Превод

Друг поредок е можен: кон интеркултурно право (прв дел)

Еден од клучните афирмативни поими што Боавентура де Соуза Сантош ги развива (како противречење на монокултурата на западното мислење) е и екологијата на знаења. Според него, овој поим треба да ги опфати сите видови и форми на знаење, распуштајќи ја еднозначната сила на научното знаење. Тука не станува збор за дискредитација. Напротив, Сантош инсистира на дијалошка структура на знаењето кое може да биде и научно, но сообразено со други форми на текстуално, афективно и практично знаење што ќе ја исцртува контрахегемонската линија на нашите политички заедници и позиции. Како методолошки пример или постапка за екологијата на знаења, Сантош упатува токму на феминизмот и феминистичката епистемологија.

Во продолжение, може да го прочитате првиот дел од негов текст објавен во Tilburg Law Review 22 (2017), во кој сумарно ги разложува некои од неговите клучни концепти како најава за утрешниот настан „Мислејќи со Балканот”, организиран од Критичко преиспитување на правото, на кој Сантош ќе одржи предавање заедно со Ијан Чејмберс. Преводот го изработи организаторката на настанот, Вики Младенова.

* * * * *
Вовед

            Тукушто завршив со работа на еден проект финансиски поддржан од European Research Council (ERC) со наслов ALICE, Strange Mirrors, Unsuspected Lessons: Leading Europe to a New Way of Sharing the World Experiences.[1] Целата на истражувањето што го направив беше развивање на нови теоретски и политички парадигми за социјална трансформација. Низ Европа, исто како и на Глобалниот Север во целина, се забележува сентимент на интелектуална и политичка истоштеност. После петвековното нудење решенија за светот, Европа сега се чини неспособна да ги реши сопствените проблеми. Би требало да учи од иксуствата на Глобалниот Југ, но за несреќа, колонијалните предрасуди во Европа сè уште преовладуваат, и тоа до тој степен што самата Европа воопшто не може да увиди дека може да се учи од оностраниот свет. Повторно доаѓаме до истото, Европјаните себе се доживуваат како поразвиени; тие ги решија проблемите со кои другите сè уште се мачат, па оттука се чини дека ништо корисно не останало да се осознае. Ова ја спречува Европа да учи од светот, како восхитувачко поле на новитети, алтернативи и креативност што не се протегаат до нашите универзитети или вестите што ги следиме. Не достигнува дури и до нашите теории, затоа што тие некогаш се како епистемолошко слепило[2], на начин на кој ни дозволуваат по нешто да видиме и нè заслепуваат пред други работи што исто така можат да се видат. Невидените работи може да бидат вредни но за нив немаме соодветни леќи. Мојот интерес го бележи периодот на почетокот на 20-тиот век, кога над Европа висеше огромно општествено прашање. Европа беше сред немири; социјални конфликти, проституција, деликвенција, болест и санитарни проблеми, селски работници протерани од својата земја и мигрирани кон градовите кои, пак, немаа капацитети да ги вдомат. Овој збир проблеми произлезен од првата индустриска револуција почна да се именува како „општествено прашање“ во време во кое не постоеше научно знаење за справување со овој тип на проблеми. На крајот на 19-тиот и почетокот на 20-тиот век, само што се развиваа т.н. општествени науки, кои всушност почнаа да се развиваат во Европа за да ги адресираат претходно споменатите проблеми. Ова е развојниот замав на општествените науки.

Револуција и реформизам

            Знаењето што тогаш се развиваше беше наменето за консолидирање на две основни форми на социјална трансформација. Индустриската револуција се случи околу 1830 година и потоа живеевме со последици од истава, иако вреди да се каже дека тоа беше време на надеж, загледаност во иднината и тоа насреде страв. Ако се сетите, два века пред тоа, Спиноза тврдеше дека нашите животи се придвижени од два базични афекти или емоции: страв и надеж.[3] Според него, треба да постои баланс меѓу нив, бидејќи надежта без страв може да создаде волунтаризам, а понекогаш и катастрофа. Обратно, стравот без надеж нè доведува до парализа, декаденција и веројатно откажување. Во времето после револуцијата, изгледа како надежта да го надвладеа стравот наспроти сите проблеми собрани во гореспомнатото општествено прашање.

Како и да е, политичката агенда, со различни интензитети, содржеше два модели на социјална трансформација: револуција и реформизам. Од самиот почеток, овие два модели беа засебни и го поделија движењето на работничката класа. На едната страна беа револуционерните сили потпрени на научно знаење, односно на марксизмот. Од другата страна беа реформистите кои мислеа дека преку правото и либералната демократија може да се постигне истата цел, како онаа по која посегнува и револуцијата. Идејата беше дека идното општество треба да биде социјалистичко, но постоеја два начини да се стигне до нејзино остварување: раскинување со постоечките институции како во случајот на Руската револуција и второ, повик за забрзан начин на мирна трансформација, со оглед на тоа што преку правните и политичките институции може да се постигне истиот тип на општество. По неуспехот на Германската револуција (1918-21), беше истакната забелешката дека револуцијата е посоодветна за помалку развиени земји каква што е на пример Русија. Така што, поразвиените земји би доживеале помала траума доколку општествената трансформација се случи по пат на реформизам. Сумарно, стануваше збор за овие два модели на социјална трансформација.

Што се случува денес? Се наоѓаме на почетокот на 21-от век и немаме убедлив модел за напредна општествена трансформација: тоа не е ниту револуцијата ниту реформизмот. Од 80-тите години наваму, откога Маргарет Тачер изјави дека едноставно не постои алтернатива, на Европа очигледно ѝ се посреќи да ги управува актуелните општества низ „крајот на историјата“. И покрај тоа што двата модели на општествена трансформација од почетокот на 20-тиот век беа многу различни и ги поларизираа двата табори, сепак имаа нешто заедничко. Кај обата постоеше верба во науката и научното знаење, како комотни средства за решавање на општествените проблеми. Второ, и двата табори се фокусираа на идејата дека општествената трансформација може да се случи со централизирана држава и униформиран правен систем. Па така, едно право – една држава – еден образовен систем, а подоцна и еден здравствен систем или севкупно еден систем на благосостојба.

На почетокот на 21-от век, беше вознемирувачки што и покрај толкаво акумулирано знаење за општествена трансформација стануваше сè потешко да се замисли подобар свет од постоечкиот, и покрај тоа што овој свет се чини очајно фаличен, охрабрувајќи невидено насилство и згрозувачка социјална нееднаквост. На почетокот на 20-от век, вистина, постоеше недостиг на општествено знаење. Сто години подоцна, ние знаеме многу повеќе, но и понатаму, резултатите не се најдобри. Имаме толку многу знаење за нашите општества но се покажува дека ова знаење е бескорисно. Знаењето што го развиваме на универзитетите не ги спречува нашите општества да живеат со широк обем на лажна свест. Само помислете на процесите во кои жртвите се закрвуваат против други жртви, и како потчинетите повторно ги избираат на власт своите владетели.

Погледнете ја Јужна Африка, каде сиромашните луѓе влегуваат во судир со имигрантите од Нигерија, Мозамбик и Зимбабве. Дури и покрај тоа што овие имигранти располагаат со помалку од 1% од богатството во Јужна Африка, и понатаму се жртви на расизам и ксенофобија. Белата популација изнесува вкупно 8.4% од населението и тие располагаат со 86% од богатството во Јужна Африка. Жртви во судир со жртви. На претседателските избори во САД во 2016 година, сиромашните бели работници влегоа во судир со сиромашните латино работници. Во Европа пак, осиромашената средна класа се манипулира со цел да верува дека нејзини непријатели се економските мигранти и бегалците.

Во еден период после Втората светска војна, луѓето беа безмалку засрамени да бидат богати, па плаќаа високи даноци (над 70%) и градеа држави на добросостојби. Денес, според ОКСФАМ, живееме во свет во кој осумте најбогати билионери имаат толку богатство колку што има најсиромашната половина од популацијата на Земјата (околу 3.5 билиони луѓе). Дали ова се чини нормално или е банализација на хоророт, тривилизација на абнормалното?

Никогаш нема да заборавам кога за време на мојот престој на London School of Economics во 80тите, одејќи накај дома, видов двајца или тројца бездомници кои спиеја на Strand и тоа ми создаде несоници. Како е возможно луѓе во толку развиено општество да немаат каде да преспијат? Понекогаш земав апчиња за спиење, судбината на тие луѓе ме правеше анксиозен. Денес, помеѓу мојот дом и мојот кабинет во Медисон, Висконсин, секој ден на улиците среќавам по 20тина, дури 40тина бездомници, и тоа на многу ниски температури. Но сега веќе не земам апчиња за спиење, мислејќи за судбината на тие луѓе. Хоророт е тривијализиран. Се навикнувам на ова, како што прават и многу други луѓе.

Дали знаењето за општеството што го акумулиравме изминатиов век, всушност придонесе кон тоа да бидеме помалку осетливи на социјалната неправда или дури да бидеме и повеќе цинични, односно скептични во врска со можните прилики за борба за подобро општество? Дали треба да развиеме други форми на знаење што ќе ни овозможат да поставиме радикални дијагнози за нашите општества, ќе направат да бидеме подлабоко свесни за социјалното искуство во овоj свет кое се сведува на искуство на страдање и, истовремено, искуство на креативност и новитети, нешто на што често забораваме?

Проектот ALICE се однесува токму на ова. Направивме истражувања во земји надвор од Европа, односно во Еквадор, Боливија, Бразил, Јужна Африка, Индија и Мозамбик. Потоа, добиените резултати ги споредивме со сродна проблематика во Португалија, Шпанија, Велика Британија, Франција и Италија. Сакавме да видиме како може да се разберат различните стварности на различни континенти. Дали можеме да учиме едни од други? Дали може да ги согледаме опасностите или пак можностите? Тоа е еден поинаков дијалог, кој за да биде возможен, имаме потреба од друга форма на знаење. Во продолжение, ќе изложам радикална дијагноза на нашето време.

Седум закани

            Живееме во тешки и неспокојни времиња. Генерално, народните маси и потчинетите социјални групи се соочуваат со седум големи закани во нивните, веќе прекарни животни текови или воопшто нивната човекова несигурност, и било какви изгледи за подобар живот се веќе исцрпени. Овие закани не се доживуваат на ист начин или со ист интензитет на различни места во светот или пак кај различни социјални групи. Различните начини не се нови, но како тие се артикулираат во споредба со други, со оглед на тоа што истовремено се генерира и драматична социјална ранливост, води до цивилизаторска криза на поставените предизвици, кога на нив не се одговора соодветно прогресивно. Оттука, не сите и сечии предизвици се признаваат како кризни. Многу често се третирани како „новото нормално“, произлезено од сè повидливи кризи каква што е на пример финансиската криза, и начинот на кој таа станува постојана или природна.

Прва закана: распаѓање на државата

Првата закана се однесува на распадот на државата. Модерната либерална држава се роди за да служи на интересите на традиционалната буржујска класа. Наспроти тоа, социјалните борби од последните 150 години ја предизвикаа државата организација, со многу противречност и тензија. Од една страна, државата ја осигурува репродукцијата на капиталот со механизми на изобилие, дисциплинирајќи го трудот, гарантирајќи лични права на сопственост, финансирајќи истражувања чии резултати се користени од корпорациите, нефер оданочување, економска дипломатија, воени интервенции итн. Од друга страна, истата таква држава креира нетрговски поединечни врски помеѓу граѓаните одобрувајќи ги успесите од социјалните борби. Оттука доаѓа и создавањето на јавни добра и сервиси, како на пример, јавно здравство и образование, заштита на работни односи и социјална сигурност, минимална плата, итн. Во Европа, комплицираната игра на спротивни интереси се кристализираше во специфична форма на државата, позната како држава на благосостојба, и во политички режим што ја поддржува оваа форма, познат како социјална демократија.

Оваа специфична форма на државна организација прво беше растурена, а сега е реорганизирана. Целта е да се отповика пролиферацијата на нетрговски врски, така што  тие пак ќе бидат преобразени во трговски. Прво, идеолошки се охрабрува предаторска природа на државната акција, како и неефикасност на држвната администрација и посредување во општествените односи. Ако претходно претпоставката беше дека за да се има силно општество неопходно е да се има силна држава, сега неолиберализмот го принудува граѓанското општество да биде силно за да одговори на слабата држава. Државната интервенција, како по ново правило, почнува да се гледа како нелегитимно загрозување на можностите за личен влог и добивка. Понатаму, следува смената од држава базирана на даноци во држава базирана на долгови. Во врска со оданочувањето, државата има активна позиција во рамки на нејзините граници и остварување на суверенитетот. Во случај на задолженост, државата зависи од кредитори и го губи суверениот примат (како што неодамна можевме да видиме преку кризата на „суверениот долг“ на некои европски земји; а од добро познати причини, сега САД ќе ја иземеме од анализа). Преку конзумеристички задолжувања и приватизација на системот за пензија, самите граѓани стануваат директно зависни од тие кредитори, и тоа јасно се гледа во случаи на луѓе со имот кои се постојано под закана за одземање, задолжени студенти, со оглед на тоа што образовниот систем исто така ја бележи промената од финансиска помош во долгови. Трето, се демонизира идејата за колективна одговорност за колективни проблеми, и тоа се заменува со лична вина или грешка во справувањето со лични проблеми. Последно, грижата за човековата сигурност (слобода од страв и задолженост) е заменета со грижа за национална сигурност, при што политиките на добросостојба се заменети со контрола и надзор.

Принципот на државата е предаден во полето на пазарот, со тоа што и понатаму е гарантирана првичната државна функција: да ги организира социјалните односи во и надвор од неа.

Втора закана: празнење на демократијата

Втората закана е празнењето на демократијата. Модерната либерална демократија се однесува на права, претставништво и учество. Имајќи ги предвид овие три премиси, заедно со социјалните борби, демократијата се наоѓа во средиштето на парадоксалната државна организација за која зборував погоре. Всушност, преку борбите за повеќе демократија, државата стана место за освојување, па така се роди тензија меѓу демократијата и капитализмот. Станува збор, во секој случај, за ограничена тензија, затоа што либералната демократија во клучни моменти се приклони на капитализмот, како што драматично сведочи историјата на Европа од изминатиот век. Разликата помеѓу либералната и неолибералната демократија е во тоа што втората е непријателски позиционирана во однос на правичната социјална редистрибуција, односно распределбата на добра што ги фаворизира народните маси. Сепак, преовладува регресивната социјална распределба (акумулација на богатство и експоненцијален раст на социјална нееднаквост). Резултатот на тоа од изминатите триесеттина години е силен удар зададен на корпусот социјални и економски права. Нападот на социо-економските права значи дека метанаративот за општествениот договор е заменет со метанаратив за индивидуален договор. Како што големата моќ и разлики во богатството прават раслојување (а исто така и сплотуваат) помеѓу различните страни во договорот, така помалку силната страна е изложена на милоста на каприциозно посилната страна, и мора да се предаде на нејзините условувања како што може да се забележи и во случајот на земјите од Глобалниот Југ и нивното праеавање на условите на ММФ и Светска банка. Формалното правило за еднаквост на страните е позагрозено од било кога, па преку моќта на ветото се наметнува неформално правило што може да го користат посилните, и со тоа директно да влијаат на животните услови на послабите. Оваа социјална состојба ја нарекувам социјален фашизам и ценам дека сè додека правилата што ги наметнува неолиберализмот ги збунуваат силните и кредибилни контрасили, ќе живееме во општества што се политички демократски но социјално фашистички. Спротивно на историскиот фашизам, сега не е државата таа што е фашистичка; фашистички се формите на социеталност, базирани на нееднаквост и дискриминација – нешто што државата или не го препознава или станува соучесник во тие дејства. Со финансиската криза, беше создадена нова состојба на исклучок чиј репресивен апарат ита не само против опасни терористи и нелегални лица (мигрантски работници без документи), туку и против граѓани потчинети на правото, чии права, плати и пензии стануваат плен на тој апарат.

Трета закана: уништување на природата

Третата закана се однесува на уништувањето на природата. Историски, оваа закана неодамна почна да се препознава како сериозна. Според многумина, сега оваа закана е најсериозната и на најпроширено рамниште се манифестира во светот, а начинот на справување со драматичните климатски промени варира. За првпат во историјата, капиталистичкиот развој сериозно влијае на капацитетот на природата да ги обнови своите витални циклуси, достигнувајќи еколошки граници кои според независни експерти и комисии при ООН се ценат како црвени линии, чие преминување значи дека штетите ќе бидат неповратни, а животот на Земјата под ризик.

Оваа закана ја прикажува противречноста на временските рамки на социјалните акции, кои се чини дека се расцепени помеѓу две темпоралности: темпоралноста на итност и темпоралноста на парадигматска промена; првата повикува на итна акција со оглед на тоа што утре веќе може да биде доцна, а втората повикува на промени во продукцијата и конзумацијата, како и во социјалните врски и односот кон природата што по дефиниција подразбира генерациски напори за успех. Со оглед на тоа што ниту една од овие темпоралности не се совпаѓа со времето во кое доминира демократската политичка акција или изборниот циклус, како и со оглед на тоа дека денес повеќе од било кога неолибералниот исцрпувачки капитализам е алчен по природните ресурси, се чини дека уништувањето на природата се одвива непрекинато, тривијализирано и сведено на јавен цинизам или негирање, односно на псевдо-решенија како во случајот на зелениот капитализам.

