Статија2

НЕ треба да значи НЕ! – „Нетипичните“ жртви на силување во Македонија не можат да го пријават и да го докажат делото

Новиот Закон за спречување и заштита од насилство врз жените и семејно насилство донесен на 27 јануари годинава, што почна да се применува од шести мај, е во согласност со Истанбулската конвенција (Конвенција на Советот на Европа за спречување и борба против насилството врз жените и семејното насилство). Во него опфатени се поимите за насилство врз жени, родово базирано насилство врз жени, семејно насилство, род, трансродово лице, како и видовите на насилство. Ново во овој закон е дефинирањето на сексуалното насилство и силување како „Секое дејствие од сексуална природа, со кој било телесен дел или предмет, на телото на друго лице без негова/нејзина согласност. Сексуално насилство постои и кога се наведува или присилува друго лице да се вклучи во дејствија од сексуална природа со трето лице без негова согласност. Согласноста мора да е изразена доброволно како резултат на слободната волја на лицето, проценета во контекст на околностите“.

Законски, сето ова звучи добро, согласноста е таа што е најважна за сексуалниот чин, а сè спротивно на тоа е сексуално насилство и силување. Но, во практиката, работите се поинакви. Затоа што во Кривичниот законик на РСМ силувањето сè уште е само доколку е употребена физичка сила или закана од страна на сторителот и даден отпор од страна на жртвата, постои „невидлива“ бројка во Македонија на случаи на силување за кои малку се зборува и всушност не постојат пред институциите. А, во реалноста постојат, без разлика дали се работи за сексуално насилство во интимна врска или брак, во рамките на семејно насилство, силување со злоупотреба на супстанции, силување каде што жртвата се замрзнува од страв… Според Наташа Бошкова, адвокатка која е дел од тимот на „Маргини“, вели дека ако некоја појава не е видлива во законот исто како да не постои и да не се случува.

„Силувањето без употреба на физичка сила и закана од страна на сторителот и отпор од страна на жртвата не е препознаено во Кривичниот законик и оттука нема официјална бројка на вакви случаи. Сметам дека случаите на силување без согласност на страна на жртвата се многу поголеми од она што институциите, па и организациите го евидентираат. Со колегите од ХОПС само што завршивме истражување за родово-базираното насилство врз жените кои употребуваат дроги, чиишто наоди потврдуваат дека состојбата на дејство на одредена супстанција се злоупотребува од извршителите на силување. Имено, дел од жените кои употребуваат клупски дроги споделија специфични искуства на силување во отсуство на нивна согласност, односно отсуство на можност да ја изразат својата согласност како резултат на дејството на психоактивните супстанци. Ова силување не го препознаваат институциите, особено полициските служебници, па жртвите најчесто се разубедуваат да не пријават и да не поведат постапка со образложение дека нема присила и закана и нема отпор на страна на жртвата“, вели Бошкова.

 

Согласноста е клучна

 

 

Според Ина Џугуманова, правна советничка во Хелсиншкиот комитет за човекови права, повеќето жени и девојки кај нас не се запознаени дека во нашата држава за едно лице да одговара за силување треба да применило физичка сила или закана дека ќе ја нападне жртвата, а жртвата да давала активен отпор.
„Сметам дека едни од најобесхрабрените да пријават се жртвите на силување од страна на интимен партнер. Овие жени и девојки ретко даваат активен отпор на сексуалниот однос, но тоа не значи дека тие на тој начин ја дале согласноста. Секој полов однос без согласност претставува силување. Секако, особено кога станува збор за жртви од страна на интимен партнер кои не дале согласност на сексуалниот акт, но и кон други жртви кои не дале активен отпор, кои честопати се двојно виктимизирани од страна на институциите, најчесто од полициските службеници. Сме биле сведоци на случај кога полициски службеници ѝ имаат кажано на жртва дека ако физички не се противела, сакала да има однос, но и на случаи кога полициски службеници сметаат дека жената секогаш треба да има сексуален однос со својот партнер, без разлика дали таа сака или не. Ваквиот однос, но и моменталната регулација во Кривичниот законик, на крајот резултира со непроцесирање на пријавата доколку жртвата не приложи докази за повреди со кои би докажала дека врз неа е применета физичка сила, односно дека таа давала активен отпор“, вели Џугуманова.
Според официјални податоци од МВР, во текот на 2018 година имало регистрирано 31 случај на кривично дело силување, во 2019 година 35 кривични дела, а во 2020-та 38 кривични дела силување. Во 2021 година, во периодот од јануари до април, според податоците од МВР се регистрирани десет кривични дела силување за кои се пријавени девет сторители.

 

 

Од Јавното обвинителство велат дека не водат статистика за случаите во кои отсуствуваат параметрите физичка сила или закана.
„Имајќи предвид дека кривичното дело се врши кога друго лице се присилува на обљуба со употреба на сила или закана дека непосредно ќе нападне врз неговиот живот или тело или врз животот или телото на нему блиско лице. Оттука, во Јавното обвинителство не се води статистика според параметрите на прашањето што го поставивте, па од тие причини не сме во можност да ви ги дадеме бараните податоци. Јавните обвинители, по завршување на истражната постапка, во која ги имаат прибрано материјалните и вербалните докази со кои несомнено го докажуваат стореното кривично дело, ги поднесуваат обвиненијата до надлежните судови. Оттука, сите поднесени обвиненија по кои е водена судска постапка се поткрепени со релевантни докази во однос на кривичната одговорност на обвинетите лица“, изјавија од Јавното обвинителство.

