е физички, емпириски или концептуален. Оправдано го подвлекувате и фактот дека самата квир позиција е опишана како машка; хомосексуалците се мажи, така да се каже, тие никогаш не се претставуваат на друг начин освен како храбри, одважни, бестрашни кон негирање и аскетизмот. Дури и Диоген, голем циник, се појавува како машки лик на последниот семинар, Храброста на вистината. Меѓутоа, оваа тенденција за замолчување на жените, а особено женската еротика, не е посебност на делото на Фуко. Таа е присутна кај сите филозофи на ХХ. век, да кажеме од Сартр, кој ги карактеризираше жените како прободен субјект, незавршен…

 

 

Една постара, но сe уште актуелна почетна точка, онаа на веќе споменатата Симон де Бовоар, може да послужи како заобиколен пат за враќање на клиторичната хероина од нашата приказна. Вие ја пренесувате дефиницијата на Бовоар за музите како суштества што не создаваат ништо, само се задржуваат во некаква форма на постоење. Не можам да престанам да размислувам како тоа не е само типично, туку само целосно стереотипно прикажување на улогата на жената во уметноста.

 

 

Мислам дека Бовоар совршено укажува на проблемот со улогата на жените во машката креативност. Жената е или маса за моделирање обликувана од уметникот според неговата визија (комплекс Пигмалион), или чист предмет на размислување и инспирација лишена од секаква моќ на уметнички достигнувања. Бретоновата Надја очигледно има уметнички нагони, но останува на Бретон да ги доврши и актуелизира. Кога Надја имала сериозни здравствени проблеми, тој едноставно ја напуштил, а таа го завршила животот во голема сиромаштија во мала психијатриска болница во близина на Париз.

 

 

Гласни сте во  својата критика на ставот на Бовоар за спротивставување на вагината и клиторисот. Се разбира, невозможно е да се знае со сигурност – но што мислите, дали нејзиното разбирање за овие односи би било поинаку кога би имала пристап до современите информации од анатомијата?

 

 

Не ја обвинувам Симон де Бовоар за нејзиното позиционирање. Пишувањето на Вториот пол во тоа време беше неверојатно достигнување, што и да мислат некои радикални феминистки за тоа денес. Вистина е дека таа се држи до хетеросексуалната рамка, па во нејзините мисли можеме да најдеме траги од наводната „вагинална судбина“ на жената. Но, многу од нејзините референци потекнуваат од психоаналитичката литература од нејзиното време која ги развивала и поттикнувала таквите ставови. Ова, сепак, не ја спречи да развие силна критика за визијата на Фројд за девојчето како неостварено момче и за неговото неразбирање за клиторисот.

Таа, исто така, сакала да го интервјуира Лакан за да го продлабочи својот поглед за односот помеѓу женското несвесно и неговата еротика, но Лакан одбил. Во многу погледи морала да се бори сама. Да не заборавиме дека се спротивставила на редуктивната феноменолошка перспектива на Сартр и Мерло-Понти за женското задоволство. Затоа мислам дека во Бовоар можеме да најдеме двојни тенденции, точно, и конзервативни, но несомнено, и целосно револуционерни.

 

 

Во принцип, иницијативата да се најде алтернатива на дихотомијата звучи многу освежувачки. Во книгата, го сугерирате пристапот на феминистката и уметничка критичарка Карла Лонзи – за што станува збор?

 

 

Карла Лонзи, спротивно на доминантниот машки став за женската сексуалност, потврдува дека клиторисот е вистински сексуален орган на жената. Што значи дека клиторисот мора да се преиспита како автентичен сексуален орган, извор на еротски односи со другите што не е ограничен само на мастурбација. Потоа, клиторисот го смета за симбол на политичкиот орган на женската автономија, не само еротски, туку и интелектуален. Знам дека „половата разлика“ се смета за премногу бинарен и редуктивен концепт денес, но треба да го разбереме неверојатниот напредок што овој концепт го донесе во феминистичкото размислување. Разликата не е само контрадикција или спротивставување. Во мојата книга, го цитирам нејзиниот цитат каде што Лонзи истакнува дека нејзината борба во никој случај не била борба „против“ мажите.

 

 

Перспективата на Пол Б. Пресијад е, се разбира, клучна за разбирање на современото напуштање на дихотомното размислување. Во еден храбар момент, тој дури го раскринкува архетипот на силна жена како повторување на традиционалната динамика на моќ. Но, ако се согласиме дека оснажнувањето е важно, како да го постигнеме тоа без истовремено да гравитираме кон позиции на моќ?

 

 

Се разбира, ова е огромен проблем: како да избегнете да станете субјект на моќта и сепак да станете моќен (или омоќен) субјект? Неопходно е да се направи разлика помеѓу моќта и оснажнувањето. Оснажнувањето се однесува на ресурсите како можностите и способноста за нивно реализирање. За ова, не треба да се има моќ, само сила што може да бара многу исполнети општествени и политички услови, односно вистината, но исто така не мора да се отуѓи некој друг. А моќта, напротив, секогаш подразбира објект, некого или нешто со кое владеете. За жал, тие две постојано се мешаат.

 

 

Како заклучна точка, ја предлагате анархичната позиција на клиторисот. Како функционира визијата за клиторисот како анархист?

 

 

Анархизмот, за кој моментално пишувам книга, е збир на теории кои само ја нагласуваат големата разлика помеѓу моќта и омоќувањето. Помеѓу владата и самоорганизацијата. Кога го споредив клиторисот со анархистите, ги имав на ум овие разлики. Клиторисот нема моќ, не може да продре во друг, а сепак е многу омоќувачки. Со клиторисот не може да се управува, бега од традиционалната логика на доминација, бара почит и третман со посебна форма на грижа и нежност.

 

 

 

 

 

 

Извор: Voxfeminae

превод: Лени Фрчкоска

 

Пораснав во Босна, среде страв и омраза кон муслиманите. Сега ги гледам грешките на Германија околу Газа

Авторка: Лана Басташиќ

Превод: Лени Фрчкоска

 

Кога се преселив во Берлин, развив навика да застанувам покрај Столперштајн  (споменплочи, „камења на сепнување“) и да читам за Евреите кои биле грабнати од нивните домови и транспортирани во концентрационите логори. Има една зграда на мојот пат до метрото од која биле земени 16 луѓе. Но, каменот на Луси беше тој што ме замрзна до срж. Нејзиниот е самостоечки спомен-камен пред голема зграда. Еден мал Столперштајн. За Луси единствено се знае дека ја одвеле на 61-годишна возраст. Тоа ме натера да размислувам за сите други луѓе кои живееле во зградата и можеби гледале како тоа се случува. Што правеле? Дали само го тргале погледот на другата страна?