Четврта закана: обезвреднување на трудот

Четврата закана е обезвреднување на трудот. Историските борби на работничката класа за работнички права беа еден од главните канали, преку кои народните маси се стекнаа со граѓански статус и на тој начин се вклучија во демократските процеси. Областа на работничките права, можеби најдобро го покажува тензичното канализирање на трите принципи на модерната регулација: држава, пазар и заедница.[4] Најчесто, по социјални немири, државната интервенција е постепено условена, па така индивидуалниот договор помеѓу работникот и работодавачот во рамки на неустроениот пазар, пазар сведен на моќ наспроти труд, беше условен од општествениот договор помеѓу социјалните стратуми регулирани од државата. Силата на трудот се смета за специјална предност, што компромитира важни непазарни компоненти. Заедницата е оставена со задача да го репродуцира трудот, најчесто преку неплатен труд, со дополнително обременување на жени работнички. Регулацијата на пазарот на труд и работничките права се дел од политички процес, кој се одвива на национално ниво и претставува главно јадро на капитализмот предодреден од националност (национално припаѓање), заради што постојат и разлики меѓу државите. Сево ова почна да се менува со неолибералната глобализација, чии главни движечки импулси се насочени кон тоа да го трансформираат трудот во глобален ресурс, истовремено спречувајќи да се оформи унифициран глобален пазар на трудот. Постепено, платениот труд станува стока како и многу други работи, работа во која се прекршени правата или се оневозможени состојбите во кои може да се остварат тие права, стануваат животно искуство на сè повеќе и повеќе работници низ целиот свет. Во овој процес, две главни разлики помеѓу модерните општества сè повеќе се испреплетуваат: разликата помеѓу платен и неплатен труд, и разликата помеѓу работно и слободно време. Како што е спомнато погоре, историски гледано, поголем дел од трудот кој се репродуцира во работна сила е неплатен труд, и најчесто паѓа врз грбот на жените. Денес, (сајбер-) прекаријатот ги замачкува границите помеѓу платен и неплатен труд, во рамки на продуктивноста, односно на претпоставено платениот труд.

Ова замачкување се случува преку: постојан напор околу нешта како праќање CV или Писмо за намера, празно изгубено време на интервјуа, домашно подготвување за задачите на работа, 24 часовна достапност за работодавачот, неплаќање на прекумерна работа, итн. Некои од овие појави се однесуваат на нешто што може да се нарече грабеж на надницата.

 

 

 

[1] Може да се консултира <http://alice.ces.uc.pt/en/> пристапено на 4 јуни 2017.

[2] Го развивам овој концепт во ‘Toward an Epistemology of Blindness: Why the New Forms of “Ceri­monial Adequacy” Neither Regulate Nor Emancipate’, поглавје број 5 од мојата книга, Boaventura de Sousa Santos, Epistemologies of the South: Justice Against Epistemicide (Abingdon: Routledge 2014), 118–135

[3] Повеќе за ова види кај Benedict de Spinoza, On the Improvement of the Understanding/The Ethics/ Correspondence (rhm Elwes tr, 1st edition, Dover Publications 1955), 176 (‘There is no hope unmingled with fear, and no fear unmingled with hope’).

[4] За трите столбови на модерното општествено регулирање види кај Boaventura de Sousa Santos, Toward a New Legal Common Sense: Law, Globalization, and Emancipation (Butterworths 2002), 1–5.

Како е да старееш како геј во Србија

Тој е страстен навивач на српскиот фудбал и вели дека никогаш не пропуштил ниту еден натпревар на репрезентацијата. Најдраги му се ќерката на неговата сестра и нејзиниот тригодишен син.

Радован нема постојана работа и по неколку месеци годишно оди во странство да работи како градежен работник со „сонародниците“.

Сепак, ниту сестрата, ниту нејзината ќерка, ниту сограѓаните ја знаат тајната на Радован – дека е геј.

„Јас сум еден од оние чичковци кои никогаш не се ожениле“, изјави Радован за Би-Би-Си. „Сите во селото по ред се сомневаат, но никој не го изговорил зборот – геј.

Радован е двојно дискриминиран во Србија затоа што е геј во седмата деценија, објаснува Зорица Мршевиќ, родов социолог и адвокатка.

„Додека сте помлади и здрави, некако се борите со стигмата и ограничувањата што ги чувствувате како геј личност. Во староста сè опаѓа, сè е потешко, кругот на пријатели се стеснува и мрежата за поддршка опаѓа“, вели Мршевиќ за Би-Би-Си.

Помалку од три проценти од ЛГБТ+ луѓето во Србија имаат на кого да се потпрат – семејството, партнерите, пријателите – со цел да ги задоволат основните животни потреби за домување, работа и храна, покажува истражувањето на Лабрис, организација за правата на лезбејките.

Последниве години, пораст на сиромаштијата кај најстарите граѓани е забележан и во Србија, а дури 60 отсто од постарите сметаат дека не се еднакви во општеството, се вели во годишниот извештај на комесарот за заштита на еднаквоста.

Иако Србија организираше неколку мирни Паради на гордоста и беше на прагот во 2021 да го донесе Законот за истополови заедници, поверојатно е дека членовите на ЛГБТ+ заедницата кои не живеат во Белград и кои се постари не се откриле пред нивните семејството и пријателите, вели социологот.

„Веројатно никогаш нема да се аутираат, вечно ќе живеат на маргините“, додава Мршевиќ.

За време на пандемијата на корона вирусот, „постарата популација ЛБГТ+ е особено изложена на ризик“, вели Александра Гавриловиќ од Лабрис.

„Геј луѓето се соочуваат со зголемен ризик од осаменост, запоставување, сиромаштија, невработеност и лошо здравје. Како стареат, нивната состојба само се влошува“, додава Гавриловиќ за Би-Би-Си.

 

 

„Која ти се допаѓа?

 

 

Бројот на Радован го добив од познаник, но под еден услов – никогаш да не го прашам за неговото вистинско име, градот во кој живее или селото од кое потекнува.

Услов е и да разговараме на телефон, но да дадам свој број за да ми се јави од картичка, која ми рекоа дека после тоа ќе биде исклучена. Затоа што на Радован му е многу важно никој да не го открие.

Чув пријатен и насмеан машки глас.

„Би го сменил акцентот, но од селото не се бега, ниту преку јазикот“, се пошегува тој.

На извесен период успеал да избега од селото и да работи во странство, каде, како што вели, го имал првото истополово сексуално искуство.

Пред тоа во младоста неколку пати имал секс со жена, но „тоа не беше водење љубов“, вели. „Бевме млади и еден по еден, нашите пријатели од селото ја губеа невиноста. Потоа си прераскажуваа“, раскажува тој. Брзо сфатил дека девојките не го привлекуваат, но „на почетокот не сфаќал што се случува“. „Сфатив што се слуува на 16-годишна возраст, но тогаш ми беше јасно – морам да смислам алиби“, вели.

Како што додава, било невозможно да излаже дека имал секс со жена бидејќи во неговото село се се дознавало па, решил да собере храброст и да го направи тоа. „Беше жалосно, но признавам, бев среќен што завршив со тоа“, вели тој, со навестување на тага во неговиот глас. „Можев да здивнам, никој повеќе нема да ме прашува – а тебе која ти се допаѓа?“. Последен пат имал врска со жена на 23 години, а првиот пат со маж – три децении подоцна. „Во меѓувреме…една предолга осаменост, што друго“, вели тој.

 

Сите „мирисаат“, никој не спомнува

 

Аутирањето, термин поврзан со ЛБГТ луѓето кои кажуваат пред семејството и пријателите дека се геј, никогаш не било опција за Радован.

„Какво аутирање, не само што сум во плакарот, туку сум и заклучен однатре“.

Во ниту еден момент не помислил да им каже на најблиските, бидејќи сигурен е дека нема да можат да се справат со тоа.

„Не дека не ме сакаат, но тоа е мала средина, не разбираат. Веројатно би се засрамиле од мене, а јас не сакам да си го направам тоа“, вели.

Мајка му починала пред повеќе од една деценија, но неговиот татко сè уште е жив.

„Многу добар човек е, но што би правел со тие информации, мислам дека би се преправал дека не ги разбира“.

Ништо не ѝ кажал ниту на сестра му, иако вели дека се блиски. Посебно е приврзан за нејзината ќерка која извесен период студирала во поголем град и Радован смета дека „таа знае сè и сè и е јасно“.

„Да се разбереме, сите нешто мирисаат, но никој нишро не спомнува“, вели тој.

Хомосексуалците често го поминуваат целиот свој живот во стеги, вели социологот Зорица Мршевиќ.

„Постојано се плашат дека соседството или роднините ќе ги откријат, или евентуално дека тоа ќе се случи на работа. Дури и да се во пар, по правило повеќето се селат, за случајно околината да не ја открие нивната врска, а тоа се случува многу често“, вели таа.

Соседството, вели таа, често е сомничаво во однос на некој кој целиот живот живее сам или, уште повеќе, за двајца средовечни или постари мажи или жени кои живеат заедно долго време.

„Колку и да се трудиме, прашањата постојано доаѓаат и луѓето се често во тесно“, додава Мршевиќ, научната советничка на Институтот за општествени науки и авторка на книгата Истополови семејства.

„Кога газдата ќе дознае дека се две жени или двајца мажи заедно, ги брка, а следниот бара двојно повисока кирија“.

 

Осаменост

 

 

Постарите ЛГБТ+ лица, вели Зорица Мршевиќ, помалку се дружат.

„Како што старееме, нашиот круг на пријатели се намалува, а хомосексуалците генерално имаат помалку пријатели бидејќи српското општество често не ги прифаќа. Ако просечниот стрејт пар има десет пријатели, истополовите парови ќе имаат еден до двајца“, вели таа.

Само неколку пријатели на Радован знаат дека тој е геј.

„Тоа се луѓе со кои почнав да се дружам подоцна во животот. Некои ги запознав на Интернет, а некои ги запознав во странство. Разговорот со нив за е мене сè. Сè“.

Кога е во селото, живее со татко му и му помага на фармата. „Сега е стар, па не може повеќе да работи„. Вели дека не може ни да помисли на ситуација во која би живеел со партнер.„Едноставно тоа не е мој живот, јас тоа нема да го доживеам“.

Според Мршевиќ, луѓето на Балканот масовно живеат во пошироки семејства. „Живееме со чичковци, баби, дедовци и сите тие во многу случаи ја осудуваат хомосексуалноста“, вели таа. „Ако ги немате оние што самите сте ги создале, затоа што не сте можеле да основате семејство, немате пријатели, немате ни правен партнер, бидејќи државата не го препознава“.

Радован обожава деца, но вели дека никогаш не помислил да ги има. „Би морал да се оженам, а тоа би ми било голема мака, барем вака имам малку мир“, вели тој. „Секако дека сега би сакал да не морам на секои неколку месеци да одам да работам во странство, би сакал да имам деца и да ми прават друштво“.

Тој ја избрал осаменоста, „но само затоа што не можев да помислам да лажам некого со кого сум во брак или да го лажам тоа дете“.

Голем дел од ЛГБТ движењето, вели Мршевиќ, произлегло од битката на луѓето за зачувување на родителските права од нивните родители или државата.

„Некои геј луѓе добиле дете на помлада возраст. Но, бидејќи хомосексуалноста беше забранета на овие простори до 1970-тите, бабите и дедовците често се обидуваа да им го одземат детето, мислејќи дека тоа е неморален ангажман, детето да живее со хомосексуалци“, вели таа.

 

 

Умираат сами

 

Токму пандемијата на корона вирусот ја мотивира Вера Куртиќ, ЛГБТ активистка од Ниш, да се обиде преку социјалните мрежи да формира заедница на постари геј луѓе.

„Слушнавме за неколку случаи на смрт на постари геј лица од корона или други болести за време на пандемијата“, изјави Куртиќ за Би-Би-Си. „Бев вознемирена од приказните и околностите под кои умреле – сами и напуштени од сите.“

Затоа Куртиќ на крајот на летото се поврзала со геј луѓе над 45 годишна возраст.

 „Најмногу дојдоа жени што ги познавам и разговаравме за многу различни работи – активизам, но и обичен живот, проблеми. Се надевам дека на групата ќе ѝ се придружат постари жени од маргините, кои немаат геј пријатели, кои не се аутирани и на кои навистина им е потребна помош”, вели таа.

Според Куртиќ, постарите лезбејки се тројно дискриминирани – како жени, лезбејки и постари лица во Србија. „Жените најчесто доаѓаат со чувство дека го разочарале своето семејство“, вели таа.

 „Причината за ова е што не го прифатиле она што им го наметнува патријархатот, а тоа е да имаат сопруг и да станат мајки по секоја цена. Така, постарите лезбејки се главно отфрлени и нивните семејства често се срамат од нив. Понекогаш ги викаат кога треба да се грижат за децата или да помогнат низ дома, но генерално се смета дека тие воопшто не сакале да бидат мајки, а не дека не можеле. „Се обидовме да одржуваме контакт со нив, за да не бидат уште поизолирани и да имаат некого да поразговараат“, вели Куртиќ.

Постарата геј популација има дополнителен проблем во однос на помладите бидејќи често немаат пристап до интернет или не знаат да го користат.

„Интернетот е многу корисна алатка за луѓето кои живеат далеку од големите градови, за да можат полесно да најдат пријатели или партнери“, додава Гавриловиќ.

Радован вели дека поради околностите не живее сам, но се чувствува осамено. „Има кој да ми купи нешто од продавница или аптека бидејќи ова е село, па секогаш има некој. Но, да поразговараш или со некого да споделиш поинтимни работи, тука нема такво нешто“.

Бидејќи нема потомци, решил целиот имот да им го остави на внука му и ќерка ѝ. А заедничкиот стан, кој останал од татко му, го оставил на сестра му. „Не ми треба, бидејќи немам семејство”.

Примерот на Радован не вклучува директна дискриминација, вели Зорица Мршевиќ, но одредени односи покажуваат индиректна дискриминација.

„ЛГБТ+ луѓето често се напаѓани од нивните роднини кои на еден или друг начин им го одземаат имотот, бидејќи немаат директни потомци. Има многу случаи на луѓе кои неправедно ги искористуваат, затоа што често немаат никого” вели таа.

Семејството ја дискриминира често жената, додава Куртиќ, со самиот факт што имотот најчесто се пренесува на машките членови на семејството. „Ако имате брат и сестра, дури и ако сестрата е мажена, заедничкиот имот прво оди кај братот“. „Во ситуации кога жената е сама, никој не ни помислува да дели стан или куќа со неа.

 

Сиромаштија

 

Според истражувањето на Универзитетот во Калифорнија, 22% од членовите на ЛГБТ+ заедницата живеат во сиромаштија. Исто така, поверојатно е дека постарите ЛГБТ+ луѓе ќе доживеат депресија и ќе живеат во сиромаштија отколку нивните стрејт врсници, покажува истражувањето на американската организација Fenway, која се занимава со правата на геј луѓето. Од почетокот на епидемијата на Ковид-19, дури две третини од хомосексуалците немаат средства да задоволат барем една основна животна потреба – храна, домување, егзистенција, работа, според истражувањето на Egal и Loud and queer.

Често се случува луѓето да влезат во седмата деценија, а да имаат десет години стаж, па не можат ниту да сонуваат за пензионирање“, вели таа. Причината е едноставна – често морале да ја менуваат работата бидејќи бегале од хомофобијата.

„Ако сфатат на работа дека не си како другите, тогаш те малтретираат. Би биле принудени да дадете отказ, доколку пред тоа не ви го дадат, за да си го спасите животот и да избегате од срамот. И така натаму“, додава Мршевиќ.

Кога се сами, вели социологот, за многумина парите се голем проблем. „Да имате некој да ви купи нешто или да отидете и да го завршите, многу од тие практични проблеми може да се решат со пари“, вели таа. „Некои од овие тешкотии не се толку големи поединечно, но заедно го отежнуваат животот, ако нема пари да се реши.

Според Вера Куртиќ, лезбејките кои не живеат во големите градови имаат многу поголеми шанси да ја загубат работата.

 „Работодавците често мислат – таа е сингл, нема деца или за кого да се грижи, не ѝ требаат толку пари како на некој што издржува семејство“, вели таа.

Ако останат без работа, лезбејките често се повлекуваат во себе. „Тоа повлекување се зголемува уште повеќе кога ќе достигнат возраст кога сите други околу нив веќе имаат семејства“, објаснува Куртиќ.

„Дури и да сакаат да се дружат, вредностите во Србија се такви што се многу повеќе ориентирани кон семејството и не се смета за нормално жената да се гледа со своите пријатели на пример неколку пати неделно, туку е потребна дома. Така, лезбејките кои немаат деца понекогаш се чувствуваат безвредни. Како општеството да им вели – не си ја исполнивте улогата”.

 

 

Враќање во плакарот

 

 

Постарите хомосексуалци доживуваат посебна дискриминација кога одат во старечки домови во Србија, вели Александра Гавриловиќ од Лабрис. „Кога тамошниот персонал и другите жители ќе дознаат дека се хомосексуалци, тоа е како да се повторува малтретирањето од училиште,“ вели таа.

„За да не им се случи ова, многу од нив мораат да се вратат во плакарот, односно повторно да ја сокријат својата сексуална ориентација, дури и ако животот го живееле отворено како геј луѓе”.

Затоа во многу земји од Западна Европа и Америка, денес постојат домови за стари лица специјално посветени на ЛГБТ+ лицата.

Радован е против старечки домови.

„Не би одел таму“, вели тој. Сè додека е способен за работа, повремено ќе оди во странство. „Ја сакам работата, затоа те замолив да ми го дадеш името Радован“, се пошегува тој.

„Но, нема да си дозволам да паднам на грбот на поширокото семејство, ако тоа се случи, ќе одам во дом. И таму ќе се преправам, како целиот свој живот”, вели тој.

 

 

 

Авторка: Марија Јанковиќ

Извор: ББЦ

Како пандемијата ме лиши од амбиции

Ја напуштив амбициозноста за да ја бркам просечноста. Ова, неизненадувачки, си дојде како резултат на изминативе две години – две години исполнети со интензивно родителство во пандемија и полно работно време. Сакам „само да постојам, човече“ и нема да дозволам грижи како успех или искачување по корпоративната скала да ми застанат на патот. Новиот сон едноставно гласи: никакви цели, само вајб.