Моето семејство потекнува од Хрватска, а како не-хрвати ја напуштивме земјата за време на националистичкото лудило во раните 90-ти, кое Дубравка Угрешиќ во своето дело го опиша како борба за „чист хрватски воздух“. Бидејќи бевме прогонети од Хрватска од раните 1940-ти – дедо ми успеа жив да го напушти концентрациониот логор Јасеновац на 11-годишна возраст – се најдовме на северот на Босна и Херцеговина. Таму жртвата беше поинаква. Нашите бошњачки соседи, кои единствено се разликуваа од нас во нивните муслимански имиња, беа јавно осудувани во речиси секој српски медиум. Луѓето кои живееја покрај нас, ги испраќаа своите деца во истите училишта, зборуваа на ист јазик, сега беа прикажани како нелуѓе, како џихадисти кои ќе не’ убијат додека спиеме, како животни кои ќе ни вадат заби и ќе ни ги силуваат жените. Сите овие приказни ги слушнав на шестгодишна возраст. Го знаев зборот муџахедин пред да ја научам азбуката.

Локалната џамија од 16 век во Бања Лука беше срамнета со земја. Некои од моите другари од училиште заминаа преку ноќ и следниот ден на школа за нив не се зборуваше. Некои ги сменија имињата во христијанизирани варијанти, но и за тоа беа малтретирани на дневна основа. Кога имав осум години, научив како да правам разлика меѓу нас и нив. Учителката веќе не беше учителка, таа беше Србинка. Соученикот веќе не беше соученик. Беше муслиман. Лекарот повеќе не беше доктор. Сега беше Хрват.

Зошто да се пишува за Босна 28 години по Дејтонскиот мировен договор? Вистината е дека не постои такво нешто како мир по етничко чистење. Босна и понатаму е длабоко поделена. Луѓето не можат да се договорат како да го нарекуваат јазикот што го зборуваат. Воени злосторници се почитувани од сите страни. Одливот на мозоци во Босна расте секоја година. Трауматизираните деца станаа трауматизирани возрасни, неспособни да најдат работа или да пристапат до пристојна здравствена заштита.

Напишав роман инспириран од моите спомени од Бања Лука кој беше преведен на различни јазици, вклучително и германски, што доведе до тоа да ми биде понуден резиденцијален престој во Германија. Мојот живот во последните неколку години главно се состои од патувања низ Германија за да зборувам за мојата книга и за парализата со која Босна сè уште се справува. Насекаде среќавав сочувствителни слушатели, луѓе желни да ги читаат приказните, да го рашират зборот, да помогнат. Јас бев назначената босанска девојка. Привилегираните бели Европејци седеа на книжевните настани и мрдаа со главите во неверување додека им кажував за етничкото чистење. Никогаш повеќе, велат, секој пат кога некоја босанска годишнина ќе се појави на нивните социјални медиуми.

Но, никогаш повеќе е слаба фраза. Светот заборава, исто како што ја заборави Босна. Никогаш е веќе истрошено и напуштено; повторно се враќа помасовно и низ помрачни приказни.

Појасот Газа, веќе осиромашен од окупацијата и незаконската 16-годишна блокада, чие население го сочинуваат 47% деца, е бомбардиран од најмоќната армија на Блискиот Исток со помош на најмоќните сојузници во светот. Повеќе од 4.600 Палестинци лежат мртви, а многу повеќе се соочуваат со смрт во отсуство на прекин на огнот, бидејќи не можат да избегаат од бомбардирање или немаат пристап до вода, храна или струја. Израелската армија тврди дека нејзината офанзива, која сега се засилува е „војна против тероризмот“; Експертите на ОН велат дека е колективни казнување.

Ова се факти. Сепак, дури и спомнувањето на зборот „Палестина“ во Германија е ризик да ве обвинат за антисемитизам. Секој обид за обезбедување контекст и споделување факти за историската позадина на конфликтот се смета за грубо оправдување на теророт на Хамас.

Не само што пропалестинските митинзи беа прекинати или разбиени од полицијата, германската сенаторка за образование Катарина Гинтер-Вунш,  испрати меил до училиштата во кој пишува дека „секое демонстративно однесување или изразување мислење што може да се разбере (курзивот е мој) како одобрувањето на нападите против Израел или поддршката на терористичките организации кои ги извршуваат, Хамас или Хезболах, претставува закана за училишниот мир во сегашната ситуација, и е забрането“. Покрај забраната за симболи поврзани со Хамас, училиштата сега можат слободно да забрануваат и „симболи, гестови и изразување на мислење што сè уште не ја достигнуваат границата на кривична одговорност“, што ги вклучува и палестинското знаме и налепниците „слободна Палестина“ и беџовите.

Загушувањето на противењето на убиствата на цивили во Газа важи дури и за еврејскиот народ. На Еврејка од Израел која држеше плакат на плоштадот во Берлин во кој повикуваше на прекин на насилството, германската полиција ѝ пријде за неколку секунди и ја одведе со полициско комбе. Подоцна била ослободена. Секој што покажува солидарност со Палестинците е автоматски осомничен дека е симпатизер на Хамас.

Церемонијата на доделување награди за „Малиот детал“ на палестинската романсиерка Аданија Шибли беше откажана од саемот на книгата во Франкфурт. Берлинскиот театар „Горки“ ја откажа изведбата на претставата „Ситуација“ на Јаел Ронен, еврејка од Австрија, планирана за 23 октомври. И уредникот на антологијата со дела од 34 прогонети арапски поети рече дека настанот бил откажан од страна на Куќата на поезијата во Берлин.

Добронамерни луѓе ме советуваа дека изнесувањето на ова мислење може да доведе до откажување на мои книжевни настани и фестивали, и дека мојата кариера во Германија – изворот на мојата егзистенција во последните две години – можеби ќе заврши.

Сепак, додека настани на уметници и писатели се откажани поради нивниот наводен антисемитизам, вистинскиот неонацизам е во пораст, при што екстремно десничарската партија AФД, Алтернатива за Германија, победува на локалните избори, а мејнстрим политичарите сугерираат дека се отворени да се договараат со нив. Истиот саем на книга што ја затвори церемонијата на доделување на наградата на Шибли се соочи со критики претходно за вклучување на десничарската издавачка куќа, Антаиос, со присутни членови на АфД.

Непоколебливата официјална поддршка на Германија за акциите на израелската влада остава мал простор за хуманост. Тоа е исто така контрапродуктивно, служи за ширење страв, исламофобија и, да, антисемитизам. Откако пораснаа во сенката на колективната вина за нацистичките воени злосторства, многу германски интелектуалци се чини дека речиси ја поздравуваат можноста да се искупат за гревовите на претците. Искупувањето, се разбира, ќе падне на грбот на палестинските деца.

Oва би требало да е очигледно, но сепак треба да се подвлече: историски, исламофобијата може да доведе само до повеќе тероризам. Откако пораснав во Босна, со апсолутна сигурност можам да кажам дека маѓепсаниот круг нема крај. Секогаш има уште едно мртво тело кое може да се користи како оружје.

Лицемерието на белите спасители на кое сме сведоци во Германија денес, на долг рок, ќе им користи само на белите Германци. Или сте против фашизмот во сите негови форми, или сте лицемер. Ја осудувате и терористичката организација, но и тероризмот извршен од една влада.

Згрозена сум од постапките на Хамас и моите мисли се со нивните жртви. Но, јас немам удел во нивните постапки. Ниту дел од моите даноци не одат кон финансирање на Хамас. Некои од моите даноци, од другастрана, го финансираат бомбардирањето на Газа. Во периодот помеѓу 2018 и 2022 година, Израел увезе оружје во вредност од 2,7 милијарди долари од САД и Германија.

Живеејќи во Германија, моја одговорност е да ја потсетам на нејзината пристраност, лицемерие и премолчена согласност со етничкото чистење на Газа. Секој ден пораѓам покрај споменплочата на Луси и се потсетувам на таа одговорност. Се потсетувам што може да направи тишината и колку долго може да опседнува едно место и народ. Доаѓам од тивко место натопено во крв. Никогаш не мислев дека ќе ја почувствувам истата тишина во Германија.

 

 

 

Текстот е преземен од Гардијан.

Лана Басташиќ е авторка на романите „Млечни заби“ и „Фати го зајакот“.

Сребрениот бран

Како што рекол Орсон Велс, ако сакаме среќен крај, зависи од тоа каде ќе застанеме со приказната. Една јануарска вечер, јадев риба со ориз од кокос во бар на карипското крајбрежје во Колумбија. Еден исончан, истетовиран Американец седеше на масата до мене. Беше во доцните четириесетти, со развиени мускулести раце и побелена коса собрана во пунџа. Разговараше со една млада Англичанка која имаше деветнаесетина години и седеше сама и читаше книга, но по кратко двоумење се согласи да ја прифати поканата да му се придружи. Најпрво само тој зборуваше. За кратко таа го прекина.

Разговорот ѝ беше интересен, живописен и чуден. Му раскажуваше за нуркање во Мексико, за тоа како била под вода дваесет минути, а кога испливала на површината сфатила дека има бура. Морето се претворило во вител и стравувала дали ќе успее да се врати на бродот. Иако приказната ѝ беше за тоа како нуркала па испливала и сфатила дека времето се променило, беше и за откривање на некоја сокриена болка. Му даде неколку знаци меѓу редови (имало некој човек на бродот за којшто мислела дека треба да дојде да ја спаси), а потоа му фрли поглед за да провери дали тој знае дека таа зборуваше за бурата на еден затскриен начин. Не беше многу заинтересиран, и успеа така да ги мрдне колената, што ја чукна масата толку силно што нејзината книга падна на подот.

Ѝ рече, „Ти многу збориш, а?“

Ова ја подзамисли, и со прстите фати да си ги расчешлува врвовите од косата гледајќи како два тинејџери на калдрмата на плоштадот им продаваат пури и фудбалски дресови на туристите. Не беше толку лесно да му се укаже, маж многу постар од неа, дека светот беше и нејзин. Тој презема ризик кога ја покани да му се придружи на масата. На крајот на краиштата, таа доаѓа со еден цел свој живот и либидо. Не му текна дека таа можеби и не се чувствува како да е помалку важен лик , а тој главен лик. Во оваа смисла, таа ја имаше поместено границата, ја имаше срушено општествената хиерархија, и ги имаше прекршено вообичаените ритуали.

Го праша што макаше од чинијата со тортиља чипс. Ѝ кажа дека мака севиче (ceviche), сирова риба маринирана во сок од лимета, што во менито било на англиски напишано како sexvice (секспорок) – „Во прилог оди кондом“, ѝ рече. Кога таа се насмевна, знаев дека се обидуваше да се докаже како похрабра личност од она што го чувствуваше, личност што слободно и самостојно патува, што чита книга и пие пиво сама навечер во бар, личност што зема ризик и се впушта во мошне сложен разговор со непознат. Прифати да го проба севичето, но ја одби понудата да му се придружи на ноќно пливање во изолиран дел на локалната плажа, за која тој ја уверуваше дека „е далеку од карпите“.

По некое време, тој рече „Не сакам нуркање. Ако веќе нуркам длабоко, тоа би било за злато.“

,,Ех,’’ рече таа. ,,Веќе кога спомна. Јас, па, си мислев дека би те викала Сребрениот бран.’’

,,Така се викаше бродот за нуркање.’’

Тој одмавна со главата, и го префрли погледот од нејзините гради на неонскиот знак за Излез на вратата. Таа повторно се насмевна, но тоа не беше искрено. Мислам дека знаеше дека треба да ја смири турбуленцијата што ја донесе со себе од Мексико во Колумбија. Одлучи да си ги повлече зборовите.

„Не, Сребрениот бран поради косата и пирсот над веѓата“.

,,Јас сум само еден скитник,’’ рече тој. ,,Скитам наоколу.’’