Феноменот на „Големата оставка“ подржан од родителскиот крик што одекнува низ Северна Америка од март 2020 година е доказ дека не сум сама во оваа потрага по нешто надвор од нашите стандардни професионални аспирации. Наспроти неодамнешното инсистирање на Ким Кардашијан дека „на никого не му се работи деновиве“, луѓето никогаш не работеле повеќе за помалку, никогаш не давале толку од себе на сметка на капитализмот за да можат да пофатат барем мал дел од огромното богатство на Кардашијан. Луѓето сакаат да работат – мораме – но многумина од нас повеќе не се подготвени да ја заменат својата благосостојба за шанса да го заграбат американски сон во распаѓање. Гледаме обновен фокус на односите, заедницата и бавниот ритам на животот надвор од целиот тој gaslight-gatekeep-girlboss етос.

2022 година можеби ќе биде годината кога мојата амбиција навистина ќе умре, на што велам: „Биди ми поздравена, кучко“.

Како млада возрасна жена, морав да бидам амбициозна; тоа ми беше единствена шанса да избегам од сиромаштијата. Знаев дека ако сакам сигурност, стабилност и удобност, морав да работам понапорно, да бидам попаметна и да се стремам во најактивна смисла на зборот. (Се одлучив за новинарство, па очигледно не сум била толку фиксирана на парите колку што сум можела да бидам, но сепак). Колку понапорно работев и повисоко целев, толку почесто гледав како далеку помалку способни луѓе одат напред. Поминав низ безброј интервјуа во врска со унапредувања за кои бев повеќе од квалификувана само за да слушнам: „Те сакаме, но…“ Неизбежно завршував да го обучувам нововработениот во работата што јас не ја добив.

Амбицијата станува смешна работа кога е затапена од структурната нееднаквост со која се соочив како обоена жена во редакција. Добива назабена форма, која изгледа како да е дизајнирана да го осакати секој што се надева да ја дофати. Сепак, сè уште се обидував да ја зграпчам, искачувајќи го патот нагоре во различни медиумски компании. Се согласував на „стратешки“ намалувања на платата и унапредувања кои вклучуваа многу повеќе работа без дополнителна плата, со надеж дека амбицијата некако ќе ме ослободи, ќе направи сиот овој стремеж да вреди нешто повеќе од синдромот на карпал тунел и натрупаниот долг на кредитната картичка.

Кога бев бремена со првото дете во раните 30-ти, се сеќавам дека барав статистики за жените во работен однос на моја возраст, само за да паднам во неколкудневен очај кога дознав дека сум опасно блиску до најпрофитабилните години и дека работите потоа одат само надолу. (Според Payscale, кои ги проучуваат платите, жените со диплома го достигнале врвот во заработката на 44-годишна возраст, со просечна плата од 66.700 долари). Помислата дека нема да биде подобро од сега ме исцрпуваше. Поради овој страв, на крајот аплицирав на нови, повисокоплатени работни места само три месеци по породувањето. Имав интервју по телефон додека го доев моето новороденче. Не можев да останам на моето тогашно нископлатено работно место, знаејќи дека сета таа амбиција, сиот тој стремеж ќе го достигне врвот таму, работејќи за компанија која постојано промовираше просечни бели мажи над обоени жени, за највисоката плата до сега, а сепак едвај успевајќи да скрпам крај со крај.

На крајот, навистина добив нова работа со подобра титула и повеќе пари, но мајчинството ми го обнови фокусот и ја изостри мојата идеја за работа. Конечно ја разбрав конечноста на времето и морав да бидам искрена за тоа каде и како сакам да го трошам. Една година подоцна, дадов отказ за да работам фриленс, за да можам да поминувам повеќе време во постоење, бидување личност цело време, наместо помеѓу патувања и праќање е-пошта. Сепак, тој зен пристап не траеше долго; кога забременив со второто дете неколку месеци подоцна, почувствував огромен притисок да најдам друга соодветна работа, да се потпрам на стабилноста.

Но, наскоро ќе почне пандемијата и сè што некогаш сум го сметала за нормално, стабилно или безбедно ќе исчезне. Родителството и работата повеќе не беа одвоени; сè се згрутчи во леплив, непријатен хаос од кој беше невозможно да се избега. Но овој хаос беше, истовремено, разоткривачки; многумина од нас конечно видоа како паѓа маската на сигурноста. Работата продолжи да го става профитот пред луѓето и покрај дотогаш невидената и надвладувачка природа на она што беше пред нас. Од родителите, особено од мајките, се очекуваше да ги задржат и своите работни места и своите улоги како старатели, без да потфрлат во ниту едно од нив. Сликата што остана беше мрачна, но вистинита, барајќи од нас да направиме радикална и јасна проценка за тоа што функционира и пред сè, што не функционира.

До моментот кога чував мало дете и новороденче во карантин, мојата замисла за амбициите беше трајно изменета. Морав да продолжам да работам за да ги одржувам сите сити и живи, и сфатив дека не сакам или не ми треба повеќе од тоа. Повеќе не бев волна да отстапувам ментален или емотивен простор за идејата дека самата работа е патот до нешто повеќе. Работата не беше мојот идентитет или моето семејство; тоа беше средство до одредена цел.

Околу работата постои илузија дека сè она од кое ќе се откажете сега, целото украдено време за превоз, прекувремена работа, проверка на вашата е-пошта по работното време, некако ќе ви донесе слобода и капитал во подоцнежните години. Но, милениумците и gen-Z ја разоткрија фарсата позади „работете напорно сега, уживајте подоцна“ – повеќето од нас ќе работат додека не умрат. Тешко е да ја одржите вашата амбиција пред таа реалност.

Пандемијата ги покажа предизвиците да се биде родител кој работи и ги осветли пукнатините во двата критични простори. Јасно ни покажа како и двата системи нè извисуваат, без разлика дали се работи за недостаток на достапна дневна нега, платено родителско отсуство или флексибилни опции за работа од дома. Ни покажа колку брзо компаниите беа подготвени да ги жртвуваат животите на своите вработени, да ги означат како неопходни без да им ги обезбедат потребните безбедносни мерки и поддршка за да го зачуваат нивното здравје. Пандемијата ги жртвуваше мајките со тоа што принуди милиони жени инстантно да ја напуштат работата за да се носат со огромниот товар што се бара од нив и некако само од нив.

Работата побара од нас да го одржиме нивото на продуктивност и покрај тоа што се справувавме со незамислив страв по здравјето кој секојдневно одземаше животи пред нашите очи. Ни беше кажано да ги сметаме табелите и содржината за подеднакво важни како и обидот да се одржиме себеси и нашите деца во живот. Тешко е да сака човек нешто повеќе од тоа, да се стреми кон повисоко место во таа затруена хиерархија.

Во секој случај, така е за мене.

 

 

Извор: The Cut

Слика: Aisartist

Последните моменти од одлуката Ро во една од најголемите клиники за абортус во Америка

Петок е, седум часот наутро. Ајви (Ivy) ги запали светлата во најголемиот центар за овозможување абортуси во Тексас – Клиниката за жени во Хјустон (HWC), кадешто работи како супервизорка речиси две децении. Откако во мај протече нацрт-одлуката на Врховниот суд и се откри дека конзервативното судско мнозинство има намера да ја поништи одлуката Ро против Вејд, педесет и шест годишната Ајви, која побара во текстот да биде условена со прекар, секој ден оди на работа со помислата дека може да ѝ биде последен. Но, утринските работни навики на Ајви не се променија заради сѐ поизвесниот крај на правото на абортус, ниту заради постоечките ограничувања на пристапот до абортус во Тексас. На почетокот на секој работен ден, Ајви сѐ уште си ја собира побелената долга коса во пунџа и ја прибира во црна хируршка капа; сѐ уште ги стерилизира сите шприцеви, ги пребројува киретите и пречекува колегите на работа. Само начинот на којшто им се обраќа на пациентите е различен – отсега, секое добредојде е проследено со службено оградување.

„Одлуката Ро против Вејд секако ќе ја поништат, а и легалниот абортус може да го забранат во секој момент“ ги предупредува Ајви трудниците после секое „Добро утро“ и прием во клиниката. Петок е и пациент(к)ите почнаа да пристигнуваат во осум часот, после ‘паркинг-преговорите’ со анти-абортус демонстрант(к)ите. „Ај покажи ми лична карта, mija“, ѝ вели Ајви на првата жена што стигнала во сончевото предворје, исполнето со жуборот од аквариумот. Жената беше облечена во црни панталони и сив дуксер, а за да ѝ се заштити идентитетот во целост, била регистрирана под одреден број. Како и поголемиот дел од утринските пациентки, таа е во четвртиот месец од бременоста, и ова ѝ била втора од двате пропишани лекарски прегледи. Според законот за абортус во Тексас, жените треба да чекаат најмалку дваесет и четири часа откако ќе добијат писмена потврда за бременост и ехо снимка за да смеат да ја прекинат бременоста. Се надева дека после оваа посета и втората ехо снимка, барањето за абоортус ќе ѝ биде одобрено. Десно од бирото на Ајви висеше врамена прокламацијата во чест на четириесет и четвртата годишнина од Ро против Вејд, потпишана од градоначалникот на Хјустон.

Тој ден, и покрај предупредувањата на Ајви, се чинеше дека само неколку жени на рецепцијата пријавиле дека нивниот пристап до абортус е загрозен. Пациентките биле најмногу загрижени за ултразвукот, преку којшто доколку се утврдеше дека лицето е бремено повеќе од шест месеци; или доколку евентуално се детектираше некаква активност во феталните клетки – тоа би значело дека прекинот на бременоста нема да им се дозволи во Тексас заради усвојувањето на државниот закон во септември минатата година и ќе треба абортусна нега да си побараат во друга држава.

За ехото и лекарското советување, жените беа или повикани една по една во задниот дел од клиниката, или советувани да го причекаат докторот, којшто не се беше појавил сè уште. Пациентките седеа и чекаа на крути дрвени столчиња, а на спротивниот ѕид висеше врамена фотографија од Серулеанскиот залив во Портофино. Дури жените зјапаа час во сликата од италијанското село, час во мобилните, десетина нервозни медицински службеници се врткаа околу рецепцијата. Една од нив го ставила телефонот врз купот медицински досиеја за колегите полесно да го видат дневниот ред на Врховниот суд за тој ден. Една од медицинските сестри пак, почна да ја плете светло обоената коса на рецепционерката. „Може да се случи во секој момент“ рече Шила, раководителката на клиниката и надредената на Ајви,  којашто била во контакт со адвокатите на Американскиот сојуз на граѓански слободи (A.C.L.U). „Сестра ми се обидува да ми ги тргне мислите од ова и еве, штотуку ми испрати статија: ‘Како да престанете да излегувате со луѓе со коишто не си одговарате.’ Се слушна извик од друга просторија: „Ај препрати ми!“

И покрај тензичната атмосфера, медицинските лица се обидуваа да се фокусираат на работните обврски и да одговорат на сите телефонски повици, коишто никако не престануваа. Колку побрзо работеа, толку повеќе пациенти можеа да подготват за лекарска посета. На жените кои ги исполнуваа условите за прекин на бременоста докторот или ќе им препишеше апчиња или ќе го изведеше абортусот хируршки. Но, во точно 9:11 часот, пред докторот воопшто да пристигне и да почне со извршување абортуси, Шила доби телефонски повик од адвокатката на Американскиот сојуз на граѓански слободи: „Го поништија Ро“. На излегување од лабораторијата, Ајви не сфати што точно ѝ кажала адвокатката на Шила, но откако виде како ѝ треперат рацете, ѝ беше јасно.

Надвладеа штама неколку секунди. Ајви се повлече во одделението за проверка на виталните функции и анализа на урина. Конечно сама, си ги прекри насолзените очи, а останатите колеги се прегрнаа. Една од пациентките стана од столчето и го прекина молкот: „Зошто плачете?“ праша збунето. Шила се обиде да се сталожи, ги избриша солзите и се сврте кон жената и уште тројцата пациенти во чекалната: „Дами, за жал, законот за абортус е поништен“. „Во моментов не смееме да извршуваме никаков тип абортус, но тоа не значи дека немате опции, океј?

Две од пациентките, облечени во светли пуфкасти папучи, немо гледаа во празно, а третата, со наочари со дебели рамки, заплака на глас. „Qué pasó?“ – праша една од пациентките, којшто не зборуваше англиски. Шила клекна покрај неа и на лош шпански ѝ рече: „No podemos hacerlo ahora“, што значи „Не може да го направиме сега“. Жената, со кубанско потекло, воопшто не изреагира, па Шила побара од Ајви да ѝ преведе: „Мила, Врховниот суд штотуку го забрани абортусот во Тексас“. „Не смееме да ви помогнеме“. Жената се стаписа.

Ајви ѝ даде брошура со телефонскиот број на Националната федерација за абортус и ја охрабри да се јави за да дознае кои ѝ се опциите на располагање во другите држави. Брошурата беше на англиски и содржеше контакт податоци на три фондови за абортус, од коишто два престанаа со работа веднаш по објавувањето на пресудата. „Не ги извршуваат повеќе во Тексас? – праша жената со ококорени очи. Ајви одмавна со главата и си ја потпре раката на рамото на жената.

Ајви ја прераскажа истата порака и на дваесетина други пациентки коишто го чекаа доктрот. Иако жените можеа слободно да ги приложат ехо снимките во клиниката, на медицинските лица им беше забрането да ја извршуваат абортуси. „Нема повеќе абортуси“, ѝ рече Ајви на една жена којашто седеше во фоајето со наведната глава. И покрај тоа што Ајви течно говореше два јазика, во целата конфузија, нејзината речитост за момент исчезна. Полека се сталожи и ѝ рече „Ќе им се јавиш и тие ќе ти објасат чекор по чекор што да правиш“. Ѝ ја подаде сега веќе застарената брошура и со сите сили се трудеше да не заплаче.

Штом ја чуле веста, дел од пациентите побегнале од клиниката. Кога Ајви ги побара телефонски за да ги советува што понатаму наиде на тишина од другата страна на слушалката. Шила беше особено загрижена за една жена чиј претходен обид за медикаментозен абортус не успеал и баш тоа утро се вратила во клиниката за да проба повторно. Дел од пациентките едноставно одбиваа да ја прифатат веста и да ја напуштат клиниката. Една од нив ја зграпчи Ајви за раката и никако не сакаше да ја пушти. „Те молам помогни ми“, ѝ шепна, нудејќи ѝ купче пари во замена за апчиња за абортус. „Не смееме да извршуваме абортуси“, инсистираше Ајви. „Противзаконски е“. Жената ја молеше и ветуваше дека апчињата ќе ги пие дома, во потполна тајност. „Маж ти ќе мора да те одвезе во друга држава“, рече Ајви со сериозен тон. „Абортусот не е легален“.

Неколку часа подоцна, на масата во просторијата за прегледи, Ајви ја затекна Британи (22) со истуткана бела маица и стегнати тупаници, којашто беше дојдена за рутински контролен преглед една недела по абортусот. Веќе ја беше чула веста и беше ужасната дека за малку и таа ќе беше спречена да направи абортус и плус ќе беше „мета“ на судско гонење. Дали сега би можела да западне во неволја затоа што абортирала пред една недела, ја праша Ајви. „Не си направила ништо незаконско“ ја увери Ајви, но ѝ посочи дека веројатно ќе биде подобро за неа ако не раскажува наоколу за својот абортус.

Откако замина и последниот пациент тоа утро, приемниот оддел на клиниката заличи на центар за контрола на летови. Ајви почна да ги собира досиејата на пациентите во кутии, додека две други колешки се обидуваа да им се јават на жените што беа закажани попладне за да ги извести да не доаѓаат. Останатите од персоналот се трудеа да сфатат како одлуката ќе им влијае врз егзистенцијата. Клиниката не би имала веќе работа, па не беше тешко да заклучат дека ќе ја изгубат работата. „Има два закона“, ѝ рече Шила на една од сестрите, надоврзувајќи се на она што ѝ го кажаа адвокатите. „Едниот е пред Ро, закон од 1960, во Уставот, а другиот е автоматски закон“, рече опишувајќи разни тексашки закони. Јавниот правобранител на Тексас се закани дека првиот ќе го спроведе уште веднаш. Вториот ќе стапи на сила триесет дена по пресудата на Судот и со него обезбедувањето абортус ќе стане кривично дело.  

Не помина долго, пациентите од попладнето почнаа да се појавуваат и покрај пораките што им ги оставаа вработените. Секој пат кога ќе свирнеше алармот на вратата, сите истовремено се вртеа кон влезот со овенати лица. „Не знам дали слушнавте“, ѝ рече рецепционерката на една жена што се чинеше дека е на раб да заплаче. Дојде и друга пациентка и, збунета, ја праша Шила што вели законот сега. „Бидејќи ја поништија пресудата Ро против Вејд, сега се враќа правото на секоја држава да носи своја одлука,“ објасни. „Па, зашто, очигледно, живееме во конзервативна држава, сега станува нелегален.“ Колегите околу Шила веќе почнаа да зборуваат за Ро во минато време, како да се сеќаваа на некоја далечна ера кога абортусот бил уживан како право.

За време на една кратка пауза сред гужвата од пациенти, Шила се потпре на еден шкаф да здивне. „Сега може да паѓаме“, им рече на другите. Една од вработените, Линда – шеесет и нешто годишна жена, која работела во клиниката четириесет и две години, не се согласи. Се потсети на годините кога антиабортистите провалуваа во клиниката со смрдливи бомби или ја поплавуваа зградата со црева низ отворот за пошта на влезната врата – некогаш ги поплавуваа толку многу што требаше да направат дренажни дупки во подот. „Ако паднеш“, рече Линда со сериозен глас, „ќе те изгазат.“

Осумдесетгодишниот доктор на клиниката, Бернард Розенфелд, не отиде на работа тоа утро, плашејќи се дека дури и само да се појави таму после донесувањето на одлуката, државата може да го гони. Но не можеше да издржи долго, и рано попладне пристигна за да ги теши своите вработени. Како и Линда, и тој многу добро се сеќаваше на абортусот во минатото. Студираше медицина во доцните шеесетти и рани седумдесетти, пред Ро да го легализира абортусот во 1973. „Секојдневна рутина ни беше да спасуваме жени од септички абортуси и крварење“, рече за периодот кога работел во Градската болница во Бостон. „Катастрофа беше.“ Розенфелд потоа почнал на пракса во Медицинскиот центар во Лос Анџелес при Универзитетот во Јужна Калифорнија, а во 1975 станал главниот свиркач во еден случај на принудна стерилизација во болницата. На стотици Латиноамериканки им било побарано да потпишат согласност за подврзување на јајцеводите сред породување. Некои жени не биле ни свесни дека биле стерилизирани сѐ додека еден адвокат што работел со Розенфелд не им се појавил на врата.

Розенфелд на крај се придружил на катедрата на Медицинскиот колеџ Бејлор, во Хјустон, и станал специјалист за одврзување на јајцеводи и во раните осумдесетти го презел раководството на клиниката во центарот на градот. На денот пред одлуката на Судот, тој, Ајви и Шила седнаа на големите кожени фотелји, каде што обично пациентите се одмараа после хируршките абортуси, и дебатираа што ќе се случи по пресудата. И тројцата се прашуваа кај би му бил крајот на законот. Ќе влијае ли на третманите за плодност? Ќе биде ли легално ин витро оплодувањето? И кои би биле импликациите за генетските истражувања? За Розенфелд, исто толку загрижувачки беше и фактот што помладите генерации доктори ја избегнуваат оваа професија. Веќе со години не можел да најде доктор што ќе го замени. „Не мислев дека ќе се пензионирам толку рано“, рече со горка насмевка. Веќе некое време чувствуваше притисок од државните регулативи да престане да изведува абортуси. Кога гувернерот на Тексас, Грег Абот, нареди сите такви клиники да се затворат за време на пандемијата, Розенфелд беше повикан пред Медицинскиот одбор на Тексас и обвинет за непочитување на државните наредби. На крај го прогласија за невин, но се плашеше дека властите на сличен начин ќе го набљудуваат и оспоруваат и сега, после Ро. „Мора веднаш да престанеш, инаку ќе почнат хајка по тебе“, рече.

Во петокот, по одлуката, Ајви и Шила на кратко се тргнаа од пациентите за да земат селотејп и да излезат надвор. Требаше да го постават големиот постер што жена му на докторот го направи претходниот ден. На него пишуваше „HWC веќе не може да обезбедува абортивна нега.“ Ајви го повика чуварот на клиниката на помош. „Хуан!“, рече. „Los abortos ya no son legales“ – абортусите веќе не се легални. Чуварот, еден слаб човек од шеесет години, кој ѝ служел на клиниката четиринаесет години, беше зафатен барајќи бургија за да може целосно да ја процесира веста дека остана без работа. Тројцата се качија на една клупа под веќе постоечкиот знак на којшто пишуваше WE ♥ HWC. Кога Хуан ги одврти шрафовите, знакот падна на подот, а завртките се истркалаа зад него. 

Внатре, одлуката што лебдеше наоколу со месеци, одеднаш се материјализира: по повеќе од четириесет години клиниката ќе се затвори. Една трудница што зборуваше на телефон со една од медицинските помошнички пред да спушти бесно се развика: „Значи ќе треба да ги преземам работите во свои раце, нели?“. Психолозите од клиниката раскажуваа за пациентки кои се фрлале по скали или сериозно размислувале за самоубиство. „Сѐ почесто ќе гледаме бебиња во контејнери,“ – рече Лупе, друга медицинска помошничка. Таа најмногу беше загрижена за жените што не се во можност да патуваат надвор од државата и Латиноамериканките што ги имала третирано низ годините, од кои дел беа неписмени. По затворањето на клиниката кој ќе ги шири информациите за алтернативите што постојат?

Надвор на паркингот, несигурна, беше Кубанката на којашто ѝ беше даден флаер со опции што не можеше да ги прочита. Кога ја напушти клиниката, еден демонстрант против абортус по име Раул проба да ја намами да влезе во автобус што се упатуваше кон „Хјустонската коалиција за живот“, што тој ја нарекуваше „Медицински центар“, но Кубанката само го одмина.  „Не можам да го задржам, веќе имам три“. Рече таа додавајќи дека децата се на возраст од две, четири и осум години. Жената беше во петта недела од бременоста. „Зошто би направиле вакво нешто?“, рече за Судот. Кажа дека не може да си дозволи да патува во друга држава. Дури и средствата што ѝ беа наменети за абортусот тој ден ги снема. Но беше убедена дека ќе најде начин. Пријателка ѝ кажала дека има некој Мексиканец што може да оди кај неа дома и да ја изведе процедурата. „Ми кажа дека ако не испадне ништо на клиника, можам да го побарам него“, рече надежно гледајќи кон затворената врата на клиниката.

Извор: The New Yorker

Преведено од Елена Петрова и Благица Димитрова

Жените знаат многу нешта: Извадок од есеј на Меридел ле Сиер

Минеаполис

 

            Жените знаат многу нешта за кои не дознале читајќи весници. Некогаш е дури смешно како тоа жените знаат толку работи. Познавам една Полјачка што работи во складилиште овде, и тоа со години. Пристигнала од Полска во Америка кога била дете, би можело да се каже – заслепена, и сепак знае повеќе од кој било друг, затоа што знае што е страдање и знае дека секој е како неа, низ целиот свет. Така, таа може да разбере сè што се случува, движејќи се меѓу бараката кадешто живее на карпите во Мисисипи и одделот за конзервирање на Армурс, таа го чувствува гладот и страдањето на Кинезите и се чувствува како да е во Флинт[1] со Женската бригада[2].

Пиевме кафе дента кога Женската бригада ги скрши прозорците на фабриката за да може да влезе воздух и да стигне до штрајкувачите кои беа нападнати со гас, а таа раскажуваше како сите ја пееле песната што сега добро ни е позната:

“We shall not be moved

Just like a tree standing by the river

We shall not be moved.”

(„Нема да нѐ поместат

Исто како дрво што стои покрај река

Нема да бидеме поместени.“)

Раскажуваше како сите се потпирале на прозорците пеејќи ја оваа песна, веројатно имало стотици луѓе, додека на зградите спроти нив биле поставени митралези. Стана и шеташе околу шпоретот што ѝ ја грееше бараката. Не ја држеше место.

„Замисли си“, рече. „Дали можеш да поверуваш, сите тие ја пеат песната, со оружјето насочено директно во нив, а жените брзо влегуваат внатре и кршат прозорци. Ох бре, колку сакам да сум таму“. Таа како воопшто да не беше во бараката, границите на бараката за неа немаа значење.

 

            Така е со жените. Тие не читаат вести. Но, многу често успеваат. Го разбираат нештото во самата суштина, во човечкото тело, во создавањето на телото, и неговото хранење и негување од ден на ден. Тие знаат колку тежи едно тело и знаат колку крв и труд се вложени во создавањето на едно сирото тело. Дали некогаш сте отишле во јавна клиника да го измерите вашето дете? И чувствувате анксиозност за него додека го облекувате наутро. Го кревате за да му ги измерите коските и ситното месо, чекате медицинските сестри да го стават на вагата, гледате наоколу, го гледате нејзиното лице како авијатичар што го гледа небото, што го гледа инструментот кој регистрира броеви, кои значат живот или смрт.

Во тоа тело, секојдневно во твоите раце живее економијата на светот; ти зборува за немилосрдната експлоатација, за лудата, злобна класа која сега не се грижи за ништо на светот освен да го одржува својот глупав живот со насилство и уништување; ти ја кажува цената на портокалите и маслото од црн дроб на треска, на пролетното јагнешко месо, на путерот, јајцата и млекото. Знаеш за сè што се случува на берзата. Знаеш што се случи со минатогодишната пченица во сушата, знаеш за ужасната злоупотреба и уништувањето на земјиштето и посевите, и за изораниот човечки живот. Не мора да ги читаш извештаите за акции во весникот на г-дин Херст[3]. Веста ја добиваш од нејзиниот ужасен извор.

Или каква е таа вест кога ќе го видиш долгото, испиено лице на твојот сопруг, кој се враќа дома од белт-лајн[4] и брзината[5], и чувствуваш дека неговите ребра сè повеќе излегуваат на површина од ден на ден како потонат брод после плима?

Или, каква ли тоа цена примамливо насликаа слободата и американскиот начин на билбордите кога одите по темни, тајни, и валкани скали до лекарската ординација за евтин абортус зашто не можете да си дозволите уште едно бебе и ја чекате треската што го зеде животот на толку многу Американки и му благодарите на небото ако останете живи, едвај ползејќи наоколу со месеци?

 

            Жената знае кога треба да оди на работа и да се натпреварува со други мажи, и да ја намали цената на целиот труд, и кога нејзините деца одат на работа, мали, во огромните полиња со зелена салата и цвекло во Царска Долина[6] и Тексас. Таа знае кога треба да биде и татко и мајка; нејзиниот сопруг како фино неодржана машина, истрошен во неговиот цут, или изеден од киселините во текстилот, или претворен во камен од силикозата.

Во длабочините на нашата земја, длабокиот југ, жените од Арканзас и Тенеси и Алабама почнуваат правилно да ги читаат вестите. Во центарот на земјата Кина, жените кои со векови биле робови ги креваат лицата од земјата и читаат знак на небото.

Во Јужна Америка, во најдлабоките и најнепристапните планини, жена која оди зад магаре или работи на плантажи за шеќер се подготвува да го изгласа, кога би била прашана, начинот на нејзините меѓународни сестри. Таму е исто како тука, се прашува дали има доволно оброк во вреќата, дали е полеван тенко, за оброк. Вознемирено гледајќи во телото на мрзливиот сопруг; темните, брзи, гладни очи на децата, мерејќи ги со орелско око нивните апетити, таа знае точно до зрно колку храна им е потребна на децата за да не ја напуштат трпезата со залутан поглед.

Гладот, немаштијата и теророт се Брајова азбука којашто рацете ја користеле за труд, ја користеле за алатка; и блиски до изворот, можат да ја прочитаат на кој било јазик. Меѓународниот ден на жената е признание за тоа меѓусебно знаење кое води кон борбата на жените ширум светот.

Кога ќе ги погледнеме Германија и Италија, знаеме дека доаѓањето на фашизмот подеднакво ги експлоатира мажите и жените, и ги одзема болните граѓански и политички придобивки на жената, што таа ги купила со вековна борба.

Меридел Ле Сиер (во средина) со Одри Лорд (лево) и Едриен Рич (десно) на работилница за пишување во Остин, Тексас, 80-ти.

 

            Оваа година ветува дека ќе биде клучна за жените, година што ќе ги обедини во уште поблиски врски во меѓународната борба против војната и фашизмот – тие монструозни близнаци кои ја загрозуваат нашата изнемоштена безбедност. Каузата на жените ќе биде кауза на целото измачено човештво.

Ова почнуваат да го препознаваат и мажите и жените. Добриот маж што е дел од Сојузот повеќе не ја чува жена си дома за да се грижи за децата. Флинтовата женска бригада беше значајно оружје за време на штрајкот. Жените помошнички[7] излегоа од кујната и се бореа рамо до рамо со мажите. Ова е само почетокот.

Рака во рака со борбата во Америка е и Женската повелба. Овој документ ќе подготви Законски план, со што ќе ги сплоти ги сите жени против реакцијата која удира врз демократските права и работничкото движење, враќајќи ги жените назад во мрачната доба. Основните принципи на оваа Повелба се: жените треба да имаат целосни политички и граѓански права; целосна можност за вработување според нивните индивидуални способности и без дискриминација поради пол; и безбедност и егзистенција, вклучително и заштита на мајчинството.

Нареднава година ќе ја доживее плимата на војната и фашизмот кои се издигаат високо, но ќе се соочи и со цврстиот и непобедлив ѕид на работници и работнички, сплотени во силна формација, во партија на фармери и работници насекаде, во Трудова партија на фармерите; во која меѓународните работници, во Шпанија, Русија, Кина, заедно викаат ФАШИЗМОТ НЕМА ДА ПОМИНЕ.

Марија Симаро, една од најмладите жени во Младинската делегација на Шпанија – сега на турнеја низ Америка, ми кажа дека кога им дозволиле на жените во Шпанија да гласаат, сите биле вознемирени. Тука беа илјадници неписмени селанки, заробени во средновековно незнаење и мрак долги години, потчинети на Црквата, на бескрајна мака и раѓање деца. За што би гласале тие? Како би можеле тие да ги сфатат интернационални проблеми, одличната програма на Обединетиот народен фронт на Шпанија и светот? Тоа беше проблем што секого го загрижуваше. Гласањето беше во нивните раце. Либералната шпанска влада беше уплашена. Овие новоослободени жени можат да ја сменат насоката во која оди гласасњето. Немаше потреба од загриженост.

Таканаречените неуки селанки на Шпанија не беа баш неуки. Тие гласаа со своите раце, своите нозе, со знаењето кое го одгледуваа и жнееја за време на работата на сонце, со знаењето во секоја коска и мускул, во тагата во ноќта и ужасот на работата позади плугот, гласаа со потта која паѓаше на браздите, раѓајќи деца на слама само со благослов на свештеникот за да им ја ублажи болката.

Тие гласаа од ова знаење, цврсто, во еден глас, со едно тело, за Народниот фронт на Шпанија, гласаа за демократија која подоцна беа подготвени да ја заштитат од Црквата и Сопствениците.

Ова е типот на знаење којшто жените во 1937 треба да го поседуваат. Тие не се повеќе негативни тажачки, жени кои силно плачат, обвиткани во тага и пораз. Една стара англиска народна песна вели, „Мажите мора да работат, а жените мора силно да плачат…“ Не повеќе. Интернационалниот ден на жената од 1937 ќе ја заштити демократијата на нивните животи, барајќи храна, што сега може толку изобилно да се обезбеди од богатата земја, барајќи безбедност за најблиските – милитантно стоејќи во полињата со пченица, на капијата на фабриката и на клупата, зголемувајќи го нејзиниот плач за – Земјата… Лебот… и Слободата.

 

Меридел ле Сиер (1900 – 1996) била најпознатата жена меѓу „пролетерските“ писатели за време на Големата депресија во САД. Доживотна активистка, поетеса, писателка на фикција и мемоари и новинарка, Меридел се нашла на црната листа за време на ерата на Мекарти и нејзините дела паднале во заборав. Нејзиното творештво е одново откриено од вториот бран феминистки во 70-тите, а Меридел, тогаш веќе во своите 80-ти години, уживала и била благодарна за новото внимание од страна на помладите писателки кои ги препознале нејзините визионерски дела. Карл Сандбург има кажано дека делата на Ле Сиер се проткаени со „редок квалитет на почит кон човештвото и со интимност и гордост кон жените и мајчинството“. Есејот е објавен во збирката „Зреење“ (Ripening), напишан во Минеаполис за време на 30-тите, годините во кои Ле Сиер макотрпно работела за самостојно да ги израсне своите деца.

 

Превод: Дамјана Видическа

Од: „Жените за војната: Интернационална антологија со дела на жени од антиката до денес“ – Даниела Џозефи (Women on War: An International Anthology of Women’s Writings from Antiquity to the Present – Daniela Gioseffi), стр. 301 – 304.

 

Фусноти:

[1] Флинт – град во Мичиген кадешто бил одржан Флинтовиот седечки штрајк (Flint sit-down strike) помеѓу 1936-37 год..

[2] Женската бригада ,или Флинтова женска бригада за итни случаи, е милитантен израз формиран на 20-ти јануари 1937, од страна на Жените помошнички на Обединетите автомобилски работници (U.A.W. (United Auto Workers) Women’s Auxiliary).

[3] Вилијам Херст (William Randolph Hearst Sr.: 1863 – 1951) – американски бизнисмен, издавач на весници и политичар познат по развојот на најголемиот синџир на весници и медиумска компанија во земјата – Херст комуникации.

[4] Белт-лајн (Belt line) – поранешна железничка линија околу јадрото на Атланта, Џорџија.

[5] Се мисли на брзиот развој, брзината на возовите, и воглавно новиот, брз живот.

[6] Царската долина (Imperial Valley) се наоѓа во калифорниските окрузи Империјал и Риверсајд во југоисточна Јужна Калифорнија со урбана област со центар на градот Ел Центро.

[7] Види фуснота 2.

Не се враќаме во времето пред Ро. Одиме на полошо

Пишува Џиа Толентино (Извор: The New Yorker)

Преведено од Грација Атанасовска и Елена Петрова

 

 

Во неделите после протекувањето во јавност на нацрт-одлуката на Врховниот суд за Добс наспроти Женската здравствена организација во Џексон (Dobbs v. Jackson Women’s Health Organization)—парница за закон во Мисисипи кој забранува абортус после петнаесет недели, со одредени здравствени исклучоци, но не и за силување или инцест—беше оживеан еден слоган: „Нема да се вратиме назад.“ Беше извикуван и на маршови, пркосно но и по малку несоодветно, со оглед на тоа што ова е очигледно ера на репресија и назадување во која правата на абортус не се единствените права кои се укинуваат. Сега кога Врховниот суд ја издаде својата конечна одлука, поништувањето на Ро наспроти Вејд и одземањето на уставното право на абортус, погрижувајќи се абортусот да стане илегален или многу ограничен во дваесет држави, слоганот се чини речиси надвор од реалноста—показател, можеби, за тоа колку станало тешко да се разбере моќта и десничарскиот есктремизам на актуелниот Врховен суд.

Стапката на поддршката за абортус никогаш не била повисока од сега, повеќе од две третини Американци се за останувањето на Ро, а 57% го потврдуваат правото на жената за абортус за каква било причина. Но и покрај тоа, има Републиканци кои даваат до знаење дека ќе се обидат да изгласаат федерална забрана за абортус ако и кога ќе имаат контрола врз Конгресот и претседателството. Сега секој што ќе забремени ќе мора да се соочи со реалноста дека половина од земјата е во рацете на законодавци кои веруваат дека вашата личност и автономија се условни—кои веруваат дека, ако сте оплодени од друга личност, под било која околност, имате правна и морална должност да минете низ бременост, породување, и, многу веројатно, децении нега и грижа без разлика на трајните и потенцијално разорни последици по вашето тело, вашето срце, вашиот ум, вашето семејство, вашата способност да носите храна дома, вашите планови, вашите стремежи, вашиот живот.  