Таа си ја плати сметката и го замоли да ѝ ја крене книгата што ѝ ја бутна на подот, што значеше дека ќе мора да се наведне, да посегне под масата, и со стапало да ја повлече кон себе. Потраја малку, и кога се исправи со книгата во рака, таа не беше ниту благодарна, ниту безобразна. Рече само „Фала.“

Додека келнерката ги собираше садовите полни со клешти од ракчиња и коски од риба, се присетив на еден цитат од Оскар Вајлд ,,Биди свој, сите други се веќе зафатени.’’ Тоа не важеше сосема за неа. Требаше да се докаже како личност што ги има сите слободи што Сребренот бран ги земаше здраво за готово – сепак, нему не му беше проблем да си биде свој.

Ти многу збориш, а?

Да се изразуваме како што се чувствуваме е слобода која најчесто одбираме да не ја прифатиме, но ми се чинеше дека зборовите што таа сакаше да ги каже беа полни со живот, за неа таинствени исто колку и за другите.

Подоцна, кога пишував на балконот од хотелската соба, помислив како таа го поканила заскитаниот Сребрен бран да чита меѓу редовите на нејзината сокриена болка. Таа можеше да застане со приказната опишувајќи ги сите чудесии што ги видела во длабокото мирно море пред бурата. Тоа би било среќен крај, но таа не застана тука. Таа му поставуваше нему (и себеси) прашање: Дали мислиш дека човекот на бродот ме напушти? Сребрениот бран беше погрешниот читател на нејзината приказна, но, по сѐ, мислам дека можеби таа е вистинскиот читател за мојата.

 

Дебора Леви
Од Цената на живеењето

 

Во „Цената на живеењето“,  авторката Дебора Леви експлицитно ја обновува позицијата на Симон Де Бовоар, не само тесно соработувајќи со „Вториот пол“, туку длабоко навлегувајќи во личните борби на филозофката за помирување на сексуалната љубов со интелектуалната слобода. Резултатот е дело што не е толку мемоар, колку елоквентен манифест за она што Леви го нарекува „нов начин на живеење“ во пост-фамилијарниот свет.

 

 

 

Превод:

Ана Илиева
Лара Тасковска
Надеж Кристела Нсингоулоу Николоска
Емилија Кузмановска

Феминизам за 99%: Манифест

Крстопат

Пролетта во 2018 година главната оперативна директорка на Фејсбук, Шерил Сандберг, му кажа на светот дека „би ни било многу подобро доколку половина од државите и компаниите би ги воделе жени, а половина од домовите би ги воделе мажи,“ и дека „не треба да престанеме се додека не ја постигнеме таа цел.“ Како водечки претставник на корпоративниот феминизам Сандберг веќе стекна репутација (и некој долар) со тоа што ги охрабри менаџерките да се „наметнат“ во одборните сали. Како поранешна шефица на кабинетот на Секретарот за финансии Лери Самерс, човекот што го дерегулира Вол Стрит, без двоумење ги советуваше жените за тоа како успехот стекнат со јачина во деловниот свет е полесниот пат до родова еднаквост.
Истата пролет, милитантен феминистички штрајк ја затвори Шпанија. Придружени од повеќе од 5 милиони демонстранти, организаторите на 24-часовниот huelga feminista, повикаа на „општество без сексистичко угнетување, експлоатација и насилство…за бунт и борба против сојузот на патријархатот и капитализмот кој сака да бидеме послушни, покорни и тивки.“ Додека сонцето заоѓаше над Мадрид и Барселона, феминистите штрајкувачи соопштија пред светот: „На 8 Март, ги вкрстуваме рацете и ги попречуваме сите продуктивни и репродуктивни активности“, тврдејќи дека нема да прифатат „полоши работни услови, ниту помала плата од мажите за иста работа.“
Овие два гласа ги претставуваат спротивставените патишта за феминистичкото движење. Од една страна, Сандберг и нејзините истомисленици го гледаат феминизмот како слугинка на капитализмот. Сакаат свет каде што задачата на управување со експлоатацијата на работното место и угнетувањето во опшеството како целина е еднакво споделенa меѓу мажите и жените од владејачката класа. Ова е одличен приказ за доминацијата на еднакви можности: таква што ќе бара од обичните луѓе, во име на феминизмот, да бидат благодарни што жена, а не маж, им ги разбива синдикатите, наредува дрон да им го убиe родителот, и на граница им ги затвора децата во кафез. Како тотална спротивност на либералниот феминизам на Сандберг, организаторите на huelga feminista настојуваат да падне капитализмот: системот којшто ги создава шефовите, ги поставува националните граници и ги произведува дроновите што ги штитат.
Соочени со овие две визии за феминизмот, се наоѓаме на крстопат и нашиот избор носи огромни последици за човештвото. Едниот пат води до изгорена планета каде што човечкиот живот ќе стане мизерен до степен на непрепознатливост, ако и воопшто продолжи да постои. Другиот насочува кон свет кој отсекогаш бил во центарот највозвишените соништа на човештвото: праведен свет чие богатство и природни ресурси ги делат сите, и каде еднаквоста и слободата се премиси, а не аспирации.
Ова е страшен контраст. Но, сега изборот за нас е толку итен бидејќи нема изводлива златна средина. Оскудноста на алтернативи се должи на неолиберализмот: таа исклучително предаторска, финансиализирана форма на капитализмот што владее низ целиот свет во последните четириесет години. Откако ја отру атмосферата, се исмеа со секој обид за демократско владеење, ги исцрпи нашите општествени капацитети до последна капка и генерално ги влоши условите за живот за огромното мнозинство, оваа верзија на капитализмот ги подигна влоговите за секоја општествена борба, трансформирајќи ги трезвените напори да се усвојат некакви скромни реформи во жестока битка за опстанок. Во такви услови, помина времето за седење со скрстени раце, а феминистите мора да заземат став: Дали ќе продолжиме да се стремиме кон „доминација на еднакви можности“ додека планетата гори? Или ќе ја преобразиме родовата правда во антикапиталистичка форма која се издигнува над сегашната криза кон ново општество?
Овој манифест е насока кон вториот пат, развој на движењето што го сметаме за неопходен и изводлив. Денес, антикапиталистичкиот феминизам е остварлив, делумно затоа што кредибилитетот на политичките елити се разорува низ цел свет. Меѓу жртвите нема само централно-лево и централно-десно партии што промовираа неолиберализам -остаток од нивното минато кое сега го презираат- туку и нивните корпоративни феминистички сојузници во стилот на Сандберг, чија „прогресивна“ фасада го изгуби својот сјај. Либералниот феминизам го доживеа своето фијаско на претседателските избори во 2016 година, кога кандидатура на Хилари Клинтон, за која се крена огромна врева, не успеа да ги освои жените гласачи. И со добра причина: Клинтон беше олицетворение на фактот што жените што се искачуваат на високи позиции немаат врска со подобрувањето на животот на огромното мнозинство.
Поразот на Клинтон беше повик да се разбудиме. Разоткривањето на пропастот на либералниот феминизам направи простор за левицата да може да го оспори. Во вакуумот што се создаде со падот на либерализмот, имаме можност да изградиме друг феминизам: феминизам со поинаква дефиниција за тоа што се смета за феминистичко прашање, поинаква класна ориентација, и поинаква етика – радикална и трансформативна.
Со овој манифест се обидуваме да го промовираме тој „друг“ феминизам. Не пишуваме со цел да скицираме некоја замислена утопија, туку да го означиме патот што води до праведно општество. Целта ни е да објасниме зошто феминистите треба да го изберат патот на феминистички штрајкови, зошто мора да се обединиме со други антикапиталистички и антисистемски движења, и зошто нашето движење мора да стане феминизам за оние 99%. Само на овој начин – соединувајќи се со антирасисти, екологисти и активисти за работнички и мигрантски права – феминизмот ќе биде дораснат за предизвикот на нашето време. Одлучно отфрлувајќи ја догмата на „наметнување“ и феминизмот на 1%, нашиот феминизам може да стане искра надеж за сите останати.
Она што ни дава храброст да се впуштиме во овој проект сега е новиот бран на милитантен феминистички активизам. Ова не е корпоративниот феминизам кој се покажа толку катастрофален за работничките и сега вртоглаво си го губи кредибилитетот; ниту пак е „микрокредитниот феминизам“ кој тврди дека ги „зајакнува“ жените од глобалниот Југ позајмувајќи им мали суми на пари. Туку, она што ни дава надеж се меѓународните феминистички и женски штрајкови од 2017 и 2018 година. Токму овие штрајкови и сè побројните координирани движења што се развиваат околу нив, се тие кои прво го инспирираа – а сега го отелотворуваат– феминизмот за 99 %.