„Нема да се вратиме назад“—тоа е еден несоодветен извик, предизвикано од настани кои ја изневеруваат неговата порака. Но е вистинит во барем една смисла. Иднината која ја живееме сега нема да биде слична со минатото пред Ро, кога жените правеле илегални абортуси и неретко умирале. Главната опасност сега лежи на друго место и достигнува подалеку. Влезени сме не во ера на небезбедни абортуси, туку на сеопфатно државно следење и криминализација—на бремени жени, се разбира, но и на доктори и фармацевти и болнички персонал и волонтери и пријатели и членови на семејството, на секој оној кој на некој значаен начин е во контакт со бременост која не завршува со здраво породување. Оние кои велат дека оваа одлука нема многу да ги смени нештата—инстинкт кој ќе го пронајдете на двете страни од политичкиот спектар—се слепи за начините на кои походите против абортусот на државно ниво веќе ја имаат претворено бременоста во казна и начините на кои ситуацијата е поставена да стане уште полоша.

Во државите каде што абортусот е веќе забранет или наскоро ќе биде забранет, секоја изгубена бременост во раните фази потенцијално може да биде разгледувана како криминал. Истории на пребарување, пораки, податоци за локација, податоци за плаќање, информации од апликации за следење на менструалниот циклус—обвинителите можат да ги разгледаат сите нив ако сметаат дека губењето на бременоста има шанси да било намерно. Дури и ако обвинителите не успеат да докажат дека абортусот се случил, оние кои се под истрага ќе бидат казнети од самиот процес, одговорни за што и да биде најдено.

Пред пет години, Латис Фишер, црна жена и мајка од Мисисипи, која заработувала единаесет долари од час како операторка на полициско радио, дома родила мртво дете, околу триесет и шестата недела од бременоста. Кога ја испрашувале, признала дека не сакала повеќе деца и дека не можела да си дозволи да се грижи за повеќе деца. Го предала телефонот на истражителите кои го пребарувале во потрага по податоци и нашле термини поврзани со мифепристон и мизопростол, т.е. апчиња за абортус.

Овие апчиња се дел од причините зошто не се враќаме назад во ерата на закачалките. Тие можат да бидат препишани преку телемедицина и да бидат доставени преку пошта; со дозвола да биде препишана и дополнителна доза, овие апчиња се ефикасни кај 95-98% од случаевите на бременост до единаесеттата недела, што сочинуваат речиси 90% од сите абортуси во САД. Досега повеќе од половина од сите абортуси во земјата се медикаментозни абортуси. Во 19 држави, на докторите им е забрането да овозможуваат абортуси преку телемедицина, но жените можат да бараат помош од доктори во други земји и во странство, како што е Ребека Гомпертс (Rebecca Gomperts), која што ја води Еид аксес (Aid Access), организација базирана во Австрија која отворено овозможува пристап до апчиња за абортус на жени во држави во кои тоа е забрането, и има испраќано апчиња за абортус сигурно и доверливо на бремени жени низ целиот свет уште од 2005 година, со организацијата Жени во мрежата (Women on Web). Во пресрет на забраните во САД, Гомпертс се залагаше за предвремено издавање апчиња: благонаклонети доктори може да препишат апчиња за абортус за секоја личност која има менструација, со тоа одземајќи дел од стравот—како и можноста за откривање—коишто доаѓаат со обидите за набавување на апчињата по бременоста. Мизопростол може да биде препишан и за други проблеми, како што се чир на стомакот, и Гомпертс вели дека не постои разумен медицински аргумент против предверемено препишување. „Купувањето белило во супермаркет е поопасно од ова,“ вели таа.

Нема докази дека Латис Фишер зела пилула за абортус. Таа стои на тоа дека родила мртво дете—нешто што се случува во една од сто и шеесет бремености во САД. Сепак, таа била обвинета за убиство од втор степен и задржана во затвор неколку недели со кауција од сто илјади долари. Јавниот обвинител, Скот Колом, во кампањата се претставуваше како прогресивен реформатор; активистите инсистираа да го поништи обвинението за убиство, и да ја информира новата голема порота за прастариот, несигурен „тест со лебдење“ кој бил користен како основа за тврдењата дека бебето на Фишер било родено живо. Големата порота одбила да ја обвини Фишер повторно; ова измачување траело повеќе од три години.

Дури и да остане возможно да се нарачуваат апчиња за абортус во држави во кои абортусот е забранет, самиот чин ќе биде противзаконски. (Во Мисури неодамна беше предложено да се класифицираат пратките на овие апчиња како трговија со дрога. Во Луизијана само што се донесе закон во кој праќањето на апчиња за абортус на нејзин жител го прави тоа криминално дело, казниво до шест месеци затвор.) Во многу држави, со цел да се избегне кршењето на законот, жената треба да вози до држава каде што абортусот е легален, таму да направи телемедицинско советување и потоа да ги прими апчињата во таа држава. Многу жени во Тексас се одлучуваат за поризична, но полесна опција: да возат отаде границата, до Мексико, и да земат апчиња за абортус од нерегулирани аптеки, каде што фармацевтите би можеле да дадат неточен совет за нивно користење. Некои жени кои ја немаат слободата и парите да отпатуваат надвор од државата, и кои потенцијално се плашат од последиците на барање болничка потврда за нивната гестациска фаза, ќе нарачаат апчиња за абортус без јасно да разберат во кој степен на бременост се. апчињата за абортус се безбедни и ефикасни, но на пациентите им треба пристап до болничко советување и нега за време на и по абортусот. Жени во држави во кои тој е забранет, а кои сакаат да побараат медицинска грижа по самоизведен абортус ќе треба, по правило, да изберат да ја ризикуваат својата слобода или да го ризикуваат своето здравје.

И абортусот и спонтаниот абортус се случуваат повеќе од милион пати годишно, секоја година, во Америка, и двете појави честопати клинички не се распознаваат. Поради ова, земји во кои има забрана за абортус пројавуваат длабоко инванзивен интерес во обидот да ги разликуваат. Некои веќе и имаат направено основа за државни датабази за бремени жени за кои е поверојатно да побараат абортус. Претходната година во Арканзас се донесе закон наречен Секоја мајка е важна (Every Mom Matters Act) којшто бара од жените што размислуваат за абортус да се јават на државна телефонска линија и бара од оние што го овозможуваат абортусот да ги регистрираат сите пациенти во една датабаза со уникатен идентификациски термин. Оттогаш, шест други држави имплементирале или предложиле слични закони. Овие линии се овозможени од кризни центри за бременост: најчесто христијански организации, многу од кои се претставуваат како клиники за абортус, но не нудат здравствена нега и ревносно ги советуваат жените против абортус. Кризните центри за бременост се три пати почести од клиниките за абортус во САД и за разлика од болниците, не се обврзани да ја заштитат приватноста на оние кои доаѓаат во нив. Конзервативните држави пренасочуваат пари кон овие организации со години, често земани од фондови резервирани за сиромашни жени и деца. Податоците кои кризните центри за бременост се способни да ги соберат—имиња, локации, семејни детали, сексуална и медицинска историја, недијагностички слики од ултразвук—сега може да бидат искористени против оние кои ја бараат нивната помош.

Ако забремените, вашиот телефон ќе знае пред многу од вашите пријатели. Целата интернет економија е изградена врз многу прецизно следење на нарачки и пребарувани термини на корисничката. Закони правени по мера на С. Б. 8 („Сенатски предлог 8“) во Тексас, којшто ги охрабрува приватните лица да поднесуваат тужби против секој оној што овозможува абортус, ќе станат сè почести, давајќи им купче алатки на самоназначените бранители да следат и да идентификуваат осомничени. (Националниот одбор за право на живот (National Right to Life Committee) неодамна издал стратегија со препораки за државите кои се против абортус која вклучува и казни за секоја онаа што дава информации за самоизведен абортус „преку телефон, интернет или кој било друг медиум за комуникација.“) Репортер за Вајс (Vice) неодамна потроши само сто и шеесет долари за да купи пакет податоци за посети во повеќе од шестотини клиники на Планирано родителство (Planned Parenthood). Трговците продаваат податоци кои овозможуваат да се следат патувањата до и од која било локација—да речеме, клиника за абортус во друга држава. Во Мисури оваа година законодавец предложил мерка која ќе им дозволи на приватните лица да го тужат секој оној којшто му помогнал на жител на државата да добие абортус на друго место; како со С. Б. 8, законот ги наградува успешните тужители со десетици илјади долари. Најблиската аналогија за ваков вид законодавство е Законот за избегани робови од 1793 година. 

Засега, главна мета на уценувачкиот закон С. Б. 8 се оние коишто вршат абортуси, не барател(к)ите на таквата услуга. Но, по сѐ изгледа и тоа ќе се смени. Конектикат, држава со прогресивни ставови за абортусот, неодамна донесе закон којшто им забранува на тамошните агенции да соработуваат со вон-државни судски обвинителски гонења и ги штити медицинските досиеја на корисничките на услуги коишто се од други држави. И други прогресивни држави ќе го следат ваквиот пример. Ако на државите коишто го забрануваат абортусот не им е дозволено да ги тужат доктор(к)ите од други држави и ако апчињата за абортус пратени по пошта најчесто не се откриваат, на мета ќе останат застапувач(к)ите за абортус и оние коишто имаат потреба од абортус. Конзервативниот христијански портал The Stream неодамна се застапуваше за задолжителен психијатриски притвор за жените коишто ќе абортираат. Луизијана, во мај, постигна напредок со закон којшто предвидува обвинение за убиство за жените коишто ќе абортираат. Иако предлог-законот беше повлечен, заканата беше јасна.

Теолошкото поимање на фетусот како личност, односно идејата дека од моментот на зачнување, ембрионот или фетусот е човечко битие коешто заслужува еднакви (или поконкретно, привилегирани) права е идеолошката основа на движењето против абортусот. Правните последици на оваа идеја—вклучувајќи ги и можните интерпретации на ин-витро оплодувањето, спиралите и апчињата за „ден потоа“ како средство за убиство—се фанатични и преригорозни дури и за просечниот американски анти-абортист. Но и покрај ова, движењето против абортусот отворено се залага да основата на законот за абортус на САД биде токму поимањето на фетусот како личност.

Во случај да фетусот се смета за личност, може да се воспостави правна рамка за бремената личност да мора да стори сѐ во своја моќ да ja заштити „личноста“ што ја носи во матката—дури и да умре. Ваков беше случајот со Савита Халапанавар од Ирска, каде што фетусите се сметаа за личност до 2018 година и со Изабела Сајбор од Полска, земја со најрестриктивни закони за абортус. Во ниедно друго општество не постои слична обврска со која полицајците можат слободно да си стојат на страна додека се убиваат деца зад затворени врати. Во Полска, барањата за хемотерапија на бремените жени болни од канцер им се редовно одбивани поради стравувањата на лекарите дека тоа ќе му наштети на фетусот.

Џорџија и Алабама веќе имаат донесено закони со коишто фетусот се смета за личност и по сѐ изгледа дека ваквите закони веќе нема да бидат неуставни. Ова би значела целосна криминализација на бременоста којашто ќе дозволува апсењe, притвор и државна интервенција при сомнеж за преземање дејства коишто се сметаат за потенцијално штетни за фетусот. Во последните четириесет години, ваквиот пристап постепено се испробува, особено кај малцинствата со ниски приходи. Од Нациналното застапништво за трудници (National Advocates for Pregnant Women)—организацијата којашто ги има правно застапувано повеќето случаи споменати во овој напис—велат дека бројат речиси илјада и осумстотини документирани случаи на бремености (веројатно потценета бројка) коишто биле предмет на правно гонење и интервенција. Дури и во држави како Калифорнија, каде што законот недвосмислено забранува жените да бидат обвинети за убиство после губење на бременост, конзервативните јавни обвинители сепак отвораат такви постапки.

Досега, повеќето обвиненија поврзани со бременост се поврзани со употреба на дроги. Жените коишто користеле дрога или барале лекарска нега заради употреба на дрога за време на бременоста биле обвинети за злоупотреба или запуштање на деца, продажба на дрога на малолетно лице, напад со смртоносно оружје, убиство од небрежност и убиство. Пред две години, во Алабама, Ким Блалок била под полициска истрага за загрозување на сигурноста на дете со хемиски супстанции, откако го известила персоналот во породилната сала дека земала лекарски препишан хидрокодон за справување со болка. (Јавниот обвинител ја обвини за измама со рецепти, коешто е кривично дело, за на крај да го повлече обвинението.) Во Оклахома, неодамна имаше низа шокантни обвиненија против кориснички на дроги за убиство од небрежност заради тоа што претрпеле спонтан абортус пред да помине точката на фетална одржливост [1]. Во Висконсин веќе постои закон којшто им дозволува на судовите за малолетници да одведат фетус—односно бремена жена—во притвор заради заштита на фетусот, што резултира со притвор и принудно лекување на повеќе од четиристотини бремени жени секоја година под сомнение дека консумираат забранети супстанции. Во Вајоминг моментално постои предлог-закон со којшто би се востановила нова, посебна категорија на кривично дело—загрозување на децата поради употреба на дрога за време на бременост—налик поранешниот Закон за фетален напад на Тенеси. Антагонистичкото сопоставување на жените наспроти фетусот којшто го носат има негативно влијание врз пренаталната нега и честопати резултира со зголемување на смртноста кај мајките и доенчињата, па затоа по две години, законот во Тенеси беше стопиран.

Мејнстрим движењето за избор претежно ја игнорираше сè пошироката криминализација на бременоста, исто како што во голема мера ја игнорираше и несоодветноста на Ро. (И покрај тоа што претседателската кампања на Џо Бајден се потпираше на тоа законот Ро да стане закон во земјата, откако стана претседател нему му требаше повеќе од една година за да службено го употреби зборот „абортус“. На Демократите им беше дадена шанса да ги тргнат опструкциите и да го кодифицираат законот Ро во мај, но како што и беше очекувано не го сторија тоа.) Многумина од поддржувачите на правото на абортус молчешкум прифатија дека сиромашните и жените од малцинствата во конзервативните држави веќе немаат пристапот до абортус уште пред Врховниот суд да ја донесе оваа одлука, а илјадниците жени коишто се соочуваат со апсење во случај на бременост, спонтан абортус, мртвороденче, па дури и здрави породувања ги ставија во кошот на несреќни исклучоци. Тоа не се никакви несреќни исклучоци и како што забележува колумнистката Ребека Трејстер, ровот помеѓу затворената, висока класа на граѓан(к)и и сите останати се продлабочува секој ден.

Бременоста е над триесетпати поопасна од абортусот, а нова студија од 2021 проценува дека забраната на абортусот на национално ниво ќе доведе до 21% пораст на смртните случаи поврзани со бременост. Дел од жените коишто допрва ќе умрат од забраната за абортус се моментално бремени. Тие нема да умрат од илегалните абортуси извршени во тајност, туку од тивкото лишување од медицинска нега, како одложените интервенции и занемарените потреби. Бидејќи телата ќе им бидат принудени на несакана бременост, овие жени ќе умрат од инфекции, од преклампсија, од хеморагија, а на анти-абортистите нема воопшто да им биде тешко да ги прифатат и прогласат овие смртни случаи како трагични и благородни—нуспојава од тоа што биле жени.

Во меѓувреме, забраните за абортуси ќе оштетуваат, онеспособуваат и загрозуваат многу луѓе коишто сакаат да си ја прекинат бременоста, а наидуваат на препреки со медицинска нега. Во државите со забранет или ограничен абортус, лекарите веќе одбиваат да ги лекуваат жените коишто во тој момент имаат спонтан абортус заради тоа што се исплашени дека медицинската нега ќе им биде класифицирана како абортус. На пример, жена од Тексас била приморана да вози петнаесет часа до Њу Мексико за прекин на ектопична бременост, којашто во најголем број од случаите не завршува со породување и е секогаш опасна за мајката. Фармацевти во Тексас, плашејќи се од правна одговорност, веќе одбиваат да препишат Мизопристол—апчиња за медикаментозен абортус коишто рутински се користат за справување со спонтан абортус затоа што помагаат да се отстрани содржината од празнината на матката. И покрај претрпување емоционална траума, којашто најчесто се зема здраво за готово, ако спонтан абортус не се постигне безбедно, жените ризикуваат перфорација на матката, откажување на органи, инфекција, неплодност и смрт.

Повеќето спонтани абортуси се должат на фактори коишто бремената личност не може да ги контролира, како болести, неправилности на плацентата или матката и генетски абнормалности. Но, третманот којшто го претрпуваат трудниците во САД ги обременува со помислата дека за опстанокот и добросостојбата на нивната бременост се одговорни единствено тие. Медицинските лица изречно им забрануваат алкохол, кафе, ретинол, сувомеснати мисирки, непастеризирано сирење, топли бањи, интензивни вежби, лекови коишто воопшто не им се ни препишани и неопходни лекарства и тоа најчесто без никакво објаснување. Она што ретко кога се спомнува се системските проблеми коишто докажано ги зголемуваат шансите за спонтан абортус: сиромаштијата, изложеноста на хемиски супстанци, нездравата животна средина и работа во ноќни смени. Како што законот со којшто фетусот се смета за личност ќе се усвојува низ САД, бремените луѓе „ќе бидат тужени, ќе им се забранува да работат, да патуваат—во суштина нема да им се дозволуваат активности за кои се верува дека го ризикуваат животот на фетусот“—истакнува Лин Палтроу, директорката на Националното застапништво за трудници.

Пред половина век, во движењето против абортусот преовладуваа католици со прогресивни и антивоени ставови коишто се залагаа за социјална помош, за разлика од денес, кога движењето е надвладеано од евангелистите, едноумието и конзервативната мисла. Иако многумина од анти-абортист(к)ите можеби прифаќаат згрижување, посвојување и разни форми на приватно штитеништво и помош, сепак не покажуваат интерес и заложба за јавна, структурна поддршка за човечкиот живот надвор од матката. Научничката и правна историчарка Мери Зиглер неодамна забележа дека за денешните анти-абортисти „поранешните стратегии на движењето за анти-абортус се апологетски, кукавички и контрапродуктивни“. Само во изминатите четири години, единаесет држави од САД усвоија забрани за абортус коишто не предвидуваат исклучоци за силување или инцест—екстрем којшто досега не беше замислив.

Во Тексас, девет, десет и единаесет годишни деца, коишто сè уште не знаат што е секс и злоупотреба, во случај на силување најверојатно ќе бидат принудени на бременост и породување. На хоспитализирани жени, среде спонтан абортус, не им е дозволено да се лекуваат од сепса бидејќи срцето на фетусот сè уште чука. Луѓе коишто не ги познавате и за кои ниту пак ќе чуете, неуспешно ќе пробуваат до крајот на својот живот да обезбедат егзистенција за своето прво или петто дете, за кое биле свесни дека не се во состојба да се грижат.

Во целавата приказна, дури и во таборот за право на избор постои колебливост и нерешителност. Абортусот честопати се прикажува само како нужна потреба, што во суштина го уважува правото на избор, но истовремено ја девалвира медицинската абортусна нега. Ваквата порака во преден план ги става репродуктивните права наместо репродуктивната правда и токму ваквиот пристап нè доведе ваму каде што сме. Општеството не се враќа во ерата пред законот Ро, ниту пак треба да се стреми кон ерата што следеше, којашто не беше толку поларизирачка, но во крајна линија сепак недоволно прогресивна. Ќе мораме и ќе треба да се стремиме кон повеќе. Ако воопшто сакаме некој ден да создадеме подобро општество, ќе мора да сме ревносни и безусловни во борбата за правото на абортус, како неопходен предуслов за правда и еднакви права за сите.


[1]  Фетална одржливост е потенцијалот на фетусот да преживее надвор од матката по раѓањето. 

Illustration by Chloe Cushman

„Оставете им го тоа на настраните“ – осветлување на патеката за соработка вон меѓународните граници

Илустрација: Urtina Hoxha / K2.0.

 

 

Тоа требаше да биде најголемото шоу во нејзиниот живот – настап на голема сцена на отворено пред илјадници луѓе, на Прајд забава дотогаш невидена во регионот. Но во тие ситни денови пред настанот, Лили почна сериозно да се сомнева дека тој и неговото алтер его, Дива, се спремни.

Дел од загриженоста веќе му била добро позната. Како самопризнаен сеќираџија по природа, на Лили не му биле туѓи бескрајните мисли и сценарија кои одново и одново се одигрувале во неговиот ум. Дали го направи вистинскиот избор со музиката? Како ќе реагира публиката? Дали тоа што го чувствуваш е возбуда или вознемиреност?

Како пионерка на новопечената косовска дрег сцена, Дива досега многупати се имала соочено и ја имала надминато ваквата анксиозност. Само неколку години претходно, таа била една од двете кралици што настапиле на инаугуративното дрег шоу во земјата, откако пет кралици се повлекле во последен момент поради зголеменото внимание на јавноста.

Но, и покрај тоа што бил навикнат да крши табуа, подготовките за настапот на сцената во паркот Мањеж на Белград Прајд 2019 година како првата албанска дрег кралица што настапила во Србија му изгледал како грчевит лет кон непознатото. „Имав толку многу прашања во мојата глава и сè ми изгледаше нејасно“, се сеќава Лили, кој побара да биде условен со својот прекар и уметничкото име за да ја задржи приватноста.

Дел од него бил горд што, заедно со неговиот колега Косовец, Ајси, презема важен чекор за да ги сруши невидливите препреки. На крајот на краиштата, тој бил решен да покаже дека заедничките вредности, човековите права и еднаквоста можат да ги надминат дури и најпогубните политики. Но тука бил и досадниот глас на сомнежот. Што ако избрзувам? Дали мора тоа да бидам јас? Како ќе реагираат кога ќе дознаат дека доаѓам од Косово?

И покрај тоа што присуствувал на три претходни Паради на гордоста во Белград како регуларен учесник без никакви инциденти, додека чекал зад кулисите, засиленото присуство на обезбедувањето воопшто не му помогнало да го стиши стравот. Акутно свесен за историјата меѓу Србија и Косово, во главата неволно му се вгнездило уште едно прашање: Дали сум безбеден?

Неговото стравување било поврзано и со песната што ја избрал во последен момент. Загрижен за тоа дали ќе може да ја исполни својата обврска, Лили избрал песна 24 часа пред рокот. Сакајќи да се прилагоди на своите домаќини, размислувал да избере српска песна, но на крајот ги контактирал организаторите во Белград и ги прашал дали сепак може да избере албанска песна. Неговото барање било веднаш прифатено.

Дури и тогаш имал дилема. Како да биде сигурен дека избрал песна која истовремено го почитува просторот што му бил даден за да се изрази и не отвара простор за погрешно толкување? „Не сакав да изберам тенденциозна песна, немав намера никому да му го покачам пулсот“, вели тој.

Држејќи се на страна од нешто потрадиционално што би имало потенцијал да биде погрешно протолкувано, тој на крајот ја треснал тукушто излезената поп песна на Дафина Зеќири и Тајна. Кога одекнал првиот звук од нумерата, Лили се прибрал, застанал на сцената и ја претставил Дива пред шарената толпа.

Тие полуделе.

 

Градење на „Балканско семејство“

Додека Дива и Ајси тверкале и се трескале на „Bye Bye“ на сцената, еден од оние што им испраќале позитивни вибрации на косовските изведувачи од публиката бил Марко Михаиловиќ. Во улога на организатор на Прајдот во Белград, Марко бил оној кој ги поканил кралиците од Приштина и личноста што веднаш ја поддржала нивната одлука да настапат на албанска песна.

Гледајќи ја восхитената толпа, Марко веднаш забележал дека песната и изведбата веќе стануваат хит. Тој не очекувал ништо помалку од релативно малиот меур на ЛГБТИ+ заедницата и нејзините сојузници на забава на отворено. Она во што бил помалку сигурен била реакцијата на српскиот печат.

Очекувајќи речиси универзално негативни коментари, кога ги проверил насловите следниот ден, извесни српски медиуми очекувано ја оправдале својата репутација на покажување непријателство и омраза кон сè што е поврзано со Косово. Но читајќи ги известувањата во другите медиуми, тој бил пријатно изненаден од поддршката упатена кон косовските кралици, за кои тој вели дека се дел од неговото „балканско семејство“.

„Во мојата земја, преовладува приказната дека Албанците се непријатели и дека се стандардно лоши луѓе, но тоа едноставно не е точно“, вели тој. „На другите луѓе кои ја немале можноста да запознаат луѓе од [Косово] им е тешко да сфатат дека и тие се луѓе исто како нас и дека треба да го игнорираме негативниот политички наратив и едноставно да имаме отворена душа и отворен ум“.

За Марко, можноста да запознае и да почне да поминува време со луѓе од Косово се појавила уште во 2016 година, кога првпат почнал да работи како практикант во организацијата за човекови права, Civil Rights Defenders (CRD). Тоа било првата година кога учествувал на Белград Прајд како организатор, а не како учесник, па во канцелариите на ЦРД одеднаш се нашол опкружен со ЛГБТИ+ и други активисти за човекови права од соседните земји.

Во тоа време, Црна Гора и Албанија биле единствените земји во регионот во кои биле одржани настани на Гордоста, но се развивала сè поголема организација помеѓу ЛГБТИ+ движењата. Во Косово неодамна се одржал третиот годишен марш по повод Меѓународниот ден против хомофобијата, помагајќи да се премести прашањето за правата на ЛГБТИ+ лицата од приватната во јавната сфера, а активистите во Приштина се подготвувале да бидат домаќини на првата регионална ЛГБТИ+ конференција месецот што следел.

Развојот на организациите за правата на ЛГБТИ+ лицата, исто така, помогнал да се создадат поблиски врски помеѓу ЛГБТИ+ движењата од Тирана и Тетово па сè до Сараево и Нови Сад бидејќи групите почнале да го споделуваат своето искуство и редовно да присуствуваат на меѓусебните Паради на гордоста и останатите настани.

Некои од посетителите во канцелариите на ЦРД во Белград немале претходна прилика да се сретнат со колегите активисти од регионот, па едноставно дошле да ја дадат својата поддршка за заедничката кауза. Но многумина од нив веќе се имале сретнато на растечкиот број регионални работилници и конференции финансирани од донатори и сакале да покажат солидарност со своите нови пријатели.

„Мислам дека градиме врски, градиме мостови“, вели Марко, „и мислам дека во оваа фаза од развојот на нашиот регион е исклучително важно да формираме човечки пред професионални односи. Тоа се оние односи што ни помагаат да го разбереме другиот, бидејќи во нашите земји ретко можете да ја слушнете другата страна“.

Принудени да водат двојни животи

За многу постари луѓе во регионот, релативната заштита и меѓурегионалните врски овозможени од структурите поддржани од донатори во изминатите седум или осум години речиси претставуваат луксуз што не можеле да го замислат додека тие растеле.

„Да не беа организациите, денес би убиле геј лице и никому не би му било гајле“, вели Арбер Нухиу, основач на првата ЛГБТИ+ организација во Косово во 2005 година. „Во моментот кога ќе реагирате [како организација за права], ќе објавите соопштение, ќе зборувате за тоа, ќе дадете правна помош, ќе го однесете случајот на суд – луѓето застануваат и размислуваат двапати пред да сторат нешто. Затоа заедницата почнува да излегува на површината, бидејќи се чувствува безбедно“.

Со оглед на тоа што геј сексот се третирал како нелегален прекршок во поголемиот дел од регионот до 1990-тите и недостасувало јавно признавање дури и на постоењето на истополовата привлечност, со децении единствената принудна опција за повеќето луѓе што ја откривале својата сексуалност било да водат таинствени двојни животи. Начинот на кој се одвивало тоа се разликувал од место до место во зависност од специфичните политички и општествени реалности во тоа време.

Во Косово, мнозинското албанско население морало внимателно да се движи во јавниот простор во текот на 90-тите, бидејќи веќе една деценија трпеле системска државна репресија. За геј Албанците, пречките биле повеќекратни, а една од ретките достапни форми на перформирање на нивната сексуалност било дискретното посетување на „крузинг зоните“. Тука, мажите – од кои многумина се чувствувале општествено обврзани да се оженат – тајно се среќавале со други мажи за да имаат секс. Во некои случаи, ќе се формирале и пријателства, но често луѓето премногу се плашеле дека ќе бидат јавно идентификувани за да си кажат од кој град доаѓаат, а камоли да си ги разменат своите вистински имиња. Без поддршка или пристап до информации за целосно разбирање на концептот на бидување геј, многу од оние што ги посетувале крузинг зоните се бореле со длабоки чувства на конфузија и срам.

„ЛГБТ заедницата не беше дури ни маргинализирана“, вели Арбер. „Во тоа време не ни постоеше како заедница“.

Во некои делови на Југославија имало барем првични знаци на организиран активизам што обезбедувал некакви структури за зголемена свест за правата и изразувањето. Словенија го предводела патот со првите лезбејски групи основани во средината на 80-тите и била сметана за авангардата на ЛГБТИ+ активизмот во регионот и пошироко. Во Хрватска и Србија, работите биле малку побавни бидејќи небулозните напори за организирање во раните 90-ти биле уназадени од воената политичка клима, а многу рани активисти ги пренасочиле своите напори кон антивоеното движење во првата половина на деценијата.

Ваквите рани иницијативи помогнале да се појават извесни органичени можности за ЛГБТИ+ лицата од другите делови на регионот барем да се поврзат едни со други, иако состаноците сè уште биле претерано ограничени и сведени на приватни простори и резервирани за оние со лични врски.

И покрај сите пречки, денешните активисти добро ги знаат приказните за тајните регионални состаноци и приватни размени меѓу геј пријатели – често оженети – кои сакале да се солидаризираат едни со други.

Беким Асани, активист од Северна Македонија, основач на „ЛГБТИ+ Јунајтед“ во Тетово, слушнал многу убави спомени од постарите членови на заедницата кои одржувале редовни собири. Секогаш однапред договорени поради ограничувањата во комуникацијата во тоа време, тие уживале во премногу кратките можности да избегаат од своите родни места за малку издишка во приватен амбиент каде можеле да си дозволат да бидат свои.

Една приказна, за настани што се случиле пред околу 40 години, останува како легенда:

„Имаше човек чија сопруга сфати дека е бисексуалец или геј и го прифати“, раскажува Беким. „За да не му суди семејството, се преселиле во странство. Добро живееја и секогаш кога ќе се вратеше во Тетово, ги покануваа сите членови на [ЛГБТИ+] заедницата да се соберат кај него. Ми рече: „Ќе дојде човек од Керчова облечен во димија [традиционални женски панталони] од неговата сопруга, друг од Феризај…“

„Дури и сега кога одам во Приштина среќавам луѓе кои ме прашуваат дали го познавам тој Тетовец – секако дека го познавам! Велат дека поминале време заедно кај него… своите состаноци ги договарале преку фиксни телефони“.

Споделена реалност

При ваква историја на изнаоѓање начини за поврзување дури и во најтешките околности, можеби не би требало да нè изненади тоа што две децении по завршувањето на последната војна во регионот, ЛГБТИ+ лицата денес го предводат патот на  помирувањето. Додека некои области од општеството вложија малку напор да развијат врски или не беа во можност да воспостават цврсти односи, ЛГБТИ+ групите формираа искрени релации. „Оставете им го тоа на настраните!“ се пошегува активистката од Приштина, Рајмонда Силбије.

На одредено ниво, ова може да се смета за природен резултат произлезен од заедничка кауза – честопати напредокот во еден дел од регионот благовремено доведува до напредок во друг регион. Некој закон донесен во Белград или Подгорица несомнено ќе доживее моментум и ќе изврши притисок врз владите во Сараево или Тирана да го следат примерот. Но, тоа важи и за други прашања кадешто заедничките интереси сами по себе не беа доволни за надминување на националните поделби.

Клучен елемент на растечките меѓугранични односи меѓу ЛГБТИ+ активистите е тоа што нивната соработка се гради врз длабоки споделени искуства на исклученост, наместо врз апстрактни поими со кои не е лесно да се поврземе на лично ниво.

„Со оглед на тоа што ЛГБТИ лицата минуваат низ искуства на отфрлање, дискриминација, стигматизација или исклучување од многу простори во нивниот приватен и професионален живот, мислам дека тие помалку се поистоветуваат со овие концепти на национални држави“, вели Антонио Михајлов, активист од Северна Македонија. 

Особено кога станува збор за прашањето за идентитетот, луѓето чувствуваат поголема наклонетост кон други луѓе кои можат да разберат како е да се биде маргинализиран, отколку кон институционален конструкт или етнички идентитет што никогаш целосно не ги прифатил онакви какви што се. Токму оваа способност за разбирање на заедничката реалност брзо овозможи да се развијат сродни врски меѓу ЛГБТИ+ активистите во регионот отаде организираните активности што првично ги зближија.

„Кога ќе заглавите некаде, кога сте во неволја, кога имате проблем, кога сте оставени на улица, не секогаш се вртите кон институциите“, вели Беким. „Во мојот дом, прашањето „Што се тие?“ никогаш не постоело… Тоа се неважни работи. Проблемот со кој се соочуваме како ЛГБТ Албанци, ЛГБТ Македонци, ЛГБТ Турци или ЛГБТ Роми се хомофобите и патријархалното општество – системот што не нè заштитува“.

Слонот во собата

Дури и да имате најдобри намери на светот, борбата за основните права и слободи не се одвива во вакуум, надвор од контекстот на пошироките политички тензии и општествени пукнатини. Годините на поделеност и ограничен контакт меѓу младите луѓе од различно потекло низ регионот создадоа генерации кои растат затворени во нивните сфери, со многу мало директно познавање на другиот. За да се усогласат ваквите паралелни реалности потребно е повеќе од добра волја.

Еден од најочигледните примери за тоа беше дрег шоуто во Приштина во 2019 година.

Инспирирани од дрег шоута на кои присуствувале во Белград, активистите од Косово се здружиле со пријателите Срби за да организираат своја дрег забава и поканиле кралица од Белград да настапува. Како и повеќето млади Срби, кралицата дотогаш не го имала посетено Косово и не го познавала контекстот. Откако тремаџиски се извинила за „што и да ви направиле Србите“ и побарала од публиката да не ја мрази, таа почнала со својот настап.

Песната што ја избрала била еден српски хит на една од еминентните ѕвезди во земјата, „Српската мајка“, Цеца. Но, додека некои од толпата се обидувале да се насмеат и да уживаат во изведбата, останатите со неверување се свртеле кон своите пријатели и почнале да си дошепнуваат за „Шки“ (погрден албански термин за Србите) музиката што им ја убила атмосферата. За нив тоа не било забавен хит на безопасната „кралица на кичот“. Тоа било една од песните на кои се забавувале српските паравојски по масакрот на Албанците за време на војната од 1998-1999 година, која ја пеела сопругата на Аркан, најозлогласениот паравоен водач од сите нив.

Ваквите попатни грешки можеби не се неочекувани бидејќи младите активисти се обидуваат да поправат дел од штетата на децениски долгата раздвоеност. Но, тие исто така укажуваат на предизвиците со кои се соочуваат, особено во отсуство на какво било пошироко помирување меѓу општествата во регион што остава нерешени значајни историски и политички прашања.

Додека градат пријателства и соработки, активистите треба да одлучат како да пристапат кон политички или историски прашања кои можат да предизвикаат тензии. Повеќето од нив таквите теми едноставно ги тргаат настрана и ѝ даваат приоритет на „поголемата кауза“ што ги обединува.