 

 

Преводот на воведот на „Феминизам за 99%: Манифест“ на Чинција Аруца, Тити Батачарја и Ненси Фрејзер е изработен од група студенти на Катедрата за англиски јазик и книжевност под менторство на Благица Димитрова.

Мажите биле ловци, а жените собирачи на храна. Или не?

превод: Елена Петрова и Благица Димитрова

 

 

Со децении, научниците веруваа дека постоела јасна поделба во работата кај примитивните луѓе: мажите главно ловеле, а жените собирале храна. Ваквото гледиште не е присутно само во академските кругови; честопати се користи при застапување на аргументот дека и денес мажите и жените треба да се држат до наводно „природните“ улоги консолидирани уште во раното општество.  

Новата студија ја поништува идејата дека исклучиво примитивните мажи биле ловци, а дополнително и покажува дека отсекогаш постоеле докази за тоа дека жените ловеле. Со ова истражување, научниците поместуваат клучен доказен темел на коишто научниците историски се потпираа за да извлечат заклучоци за тоа каков бил животот пред околу 200.000 години, кога Хомо сапиенс првпат се појавува како вид.

За овој период има ограничени директни докази бидејќи завршува пред околу 9.000 години, откако луѓето полека почнале да го развиваат земјоделството и раните населби. Но, отсекогаш постоеле заедници низ светот, често во области на земјите со низок и среден приход, кои живееле и сè уште живеат со лов и трагање. Заради ова, научниците ги гледаат ваквите заедници како прозорец кон минатото на човештвото, додека антрополозите и другите специјалисти, со дозвола од заедниците, живеат заедно со нив и изработуваат детални набљудувачки извештаи.

Според Роберт Кели, професор по антропологија на Универзитетот во Вајоминг и автор на повеќе познати книги и написи за општества на ловци и собирачи, генерално прифатениот консензус меѓу научниците бил дека овие извештаи претежно укажувале на тоа дека мажите ловат, а жените главно собираат, со повремени исклучоци.

Но, Кели вели дека гледиштата што тој и другите ги застапувале за типичните родови поделби околу ловот се засновале на анегдотски впечатоци од извештаите коишто ги читале, во комбинација со теренската работа на многумина. Според Кели, никој досега не ги систематизирал наодите од набљудувачките извештаи за жените коишто ловат.

И тука некаде влегуваат во приказната истражувачите од новата студија: тимот од Универзитетот во Вашингтон и Универзитетот Сиетл Пацифик. „Решивме да видиме какви податоци всушност постојат за ловот“, вели водечката истражувачка и биолошка антропологиња, Кара Вол-Шефлер.

Стари докази низ нови видици

Вол-Шефлер и нејзините соработници прочешлале записи коишто датират од далечната 1800 година до денес. И наместо да се потпираат на резимето на тие извештаи – како што честопати се случува кога научниците прават голем број вакви анализи – Вол-Шефлер вели „нашата цел беше да се вратиме на оригиналните етнографски извештаи за тие популации и да видиме што всушност било забележано за ловечките стратегии “.

Според нивните наоди – објавени во списанието PLOS One оваа недела – во 79% од општествата за кои постојат податоци, жените ловеле.

Освен тоа, според Вол-Шефлер, пленот од ловот на жените не претставувал само опортунистичко убивање на животните. Најчесто, вели таа, „ловот бил наменски. Жените имале сопствени алати и  омилено оружје. А бабите биле најспособните ловци во селото“.

Со други зборови, „најчесто културите за кои ловот бил важен дел ги обучувале девојките и жените во изработка на алати и лов“, забележува таа. Вол-Шефлер вели дека очекувала да најде докази за жени коишто ловеле, но не до овој степен. „Овој дел од историјата е ужасно потценет“, вели таа, „иако е дел од стручната литература“.

,,Импликациите од овие резултати се потенцијално огромни”, вели Кимберли Хамлин, професорка по историја на Универзитетот на Мајами во Оксфорд, Охајо, чија што област на експертиза е еволутивната наука во контекст на пошироката култура.