„Меѓу нас ЛГБТИ активистите и останатите постојат националисти, радикалисти, религиозни луѓе, секакви!“ вели Беким. „Но, ние имаме заедничка кауза. Она што нè прави ранливи е фактот што мнозинството нè гледа како различни и тоа што не треба да се двоиме меѓу себе. Се разбира, има работи за кои не се согласуваме, на пример, никогаш не можам да се согласам со [некои] ЛГБТИ активисти од Белград за Косово, но треба да се солидаризираме едни со други кога станува збор за ЛГБТИ прашањата“.

Но, како што се зголемува видливоста на правата на ЛГБТИ+ и сè повеќе луѓе се способни да застанат зад каузата, постои стравот дека самата отвореност која досега била насјилниот адут на движењето би можела да премине во негова ранливост.

Исто како и сите други во регионот, ЛГБТИ+ лицата се постојано изложени на политичка реторика која застапува отуѓувачки наративи и популистички сентименти. И покрај тоа што повеќето ЛГБТИ+ лица знаат како е да се биде оцрнет, историјата покажува дека кога животот на луѓето е тежок, мамката на „заеднички непријател“, често повторуван мит или едноставно решение може да биде многу привлечна.

„Има многу луѓе од заедницата кои почнуваат да се вртат кон национализмот, што за мене претставува многу опасен тренд, индикативен за тоа дека во тие 20 години подвоеност, навистина не направивме премногу за повторно да се обединиме“, вели Марко. „Со растот на ЛГБТИ заедницата, доаѓа прилив на луѓе кои повеќе не ги делат сите наши вредности“.

Неуспеси и напредок во Северна Македонија

Негативното влијание на национализмот врз ЛГБТИ+ заедницата е најочигледно во Северна Македонија, каде годините на деструктивна политика влијаеа врз стравовите на луѓето, поттикнувајќи незадоволство и стагнирање.

Во 2000-тите, земјата блесна како една од водечките светлини на регионалната ЛГБТИ+ сцена, особено за луѓето од соседно Косово. Со можности за ноќен живот кои едноставно ги немаше во Приштина, скопските кафулиња, барови и подземни места за среќавање станаа редовни места за Косовците кои бараа поголема слобода од онаа дома. „Се сеќавам на Скопје како првото место каде што видов што е тоа геј живот, бидејќи беше поотворено во тој поглед“, вели Рајмонда.

Паралелно на тоа, ЛГБТИ+ активизмот во Македонија почна да пушта корени и да се засилува. До почетокот на 2010-тите, беа основани бројни ЛГБТИ+ организации, а местата како што беше скопскиот кафе-бар Дамар беа популарна дестинација за евровизиски забави, балови под маски и натпреварот „Мис на први април“, каде мажите се облекуваа како жени во трка по посакуваната титула.

Но политичкиот контекст во земјата, исто така, почна да се менува со автократскиот режим на Никола Груевски и општествениот раздор што го создаваше.

Во неговиот свет на „патриоти“ и „предавници“, Груевски и неговите конзервативни националисти се обидуваа да поделат и да освојат со помош на теории на заговор и  идентификување непријатели. Под превезот на некаква си заштита на „традиционалните вредности“ и промовирање на сомнително шоу на македонското наследство, Груевски често ги обвинуваше оние кои му се спротивставуваа дека се пиони во шаката на странски сили или дека се обидуваат да наметнат „Западни вредности“.

До моментот кога Груевски ја напушти власта во 2016 година, од фаворит за влез во ЕУ, Македонија стана меѓународен отпадник. Сред атмосфера на непријателство и заплашување, многу места кои беа пријателски настроени кон ЛГБТИ лицата ги затворија вратите, активизмот беше во застој и речиси секоја земја во регионот ја престигна Македонија во однос на правната заштита на ЛГБТИ+ заедницата.

„Политичкиот контекст во тоа време сè уште беше многу конзервативен бидејќи со Македонија владееја конзервативци и ЛГБТИ заедницата беше ужасно исплашена“, вели Елена Петровска, активистка вработена во Коалиција Маргини, базирана во Скопје. Таа признава дека никогаш не се осмелила да работи за ЛГБТИ+ организација сè додека масовните протести против режимот на Груевски во 2015 година не ѝ дале надеж дека работите во земјата почнуваат да се менуваат.

Под новоформираната влада предводена од социјалдемократите, веднаш се појавиле знаци на промена. Собранието формирало меѓупартиска парламентарна група што требала да работи на подобрување на правата на ЛГБТИ+ лицата, бил усвоен сеопфатен нов закон за антидискриминација, а во 2019 година, Скопје конечно стана претпоследната престолнина во регионот што одржа Парада на гордоста (за Сараево да ја одржи својата прва парада два месеци подоцна).

Како што беше дотогашната пракса за Парадите на гордоста низ регионот, колегите активисти со ентузијазам патуваа од блиски и далечни градови за да ја покажат својата солидарност. Па така на Парадата во Скопје допатува и цел автобус од Приштина. Уште еден пример за тоа дека ЛГБТИ+ активистите беа во првите редови на рушењето на бариерите во регионот беше и јавната поддршка од останатите соседи која би била незамислива само неколку години порано.

„[Активистите што се приклучија од] Софија Прајд, за кои не знаевме дека ќе дојдат сè до последниот ден, беа навистина едно големо изненадување, како и говорот на грчкиот активист на македонски јазик“, се сеќава Антонио. „Мислам дека ни одржаа одлична јавна лекција“.

Бавниот пат кон закрепнувањето

Сепак, и покрај сите знаци на напредок, не може толку лесно да се отповика целата штета предизвикана од долгогодишниот антагонизам врз општествената структура во Северна Македонија.

Укажувајќи на расцепите кои се присутни низ целата земја, Беким тврди дека се мачел да изгради блиски врски со неговите колеги во Скопје. Тој процес бил отежнат од притисоците на доминантно конзервативниот начин на размислување меѓу мнозинското албанско населението во неговиот роден град и недостатокот на анонимност што доаѓа со живеењето во помал град. „Никогаш не ја разбраа мојата позиција, што значи да се биде ЛГБТИ+ активист во Тетово, бидејќи тоа е сосема поинаков менталитет, едно друго општество“, вели тој. „Можам да кажам дека само 10% од активистите беа со мене кога нешто ќе се случече – во Приштина и Тирана не е така, тие секогаш беа први.

Додека се обидува да ја организира првата Парада на гордоста во Тетово подоцна оваа година, Беким планира да побара совет од колегите активисти од другите помали градови во регионот, како Нови Сад во Србија и Бургас во Бугарија, бидејќи верува дека ќе можат да се поврзат со конкретните предизвици со кои се соочуваат активистите надвор од поголемите урбани центри.

Изнаоѓањето начини за градење поинклузивно движење во Северна Македонија е прашање за кое размислуваат и активистите во Скопје, кои укажуваат на напорите за ублажување на двојната дискриминација на ЛГБТИ+ малцинствата како што се Ромите. Но по годините на недоверба предизвикана од корозивната политика, има уште многу што може да се направи.

„Мислам дека треба повеќе да се работи на едукацијата и да се обрне поголемо внимание на овие теми, особено како ЛГБТИ движење – да бидеме појдовна точка на соработка, мир и солидарност од национална перспектива, како националниот идентитет“, вели Елена. „Верувам дека треба повеќе да работиме на инклузивноста на движењето во Македонија, да работиме одблиску и да мотивираме повеќе Албанци, на пример, или лица кои се идентификуваат како муслимани, да се приклучат на активностите на отпорот. Заедно, во меѓусебна соработка со Македонците. Мислам дека тоа е она што ни недостасува“.

Како и со многу други области од животот низ регионот и пошироко, можностите за зајакнување на соработките донекаде се намалија во текот на изминатите неколку години поради пандемијата. Проектите и настаните кои природно ги зближуваа луѓето честопати мораа да бидат откажани или преместени на интернет, ограничувајќи го просторот за градење односи и барање заеднички решенија. Но, како што општеството постепено се отвори и одржувањето на физички настани повторно е опција, постои надеж дека претстојат подобри денови.

„Мислам дека особено младите луѓе кои работат во културата, во музиката и кои се дел од квир настаните се предводници на иднината што може да нè зближи“, вели Елена. „Не преку издвојување на нашата националност, историја или јазик наспроти нечии други, туку против таквата подвоеност, како прва и основна вредност на ЛГБТИ движењето.

Од силно посилно

Чувството на оптимизам не се заснова само на наивна аспирација дека позитивната промена би била можна „некаде над виножитото“. Тоа е цврсто поддржано од историјата на ЛГБТИ+ активизмот во регионот во текот на изминатата деценија и повеќе, кој продолжи да ги надминува моќните тензии со тоа што демонстрираше дека движењето е најсилно кога силите ќе се здружат.

Нема посилен пример од начинот на кој лидерите на заедниците во Косово ја засноваат силата на својот активизам на лекциите научени од болните искуства на колегите во Србија. По насилните напади на првиот обид на Белград за Парада на гордоста во 2001 година и сличните сцени во последователниот обид девет години подоцна, косовските активисти ги земаа предвид таквите неуспеси и решија да пристапат повнимателно, работејќи на тоа од година во година.

„Секогаш гледавме на регионот и чекавме, пресметувавме, го чекавме нашиот моментум“, вели Рајмонда, објаснувајќи дека неколкуте мали маршеви во Приштина помеѓу 2014 и 2016 година – пред првата Парада на гордост во Косово во 2017 година – не беа случајни. „Си рековме, ајде да ја тестираме полицијата, да тестираме колку луѓе ќе се приклучат… Не се осмелувавме да загрозиме група луѓе без претходно да знаеме како ќе реагира полицијата, како ќе реагира општеството“.

Со оглед на тоа што активистите целосно ја искористија својата способност да научат од своите српски колеги, ЛГБТИ+ активизмот во Косово стана од силен посилен, растејќи во видливост и решителност од година во година.

И придобивките од блиската соработка не се видливи само на организациско ниво.

Врските со активистите во соседните земји помогнаа на поединците да им се дадат алатки и самодоверба да ги кренат главите над парапетот назад дома, кадешто секојдневниот испитувачки поглед и притисокот при обидот да бидат онакви какви што се може да делува особено угнетувачки. Низ регионот, постојат бројни примери за лица кои претходно не се чувствувале способни да го покажат своето вистинско јас во нивните земји, но кои се враќаат од посети и размени со обновено чувство на енергичност и верба.

„Знам за најмалку тројца луѓе кои навистина се плашеа да излезат на нашите Паради на гордоста“, вели Арбер. „Ги однесовме во Белград и во моментот кога се вратија извикаа: „Ќе бидеме во прв ред!“ Замислете, од одбивност да учествуваат, тие се вратија сакајќи да маршираат во прв ред – затоа што се почувствуваа омоќени“.

Ваквите примери се доказ за фактот дека во срцето на заедничката борба се човечките врски; односите на база на доверба, емпатија и меѓусебно разбирање; и решеност дека колку и да се тешки борбите, по толку години исклученост и изолација, тие не се сами во нивната борба за подобра иднина.

„Преку средбите со сите овие луѓе од регионот на овие настани, станувам сè посилна и посилна“, вели Елена. „И некако, кога сум уморна, кога сум исплашена, си велам „Во ред е“. Некако чувствувам дека на крајот сме незапирливи – можеме да се умориме, но сме незапирливи! Се полнам со таа енергија и продолжувам понатаму“.

 

Напишано од Jack Butcher и Aurela Kadriu за Kosovo 2.0

Превод од англиски: Душица Лазова

Зошто не можам да престанам да размислувам на жените без деца?

По телефон, Ванеса ми раскажува за нејзиниот престоен одмор во Сајулита, Мексико. За куќа со базен, друга куќа „во ридовите“, еден куп луѓе и долги, мрзливи денови поминати во пиење и дружење. Давам сè од себе активно да слушам додека мојата 3,5 годишна ќерка скока врз мене, радосно врескајќи „Мексико! Мексико!“

„Ти ја слушам ќеркичката“, се насмевнува Ванеса. „Не можам да замислам што би правела јас со мини верзија од себе“.

Ванеса ја запознав минатото лето, талентирана готвачка и уметница. Ја интервјуирав за еден локален весник и веднаш се вљубив во нејзината куќа, нејзиниот “гајле ми е” став, нејзината вкусна храна и приказните за патувања, импулсивни одлуки и авантури. Станавме пријателки, честопати си праќавме пораки и се среќававме. Можеби досега погодивте дека таа нема деца, и тоа не е случајно. Ванеса (и се надевам дека нема да ме отфрли откако ќе го прочита ова) е една од многуте жени без деца што се важни во мојот живот – и со кои тајно се опседнувам.

Знаете како, кога барате совршени летни сандали, сè што забележувате на другите жени се шик сандали? Пред да добијам деца, никогаш не размислував за жените кои избрале да не станат мајки. Сега постојано размислувам за нив и ги забележувам насекаде. Имаат нешто што јас го барам, прозорец кон животниот пат што јас не сум го избрала.

А сè започна со една мала црна врата.

Во март 2017 година, во шестиот месец од бременоста, бев во Њујорк на конференција за медиуми – моето последно соло патување пред да станам мајка. Living Modern на Џорџија О’Киф беше отворена во Музејот во Бруклин, обемна изложба на која беа изложени гардеробата и додатоците на сликарката заедно со цитати и анегдоти од нејзиниот живот. Сама одела на кампувања! Сликала во зори секое утро! И еднаш се вљубила во црна врата во пустината и решила да го купи целиот имот околу неа! Стоејќи пред моделите на Пучи и Баленсијага направени по нарачка на О’Киф, помислив, за прв пат, за акутната слобода и огромните можности што ги нуди животот без деца.

Отприлика кога се роди ќерка ми, летото 2017 година, британската филмска ѕвезда Хелен Мирен – парадигмата за жена која живее без деца, која ѝпретходеше дури и на Опра – го промовираше The Leisure Seeker. Ја следев, голтајќи ги нејзините интервјуа, впивајќи го младешкиот сјај на Мирен и нејзината длабока самодоверба.

Постепено, жените без деца „за пример“ почнаа да го наоѓаат патот до мене на големиот и на малиот екран, во книгите што ги читав и во написите што ги ретвитував. Трејси Елис Рос ја гледав на црвениот тепих на Еми и Златните глобуси, со нејзиниот прекрасен стил и непретенциозниот joie de vivre. А авторката Меган Даум, чија книга есеи од 2014 година, „Неискажливото“, за нејзината одлука да се откаже од мајчинството, ме натера да плачам на моето породилно отсуство. (Не само што Даум одлучила да нема деца, таа уредила и антологија во која 16 талентирани писатели зборуваат за истата одлука.)

Додека ќерка ми растеше од бебе во мало девојче, често се фаќав себеси како играм игра со погодување во која станувам сè повешта – ако некоја жена уметница, писателка или визионерка го привлечеше моето внимание, шансите да откријам дека нема деца беа големи. Ен Фридман, жената зад бестселерот „Големото пријателство“ што неодамна го завршив? Нема деца. Ен Хелен Петерсен, мојот личен идол за пишување и авторка на Can’t Even — во која ги посочува финансиските и општествените причини што ја натерале да одлучи да не го избере мајчинството — исто така е без деца. Не ги познавам овие жени, но се потпирам на нив за совет и утеха.

Воспитана сум во руско домаќинство, така што, традиционалните семејни вредности веројатно ми се впиени уште од самиот почеток. Се сеќавам дека како мало девојче и тинејџерка, чувствував нежност кон бебињата и малите деца, и честопати фантазирав за малото бебе кое ќе го имам еден ден. Во Израел, каде што пораснав, децата и семејниот живот се национални опсесии, но дури и откако се преселив во САД, каде што да се биде без деца е општествено далеку поприфатливо, сепак сакав да забременам. Секогаш сум имала јасен став дека сакам да имам деца. По ѓаволите, додека го пишувам овој текст, знам дека сакам и второ дете. А сепак, како магнет ме привлекуваат жени без деца.

Тука е Марша, прекрасната писателка за храна што ја гледам на локални настани во шарен кафтан, впечатливи обетки и околу неа група восхитени геј пријатели, постојано. Тука е мојата пријателка Кристина, дизајнерка на аксесоари од Мексико, која сака да ја гушка мојата ќерка, но признава дека целосно ужива во животот без проблеми и замор поврзани со децата. Тука е и Гејл, чудната уредничка со која сакам да се дружам, која собира чевли и живее сама во прекрасен стан. А тука е и Даниел, талентирана уметница што ја запознав неодамна, која го претвори својот дом во музеј, едноставно бидејќи и се може. Ја негувам секоја интеракција со нив. Ги проучувам.

Дел од тоа е старата добра фрустрација дека нешто добро се случува некаде далелу и го пропуштам. Колку различен можеше да ми биде животот ако не сакав и одлучев да немам деца? Можев ли да станам подобра писателка? Дали веќе би имала договор за книга? Дали би можела да патувам на повеќе места? Дали би купила куќа во пустината од каприц? Но, дел од мојата фасцинација со жените без деца е тоа што, настрана од фактот дека сум мајка, сакам да бидам и како нив.

Штом ќе добиете дете, неверојатно е лесно да ги интернализирате очекувањата на општеството и да се предадете на наративот дека сте целосно променети, преродени, како и да сакате наречете го. Тоа често го гледам на Инстаграм; штом една жена, инфлуенсерка или познаничка ќе добие дете, нејзините објави брзо стануваат обвиени со бебешка лига, прогласи за пожртвуваност, рамнотежа помеѓу работата и животот, безусловната љубов и органски памук.

Но, што ако, сакате да родите бебе и да останете целосно, безусловно, истите? Мајчинството ми одзема пристоен дел од времето. Но, додека ја носам љубовта кон ќерка ми длабоко во себе и ѝпосветувам голем дел од вниманието што наместо тоа можев да го насочам во иден бестселер, во најголем дел чувствувам дека останав непроменета. Сè уште ја сакам својата слобода, ги негувам своите избори, ги слушам моите инстинкти, ги бркам моите соништа и се препуштам на планови кои немаат многу врска со ќерка ми. Опседнувањето со жени без деца ме потсетува на овој упорен дел од тоа која сум јас, она што отсекогаш сум била.