„Сметам дека веднаш после митот дека Бог ја направил жена од машко ребро за да му биде помошничка, митот дека мажот е ловец, а жената собирач е веројатно вториот најистраен мит што ја натурализира инфериорноста на жената“, вели Хамлин.

,,Ова ја поттикнува идејата дека мажите треба да бидат насилни и агресивни – дел од основните елементи во супата ‘токсична машкост’. Ова се користи како оправдување на деструктивните машки однесувања, вклучувајќи го и силувањето”.

Популарниот наратив за мaжот како единствениот, односно одбраниот ловец, исто така, се користи имплицитно, па дури и експлицитно, за да се застапуваат политиките кои што ја приоретизираат улогата на мажите како „природен издржувач“. Но оваа наметната улога истовремено и ги ограничува, на пример, недозволувајќи им родителско отсуство, додава Хамлин.

Хемлин тврди дека според истава логика „идејата дека жените се природно предодредени да бидат негувателки и мајки, без разлика дали сакаат или не“, често лежи во сржта на политиките кои што „ги принудуваат жените на мајчинство“ – вклучително и политиките кои го ограничуваат пристапот до абортус и контрацепција.

Па така, наодите на новата студија се „возбудливи“, заклучува Хамлин. „Навистина ќе не охрабри да доведеме во прашање многу од зацементираните идеи за тоа какви се наводно природно мажите и жените.

За научниците, ова значи промена во наративот за ловците

Во однос на тоа колку се важни за науката ваквите наоди од студијата, научниците велат дека се дел од поширок збир на докази којшто се гради со години.

Кели вели дека научниците веќе согледуваат покомплексна слика за ловот кај примитивните луѓе и покрај истрајните стереотипи во популарната култура.

Уште во средината на 1960-тите, според Кели, научниците биле сложни околу доказите дека најголемиот дел од исхраната во општествата на ловци-собирачи била со растително потекло, односно ја собрале жените. „Луѓето велеа: „Треба да го нагласиме ова и ваквите заедници да ги наречеме ‘собирачи-ловци’”.

До 1980-тите, додава Кели, многу повеќе жени станале дел од областа на антропологијата. Во споредба со нивните машки претходници, овие научнички честопати имале поолеснет пристап до жените во заедници коишто собираат храна. Како резултат, науката се здобила со мноштво нови описи на женските активности, вклучително и повеќе докази за жени кои ловат.

Па, првичната реакција на Кели за студијата на Вол-Шефлер е дека, иако организирањето и табеларното прикажување на податоците се „навистина нови и корисни“, кога станува збор за целосната слика што се добива за ловечките практики на жените, „немаше ништо посебно што ме просветли. На некој начин, веќе го знаев сето ова.“

Сепак, Кели издвои еден од наодите. Тој вели дека моменталниот општоприфатен став е дека дури и кога жените ловат по нешто, нивниот начин на лов е многу поразличен од оној на мажите. 

„Прифатениот шаблон е дека мажите со намера одат да ловат голем плен“, вели Кели. „И дека жените со намера одат да собираат растителна храна, и со намера или опортунистички ловат помал, посигурен плен“ – што би значело животни како гуштери или зајци. 

За разлика од тоа, новата студија откри дека во третина од општествата за коишто постојат податоци, жените ловат голем плен. Со други зборови, ги ловеле оние големи цицачи кои се поврзуваат со стереотипот за мажите ловци. 

„Тоа го сметам за нешто ново“, признава Кели, додавајќи дека навистина би сакал да ги види етнографиите коишто биле користени како извор. 

Вивек Венкатараман од Универзитетот Калгари е уште еден антрополог кој изразил сомневање. 

Тој нагласува дека Вол-Шефлер и нејзините колеги биле ограничени да проучуваат само општества за кои има експлицитни записи не само за ловечките практики, туку и за тоа точно кој ловел. Резултатот е дека студијата се заснова врз набљудувања на 63 групи.

„Но, се разбира, имало неколку стотици општества на ловци-собирачи“, вели Венкатараман.

Пропуштени клучни показатели

Ренди Хаас не се согласува со критичарите на студијата. Како антрополог на државниот Универзитет Вејн, Хаас забележува дека општествата што ги анализира студијата на Вол-Шефлер се добро распоредени низ цел свет. Понатаму, Хаас вели: „Повеќе податоци не секогаш значат подобар исход. Мојот впечаток е дека [доказите во студијата] се добро структурирани и висококвалитетни примероци за коишто е поверојатно дека ќе дадат веродостоен резултат, отколку поголем број на примероци со понискоквалитетни набљудувања.“

Згора на тоа, според Хаас, неговото искуство покажува како „речиси универзалното“ гледиште дека мажите се единствените ловци на голем плен може да ја искриви способноста на истражувачите да ги препознаваат спротивните податоци. Освен што се создаваат слепи точки при обидот да се разберат модерните општества на ловци-собирачи, според Хаас се чини дека ова ги навело научниците да пропуштат и многу клучни показатели и кај другиот главен извор на докази за примитивните луѓе: древните гробници и човечките остатоци и артефакти пронајдени таму.

Во 2018, Хаас бил дел од група во Перу која пронашла остатоци од човек стари 9,000 години, закопани со невообичаено многу ловечки алатки. „Само си претпоставивме дека е маж“, се сеќава. „Сите си седеа и велеа нешто во смисла: ‘Леле! Фасцинантно е. Сигурно бил одличен ловец, одличен борец. Можеби бил поглавар!’“

На Хаас не ни му падна на памет да се запраша за родот на човекот, сѐ додека по една недела не пристигна неговиот колега-специјалист за анализа на коскена структура и не им ја претстави бомбастичната проценка: остатоците се чинеа женски.

Тимот користел тогашна нова технологија во тоа поле. Стружејќи ја глеѓта на забите од гробницата, нашле протеини кои недвосмислено потврдија: овој очигледно маестрален ловец е жена. 

Вчудоневидени, Хаас и соработниците одлучиле да ги преиспитаат записите за сличните наоди низ двете Америки во последните 70 години. Од 27 гробници на луѓе со ловечки алатки, најдоа 11 случаи во кои личноста била жена. 

Извршиле статистичка анализа според која овој сооднос се поврзува со веројатноста дека меѓу 30 до 50% од луѓето закопани со ловечки алатки во древните американски гробници се жени. Со други зборови, според Хаас „ловењето на големи цицачи во овој период во двете Америки било родово неутрална активност, или барем речиси родово неутрална.“

Зошто требало толку многу време?