Знам дека нема две исти жени без деца и дека да се каже не на мајчинството е тешка, незгодна одлука поттикната од околностите кои се длабоко лични и непознати за другите. Но, за мене, она што е заедничко за сите овие жени – во историјата, медиумите и во моите општествени кругови – е таа чиста верност кон себе што толку сакам да ја паметам и зачувам. Тие не треба да ги „балансираат“ работата, хобијата и мајчинството – наместо тоа, можат целосно да го приоретизираат своето соло животно патување, по нивни услови. И додека не можам да одам во нивните чевли, гледајќи ги одблизу е доволно.

„Да”, и велам на Ванеса на крајот од нашиот повик, ќе ѝ се придружам на неделна „авантура со пица, плажа и велосипедизам“. И додека ја спуштам слушалката, патот по кој никогаш не тргнав, но во чиј правец гледав често, повторно се отвора.

Извор: Elle

Постбалкански барок и евровизиска ренесанса

Кога другарка ми од Белград ми испрати линк од YouTube на WhatsApp со порака „СЛУШАЈ!“, фрлив поглед, видов дека видеото трае 12 минути, си помислив „па дали си ти нормална“ и ментално го архивирав за тогаш-кога-ќе-имам-време. За среќа, пандемијата ги благослови прекарните независни уметници како авторкава на овој текст со вишок слобода, па веќе попладнето кликнав на линкот, некаде помеѓу опсесивното читање вести од Украина, напади на ПТСН и клипчињата со слатки мачки на Инстаграм.

И откако му фрлив поглед, не престанав да го гледам. Триптихот на Констракта (Nobl, In corpore sano, Mekano) моментално има над половина милион прегледи на YouTube.

Од каде толкава глобална фасцинација и ентузијазам? Покрај одличната заразна музичка основа, Триптихот е текстуално урнебес, а хуморот е – како што знаеме – последната линија на одбрана против апсолутниот ужас на човековото постоење, никогаш порано толку интензивен. Сè додека можеме да се смееме, нема да се убиеме.

Од воведниот кадар и првата реченица од првата песна – „Пијаното го прави мојот мал стан да изгледа благородно“, Констракта започнува со своето генијално и комично мапирање на невралгичните точки на современото пост-југословенско општество и остатоците од буржоаската средна класа, трансформирани во идеолошкиот пресврт од последниот четвртина век. Преку трите песни кои се како три фази на постсоцијалистички груминг, авторката ги поврзува овие точки во една конечна слика – портрет на пост-Балканот во неолибералната магла.

Во првиот сегмент, Nobl, протагонистката е опседната со својот статус, материјалните работи и телото. Исто како и Шерон Стоун, во која се претопува, таа се гледа во огледало и плаче, ѝ се спротивставува на идејата за стареењето и смртноста и ја негира („Зар јас да умрам? Е можеби баш јас нема)“. Во следниот сегмент, In corporе sano, измачувана од несигурноста и сопствената невидливост, уметницата неволно ја прифаќа моменталната ситуација („И не мора да биде подобро, моето срце само чука/ Верувам, само нека чука), за во последниот сегмент, Mekano, да признае целосен пораз и конформизам („Не остана никаква трага / Мекоста нека е проклета“).

И покрај тоа што дејството е во Србија, на Балканот, и таа пее на српски јазик, ритамот и имагинарното во делото на Констракта се западно-цивилизациски. Нејзините референтни системи се Италија, Франција/Париз, Америка (Шерон Стоун, Меган Маркл), Античка Грција – тие се предметот на нејзината желба, но и простори за идентификација. Ако ги сведеме брилијантните слики на авторката на заеднички именител, би можеле да кажеме дека Триптихот се занимава со (типично западната) животна криза во неолибералниот капитализам и неможноста да се преговара со него, со посебен акцент на специфичното цис-женско искуство.

Единствената асоцијативна врска со балканското (СФРЈ) минато во Триптихот е зградата Генекс и можеби бабата Десанка (р. 1912 г.) која во Глибовац ги чита судбините во џигер. Сите други мотиви ефективно ги бришат границите меѓу „Балканот“ и Западот. Ова е важно за толкувањето што следи.

***

Кога Констракта победи на српскиот Евросонг со средниот сегмент, In corpore sano, целата пост-југословенска територија се вжешти. Но ниту меѓународните медиуми, публика и обложувалници не останаа рамнодушни. Композицијата на Констракта доаѓа на евровизиската сцена во Торино како де-етнизиран вонземјанин и комплетна инверзија на класичните авто-егзотизирачки стихови, нешто што често може да се види на овој настан. Навистина, In corpore sano со своите музика и текст е „позападна“ од најзападното, поекспериментална, попрогресивна – невозможна за класифицирање, бидејќи кога зборува за кревкоста на телото, здравјето и невидливоста на уметниците, таа зборува за секоја западна, поцивилизирана земја.

Површниот поглед на странските медиуми – и нивната лишеност да го разберат текстот надвор од референцата на Меган Маркл – сугерира конфузија, но и несомнена фасцинација. Песната толку го заинтригира американскиот Newsweek што ѝ посвети напис, сепак, нарекувајќи ја „бизарна“ и имплицирајќи дека косата на Маркл е главна тема на песната. Други, пак, во миењето раце на сцената прочитаа коментар за пандемијата и инстирање да се зачува менталното здравје.

На нашите простори, пак, како важна референца и водич за толкување на делото на Констракта беше препознаено делото на Марина Абрамовиќ. Опсесивното миење на рацете на Констракта и повторувањето на „Уметницата мора да биде здрава“ многумина ги потсети на перформансот на Абрамовиќ во Копенхаген, Art must be beautiful, artist must be beautiful („Уметноста мора да биде убава, уметникот мора да биде убав“, 1975) во кој авторката опсесивно се чешла, повторувајќи ја споменатата реченица.

Ако се земе предвид културно-образовната позадина на Ана Ѓуриќ Констракта (дипломирана архитектка, р. 1978), голема е веројатноста дека таа намерно и свесно ја цитира Абрамовиќ. Сепак, би било многу поинтересно и интерпретативно посилно ако In corpore sano се спореди со Балкански барок, перформанс со кој Абрамовиќ го освои Златниот лав на Венециското биенале во 1997 година. Во перформансот, Абрамовиќ пее народни песни, и со часови и денови седи среде брдо крвави животински коски кои неуспешно се обидува да ги истрие и измие – како алегорија на, меѓу другото, страшните војни во Југославија.

Тогашниот триумф на Балкански барок на еден од најважните уметнички настани не само што беше голем успех за авторката, туку и за перформативната уметност воопшто, во тоа време крајно маргинализирана гранка на семејното стебло на визуелните уметности. Само неколку години подоцна, Марина Абрамовиќ добива потврда за својата глобална уметничка видливост кога нејзиниот перформанс The House with the Ocean View станува клучен дел од дванаесеттата епизода од шестата сезона на Сексот и градот – катализатор за повторното обединување на Кери и Александар Петровски (Кој ужас!). Во интервјуто од 2002 година, во очи емитувањето на Сексот и градот, Абрамовиќ изјави дека се гледа себеси како Балканот, а своето тело како мост меѓу Западот и Истокот.¹

Останатото е, што би рекле, историја. Во 2010 година, Абрамовиќ доби тримесечна ретроспектива во МоМа, каде што паралелно изведе 726-и-пол часа од перформансот The Artist Is Present („Уметникот е присутен“), што конечно ја втурна во кругот на славните светски уметници, сугерирајќи дека Балканот е најпосле припоен кон Западот.

Како Балкански барок на Абрамовиќ, делото на Констракта почнува и завршува над гротескен рид од животински коски. Но кај Констракта нема обиди за искупување или прочистување; гробиштата со пилешки коски се ручекот на двајцата протагонисти (брачен/вљубен пар). Наздравувајќи со звукот на отчукувањата на часовникот, несвесни за масакрот под нивните прсти, Констракта и Коста ги крцкаат крилцата како сцена од семејниот живот, врамена во собата, како масло на платно, закачена на ѕидот од дневната соба на секој од нас.

Колективниот ужас и трагедијата од Балкански барок на Абрамовиќ кај Констракта се невидливи, иако ѝ се случиле во текот на животот, и неповторливи, бидејќи колективот веќе не постои. Балканот е мртов, се самоуништи и беше проголтан од Западот. Четврт век по нашите војни и перформансот на Абрамовиќ, Констракта се занимава со хоророт што дојде отпосле, ужасот на пост-балканскиот индивидуализам: средбите со бесмисленоста на секојдневната работа, медиумското ѓубре, стареењето и умирањето на телото, заменливоста на идеологиите… Сето тоа пропратено со капиталистичка индивидуалистичка мантра и опсесивно миење раце, наместо коски, од каква било (колективна) одговорност. На крајот, во уште една духовита инверзија на Абрамовиќ, чиешто свето присуство во МоМа го посведочија илјадници луѓе, кај Констракта постбалканската „уметница е невидлива“ и незаштитена.

Иако многу се пишуваше за односот на Констракта кон косата на Меган Маркл², Триптихот е поинтересно да се гледа како пост скриптум или епитаф кон делото на Абрамовиќ, и како еден духовит³ и циничен коментар на нејзиното барање од уметноста да „ вознемири, да ја предвиди иднината и да поставува прашања“.

Зашто, откако сите прашања беа одамна залудно поставени, откако иднината беше детално прочитана од црниот дроб на невините, откако уметноста и сите перформанси и сите уметнички дела под небесниот свод не успеаја да ги спречат војните и ужасите, би дала сто Марини Абрамовиќ за една Констракта, на repeat, со која ќе се смееме, и ќе плачеме, до последниот такт.

Пишува: Мима Симиќ

Извор: Kulturpunkt

 

 

¹ “I see myself as a bridge, like the Balkans, between the West and the East. I use my body as the way to get across.”

² Овој стих со М. Маркл треба да се посочи како слепа точка на раскинувањето на Констракта со Балканот. Ниту еден бел човек во западниот свет не би посегнал лесно по мотивот на косата на личност со афро-американско потекло, дури и делумно, бидејќи со него е поврзан специфичен вид на опресија. Ова faux pas, за жал, најлесно би било да се одбрани со „балканското“ незнаење – и со тоа да се исече гранката со најубав поглед. Среќно, Констракта!

³ Кога сме веќе тука, најблиската референца за Констракта во светот на музичките изведби секако би била Лори Андерсон. Најдобрата раскажувачка меѓу музичарите и најдобрата музичарка меѓу раскажувачите, Андерсон исто така го користи хуморот како мачета, особено во ремек-делото The Ugly One With the Jewels and Other Stories (1995), во кое, повторно, се реферира на Марина Абрамовиќ во една од песните.

Врховниот суд на САД се обидува да го забрани абортусот: дали Америка е сè уште слободна земја?

Најлошиот можен исход полека станува реалност: според протечената нацрт-одлука од Политико, мнозинството во Американскиот врховен суд гласало за укинување на преседанот „Ро против Вејд“ од 1973, заедно со сестринската одлука „Планирано родителство против Кејси“ од 1992. Ако се усвои оваа значајна пресуда во јуни, абортусот автоматски би станал нелегален во околу 26 држави.

Нацрт-одлуката, напишана од Самуел Алито, најжестоко омразениот член на конзервативното крило на судот, ќе го поништи 50-годишниот преседан и значајната пресуда што длабоко ги обликуваше правната доктрина и популарните сфаќања за законот. Со тоа, жените ќе станат заробенички на сопствените тела и на идеите на мажите за улогата на тие тела. Ќе ја направи нашата земја послаба, посурова, поглупава и помалку енергична.

Пред судот да ги сослуша усните аргументи во случајот Добс против Џексон, случај што бараше да се оспори законот на Мисисипи кој забранува абортус по 15-та гестациска недела, некои судски набљудувачи – главно мажи – предвидуваа дека овој исход (укинувањето на „Ро против Вејд“) е малку веројатен. Чешајќи се за брадата, тие велеа дека номинираните судии како Ејми Кони Берет или Нејл Горсух се умерени во ставовите (и двајцата се имаат потпишано на нацрт-одлуката) и дека инкременталните импулси на главниот судија Џон Робертс ќе ги ублажат страстите на неговите колеги од кои повеќето се мизогинисти.

Во меѓувреме, феминистките беа попроникливи во своите предвидувања за посветеноста на десницата кон сексизмот и разбирањето на импликациите врз другите области на законот во свет без „Ро“.

Но по усните расправии на 1 декември, дури и оние експерти кои беа најпосветени на својата изведба на софистицирана смиреност беа принудени да признаат дека не постои сомнеж околу исходот. Сослушувањето, чие аудио беше пренесувано во живо, се претвори во карневал на заблуди и хипотези и безпредметно инсистирање на тривијалноста на преседанот.

Ејми Кони Берет дури отиде до таму да праша зошто на жените им е потребен абортусот сега кога законите за „безбедно засолниште“ им дозволуваат на новите мајки да ги предадат новороденчињата без да бидат уапсени. Сослушувањето се претвори во шега, фестивал на мизогинија, несериозна правна формалност за легитимирање на однапред одлучен исход. „Ро“ ќе биде укинат.

На некој начин, протечената одлука не ни кажа ништо ново: ова се последните денови на репродуктивната слобода во Америка, а повеќето држави наскоро целосно ќе го забранат абортусот или толку ќе го ограничат што тоа ќе го направи речиси недостапен. Но, нацрт-одлуката на Алито сепак го претставува најомразениот максималистички пристап за кој судот е способен.

Одлуката не само што ги укинува Ро и Кејси, туку изразува целосен презир кон идејата дека уставот ја штити телесната автономија на жените. Таа артикулира ригидна и непроменлива визија за индивидуалните права, визија во која судот ќе ги признае само оние слободи со силен историски преседан, кои се експлицитно набројани во текстот на уставот.

Доколку ова толкување се истера до крај, би искоренило многу други права на Американците меѓу кои и правото на контрацепција, правото на геј бракови и декриминализација на геј сексот. Реакционерите на судот нема да застанат со ставање крај на легалниот абортус. Нивната цел е да ги повредат, казнат и стеснат животите на Американците на многу посурови и инвентивни начини.

Можната ненадејна забрана на абортусот во најголемиот број држави во јуни понатаму ќе создаде нови легални нагазни мини кои брзо ќе ги нагризат останатите индивидуални права. Кога жените ќе почнат да ги минуваат границите за да ја извршат процедурата, црвено-обоените држави ќе се обидат да го ограничат меѓудржавното патување. Кога активистите ќе почнат да испраќаат апчиња за абортус преку пошта, агресивните претреси и запленувања на пакети и лични работи ќе зачестат.

Кога жените ќе почнат да наоѓаат начини како да ја прекинат својата бременост, многу од нив ќе заработат кривични пријави, а некои од нив ќе бидат и осудени. Кога лекарите ќе се соочуваат со пациентки со компликации во бременоста кои се опасни по живот, многумина од нив нема да знаат што им е законски дозволено и од страв ќе ги остават своите пациенти да умрат. Некои од оние кои ќе го направат другиот избор и ќе им помогнат на своите пациентки да живеат, ќе бидат уапсени.

Сето ова ќе создаде правни преседани кои ја нагризуваат американската слобода, правејќи го животот помачен, побрутален и помалку безбеден.

Постојат начини како да се бориме. Се разбира, настрана правните пресуди, Американките не го уживаат своето морално право да ги контролираат своите тела од Американскиот врховен суд; го уживаат од своето човечко достоинство. Многу од нив ќе бараат начин и ќе извршат абортус, му годело тоа на Судот или не, во согласност со овој повисок, поблагороден закон. Други ќе донираат во фондовите за абортус на кои ќе им биде очајно потребна поддршка бидејќи трошоците и побарувачката ќе растат. Трети, пак, ќе го шират зборот за организации како што е „Aid Access“, која испраќа апчиња за абортус до жените во САД од странство.

Некои ќе ги повикаат своите сенатори и ќе побараат од Американскиот сенат да го искористи овој момент на народен бес за да ја укине опструкцијата и да го донесе Законот за заштита на здравјето на жените пред да згасне моментот и да биде предоцна. А некои ќе ги повикаат своите државни претставници и ќе побараат да ги донесат најагресивните можни закони за право на избор, во пресрет на она што допрва доаѓа.

Но, ништо од ова не го менува фактот дека укинувањето на Ро ќе има неподнослива човечка цена. За абортусот толку често се зборува како за политичко прашање со „висок влог“ или „жешко копче“, па лесно е да се изгуби од вид основното достоинство што ова право им го дава на жените и на останатите. Државата да присили некоја личност да биде бремена не е исто со тоа да ја принуди да плаќа данок. Настанот не се одвива во судница или на лист хартија; се одвива внатре во нејзиното тело.

Се појавува прашањето дали половина од земјата ќе има контрола врз сопствената внатрешност или владата ќе биде толку злобна што ќе ја истера својата визија за родов конформитет дури и во органите на своите граѓани. Се појавува прашањето дали Американците ќе можат достоинствено и слободно да го изберат своето семејство, да го одржуваат сопственото здравје и да го обликуваат текот на сопствениот живот – или таа слобода ќе биде задржана врз основа на нивниот пол.

Некои покренаа сомневања за тоа дали Америка може да се нарече демократија, сега кога моќта на креирање политики во голема мера во рацете на неизбраните судови – чии одлуки, како оваа, се толку радикално неусогласени со и рамнодушни кон јавното мислење. Но, исто така вреди да се запрашаме дали некоја земја може да се нарече демократија ако не го штити правото на абортус.

Со тоа што го прави абортусот незаконски, судот наметнува правен статус кој е толку суров, толку личен и кој толку го менува животот на половина од своето население, што оние кои се предмет на ова наметнување не можат да се наречат слободни. Дали постои посуштински услов на демократското граѓанство од контролата на една личност врз сопственото тело? Можеме ли да се нарекуваме слободна земја без тоа?

Извор: Мојра Донеган за The Guardian

Scroll to Top