Зошто овие откритија не го свртија вниманието на светот порано?

Хаас вели дека во еден од извештаите за ископините што повторно го анализирале – остатоци од жена пронајдени во 1970-тите, стари 11,000 години со остар камен поставен под главата – научниците што првично го пронашле гробот целосно го занемариле сопственото откритие. 

Хаас вели: „Имаа напишано нешто во смисла: ако овој [остар камен] беше поврзан со маж, ќе си претпоставевме дека е ловечко оружје. Но, бидејќи е поврзан со жена, повеќе смисла има дека бил употребуван како кујнски алат.“ Хаас и коавторите одлучија да го прекласификуваат како ловечки алат.

Она што е уште поважно, според Хаас, е дека во сите, освен еден од случаите, тимот немал ни потреба да ги ревидира првичните заклучоци на ископувачите: тие научници веќе имаа утврдено дека остатоците што ги пронашле се жени закопани со ловечки оружја. Исто како и наодите во студијата на Вол-Шефлер, археолошките докази биле достапни за цело ова време – се криеле на виделина.

„Сите ја имаа сфатено здраво за готово оваа хипотеза дека мажот е ловец. Па, на никој не му текна да ја преиспита,“ вели Хаас. „За многумина ова не беше ни прашање што треба да се постави.“

Но, Кара Вол-Шефлер ги видела наодите на Хаас и токму тие беа она што ја натера да започне со преиспитување на модерните записи. 

Вол-Шефлер вели дека оваа случка треба да служи како потсетник зошто е толку важно да се погрижиме научната заедница да вклучува луѓе со различно потекло.

„Претпоставките што веќе ги имаме кога ги гледаме податоците навистина го обликуваат исходот“, вели таа. „Навистина се надевам дека луѓето ќе ги разгледуваат уште еднаш податоците што веќе ги имаат, за да видиме кои нови прашања може да ги поставиме.“

Извор: NPR

Малата сирена како квир алегоријa

Кога Ханс Кристијан Андерсен, во 1836 година, почнал да ја пишува Малата сирена, една од неговите најпознати бајки, бил во состојба на длабока вознемиреност. Повеќе од една година, речиси опсесивно се обидувал да го привлече вниманието на атрактивниот Данец, Едвард Колин. Едвард бил син на благородникот Јонас Колин, покровител на Андерсен, кој станал и негов официјален старател откако, во Кралскиот театар во Копенхаген, видел две претстави на тогаш младиот и сиромашен писател.

Андерсен верувал дека му е судено на некој начин да го осветли светот, но за да го стори тоа му требала добронамерна помош. Kaко свеќата во една од неговите бајки која се нашла во вистинските раце, помошта дошла од Јонас. Но, во однос на љубовта, Андерсен бил повеќе молец, отколку пламен. Често флертувал и со мажи и со жени, а исто толку често бил изгорен од одбивање.

Едвард бил светлината околу која Андерсен упорно танцувал, и покрај болката од преголемата близина. На почетокот младиот благородник се држел настрана, воопшто неимпресиониран од необичното момче кое неговиот татко го донел во нивниот дом. Кога Едвард почнал да му помага на Андерсен во учењето латински и граматика, набрзо се зближиле, за Едвард како пријатели, но за Андерсен како идни љубовници. „Kопнеам по тебе како да си преубава калабриска девојка“, се жалел во едно писмо, а во друго напишал „моите чувства кон тебе се чувства на жена“. Во третото писмо, тој му признава на Едвард дека еден летен ден донел роза до неговиот кревет, ја бакнал религиозно, а потоа ја ставил под перницата. Една извонредно составена песна за розата, посветена на Едвард, со својот цветен еротизам евоцира слики на Џорџија О’Киф: „Пупка од роза, толку цврста и заоблена / Прекрасна како усни на млада девојка! / Те бакнувам како мојата невеста!“ Љубовната песна потоа продолжува со опис на бакнежи и покана „да го почувствуваш мојот оган“.

Иако Едвард не одговорил на додворувањето на Андерсен или, во најдобар случај, бил наивно збунет, данскиот писател не се откажал, среќен во близина на својот сакан, надевајќи се дека, за разлика од Икар, нема да изгори и да падне, туку ќе го намами Едвард да му ја возврати љубовта. Постојано му ги испраќал своите приказни, а во 1834 година Едвард налутено одговорил со писмо во кое рекол дека Андерсен „премногу му пишува“ и дека таквата „продуктивност е патетична“, што за малку ќе го скршило писателот.

Ако во тоа додворување имало пренагласена настојчивост, тоа бил и очај што барем делумно произлегува од огромниот притисок и болка на потиснатата квир сексуалност. Андерсен ги доживувал своите ситуации исто толку интензивно како и ликовите и хероите од неговите приказни. Со тесно, долгнавесто лице врамено со брановите од темно кафеавата коса, со длабоко всадени очи, истакнат нос и тенки, малку закривени усни, како што е насликан на познатиот портрет на Кристијан Албрехт Јенсен, тој самиот изгледа како да е малку вон овој свет. Блесокот на немирниот поглед, за разлика од достоинствените црни костуми на кои се навикнал во благородничкиот дом, особено на подоцнежните портрети, зрачи со одредена меланхолија.

И тогаш Едвард ги објавил своите планови за брак. Андерсен бил скршен, но не се откажал. Тој дури и испраќал писма на младата свршеница на Колин, Хенриета, и се чини дека се обидел да го спречи бракот. Кога Едвард во писмо во 1836 година го опишал Андерсен како „достоен пријател“, истата година кога всушност и се оженил, се чини дека Андерсен конечно се откажал. Од островот Фин, каде што се повлекол, напишал остар, суптилно еротски прекор на својата невозвратена симпатија:

„Зошто ме нарекуваш твој достоен пријател? Не сакам да бидам достоен! Тоа е најздодевниот збор што можеш да го употребиш. Секоја будала може да се нарече достоен!…Имам поврела крв од тебе и пола Копенхаген. Едвард, се чувствувам толку бесен поради ова одвратно време! И копнеам по тебе, копнеам да те вознемирувам, да ја видам твојата хистерична смеа, да избегам навреден и да не се вратам дома цели два дена“.

Андерсен копнеел да биде посакуван и сакан. Статусот „достоен пријател“ бил навреда, знак на одбивање. Описот на навреденото заминување, а потоа и враќањето дома, кај Едвард, звучи како фантазија за врска во која Едвард е негов немарен партнер, додека Андерсен бара малку простор за себе. Акцентот на „врелата крв“ веројатно е делумно и  сексуален, сигнал за силата на неговите желби. Колин подоцна ќе напише во своите мемоари дека не бил во состојба да ги задоволи желбите на Андерсен. „Сфатив дека не можам да ја возвратам таа љубов, која на писателот му нанесе многу страдања“, признал тој, иако во неговите писма од тоа време честопати глумел незнаење за страста на Андерсен.

Повреден од предавството на Едвард, Андерсен се завртел кон своите приказни. Замислил свет во морските длабочини каде една сирена копнеела по друг свет, но била отфрлена дури и откако му го спасила животот на својот сакан принц. Сакајќи да му угоди, сирената ја убедува морската вештерка да ѝ подари нозе. Но и тоа нема да ѝ помогне. За разлика од анимираната адаптација на Дизни, крајот на бајката на Андерсен е исполнет со страстен очај, а неговата сирена, осамена и несакана, се „растопува“ во морската пена.

Тоа е потресна смрт, можеби дури и самоубиство; сирената буквално умира, како што навестила вештерката, од скршено срце бидејќи принцот избрал обична жена. Навистина, како грдото пајче, малата сирена мисли дека нешто непоправливо не е во ред со неа; била отфрлена и со тоа ѝ се потврдил најголемиот страв, дека е неможно да биде сакана. Аристократот Едвард бил модел за принцот од бајката, додека Андерсен, осамен и тажен, наликува на својата безимена сирена. Што е иронично, бидејќи Едвард и Хенриета останале дел од животот на Андерсен во наредните години, што некако и имало смисла, бидејќи нивниот брак ја означил бавната смрт на вербата на Андерсен во романтичната фантазија.

Малата сирена е повеќе од незаборавна бајка. Тоа бил обид на Андерсен да го преведе својот осуетен квир копнеж на јазик на фантастична приказна, низ фрагмент од сон. Тоа бил кодиран, но доволно јасен поглед на квир љубовта што не можел да ја оствари. Тоа што ќе ги раскаже своите желби преку бајка за некој свет на дното на морето е сосема соодветно, со оглед на тоа што писателот му открил на Едвард во писмото од 1835 година. „Кога би погледнал во мојата душа“, му напишал Андерсен, „потполно ќе го разбереш изворот на мојот копнеж и ќе се сожалиш на мене. Дури и едно широко, проѕирно езеро има свои тајни длабочини што ниеден нуркач не ги познава“. Таму живеат сирени кои не се осмелуваат или не можат да го кажат своето име (како што славно ја опиша лордот Алфред Даглас квир љубовта во 1892 година), огромни морски суштества од минатото, заспани бродоломи, левијатани кои живеат во темнина, чудесни убавини на себството кои само еден храбар нуркач би се осмелил да ги открие.

Ова писмо го oдразува воведот во Малата сирена, каде што длабокото море е опишано како место преполно со живот, еден век пред првите луѓе да се спуштат во морето за време на епохалното нуркање на Отис Бартон и Вилијам Биби во 1930 година во клаустрофобичен прототип на подморница, врзан со челичен кабел за бродот Арктурус, кај Бермудските острови кој познатиот истражувач Биби го крстил Батисфера („длабока сфера“).

Таму не нашле сирени  – всушност, спуштањето во темните длабочини од над 900 метри било толку ужасно искуство што истражувачите одвај биле во состојба да го снимат она што го виделе, но кога би чул за она што го откриле: јата големи лигњи, чудни риби и блескави медузи, Андерсен би бил задоволен. „Само немојте да мислите“, напишал тој на почетокот на својата бајка, „дека таму дното е голо, песочно, не – таму растат најнеобичните дрвја и растенија со стебла и лисја толку нежни што при најмало движење на водата се виткаат како живи суштества. Меѓу гранките минуваат риби, големи и мали, исто како што овде птиците летаат низ воздухот.“

Како што Хамлет му кажува на Хорацио дека има многу работи на небото и земјата за кои мудроста не може ниту да сонува, така Андерсен го замислува скриеното богатство на морските длабочини и длабочините на самиот себе. Писмото на Андерсен до Едвард за тајните длабочини на душата е колку болно толку и вознемирувачко, со оглед на неговите упорни, токсични обиди да заведе човек кој не го сака.

Иако имала „глас поубав од кој било на копното или морето“, трагедијата на сирената на Андерсен е во тоа што таа не може да зборува над водата. Вештерката барала да се откаже од „најдоброто нешто што го поседува“ во замена за нозе и убавина на копното, иако секој нејзин чекор би бил болен како убод од сечило. (За разлика од тоа, верзијата на Дизни е специјално дизајнирана за сирената Ариел да има свој глас.) Андерсен намерно избрал тишина. Исто како неговата нема сирената, писателот не можел до крај да ги изрази своите желби, целосно да стане, како што црвенокосата инкарнација на неговата хероина ќе пее еден век подоцна, „дел од тој свет“.

Знам дека осаменоста може да биде длабока како морето, дека можеш да страдаш толку многу што ќе посакаш да исчезнеш. Но, Андерсен знаел дека од очајот може да излезе уметност полна со убавина, па својата фрустрација ја претворил во безвременска приказна. Кога ги гледам конзервативците кои протестираат поради тоа што Дизни ја претставил Ариел како црнка, ме разочарува не само расистичката тесноградост, бидејќи во цртаниот филм на Дизни Ариел е сосема поинаква од безимената сирена на Андерсен, туку и начинот на кој таквиот залуден бес ги игнорира подлабоките сложености на приказната на Андерсен и квир љубовните фантазии врз кои е изградена.

Анимираната адаптација на Дизни од 1989 година не беше канонска, ниту пак каноничноста е услов за римејк. Убавината на приказната на Андерсен делумно лежи во тоа како таа е наново замислена денес, но и во начинот на кој писателот го филтрирал своето страдање низ филтерот на уметноста и создал нешто што и два века подоцна блеска со посебен сјај.

 

 

авторка: Габриел Белот, извор: LitHub

превод: Лени Фрчкоска 

Scroll to Top