Бошкова вели дека срамот и стравот да се зборува за ова искуство и да се пријави пред надлежните институции ги одвраќа жртвите да ги пријават случаите на силување.

„Малиот број жртви, пак, кои одлучиле да го пријават силувањето се соочуваат со повеќекратна виктимизација преку повторување на исказот во сите фази на постапката, докажување на веродостојноста на својот исказ, одбрана на својот интегритет како жртва и слично. Ова ги пролонгира последиците од насилството врз физичкото и менталното здравје, а неретко кај жртвите се создава чувство на вина дека и тие придонеле или можеле да го спречат насилството“, вели Бошкова.

Околу тоа зошто жртвата не би давала отпор доколку некој се обиде да ја силува, Џугуманова објаснува дека многубројни истражувања од страна на психолози упатуваат на тоа дека жртвите многу често се „смрзнуваат“ од страв дека ќе бидат тешко повредени или убиени и поради тоа никако не реагираат на сексуалниот акт, односно не даваат отпор.

„Има и такви што од голем шок не даваат отпор, плачат, го молат сторителот да престане и слично. Секоја жртва различно реагира и не смее однапред да се претпоставува како една личност треба да се однесува во таква ситуација. Согласноста треба да биде јасно дадена, а недостигот од активен отпор не смее да биде претпоставка дека жртвата ја дала согласноста“, вели таа.

 

Непријавување и недоверба во институциите

 

 

Со ваков однос на институциите жртвите се обесхрабруваат, што дејствува на нивното ментално здравје, ја губат довербата, се разочаруваат и избегнуваат да пријават во полиција. Стравот и срамот во случаи на силување е голем, а во овие „нетипичните случаи“ постои и нишката на недоверба и неможноста на докажување на делото според нашиот Кривичен законик.

Многу честа појава е жртвите на силување да не го пријават силувањето веднаш, па дури да поминат и години за да се охрабрат да им пристапат на институциите, што значи дека медицински е потешко или невозможно да се докаже дека делото се случило без согласност.
„Докажувањето силување е оставено на здравствената професија преку потврда на повредите настанати како резултат на присилата и отпорот, без да се цени контекстот на извршување на кривичното дело, исказот на жртвата и другите околности на случајот. Па, така, во отсуство на медицинска документација, жртвата не може да докаже дека навистина била жртва на силување без нејзина согласност. Во насока на ова, сакам да споделам еден случај на силување што беше пријавен во 2008 година, а жртвата по првпат беше повикана да даде исказ во обвинителството во 2021 година. Обвинителството го врши испрашувањето на жртвата во насока на докажување дали во конкретниот случај има присила и закана од сторителот и отпор и одбивање од страна на жртвата“, вели Бошкова.

Ана Аврамовска Нушкова, правна советничка од Националната мрежа против насилство врз жените и семејно насилство, во однос на пријавувањето вели дека има голем број жртви кои воопшто не го пријавуваат силувањето, а исто и такви што ненавремено ќе побараат медицинска помош и институционална заштита.

„Со тоа се отежнува или воопшто не се случува прибирањето на потребните докази од страна на форензичарите. Дополнително, отежнувачка околност е доколку во градот каде што живее нема упатувачки центри за жртви на сексуално насилство (моментално кај нас Скопје, Тетово и Куманово) во рамките на болниците раководени од Министерството за здравство и жртвата може да биде и жртва на осуда и ревиктимизација првично од најблиската околина, а потоа и пошироко со што се зајакнува јазот на недоверба во работата на институциите“, вели Аврамовска Нушкова.

 

 

Потребно е криминализирање и на силувањето во брак

 

 

Според Џугуманова, официјалните податоци на институциите дефинитивно не ја отсликуваат вистинската слика за сексуалното насилство кај нас.

„Под сексуално насилство не се подразбира само силувањето туку и сексуалното вознемирување преку интернет, сексуалното вознемирување на јавен простор, сексуалното вознемирување на работно место, кое може да биде вербално и невербално, демнењето, половиот напад врз дете кое не наполнило 14 години итн. Дел од овие кривични дела сè уште не се инкриминирани во нашиот Кривичен законик. Поради тоа, моментално се работи на измени на Кривичниот законик во овој дел, а со цел усогласување на нашето законодавство со Истанбулската конвенција, која нашата земја ја има ратификувано. Оттука, во ситуација кога ги немаме ниту инкриминирано сите форми на сексуално насилство, нашите институции не можат да водат целосна статистика за сексуалното насилство“, вели Џугуманова.

Аврамовска Нушкова вели дека во оперативниот план на Министерството за правда се измени и дополнување на КЗ, меѓу кои една од предвидените промени е и дефиницијата за кривичното дело силување.

„До денес, Министерството ја нема спроведено таа активност. Измената треба да биде во насока на воведување согласност како еден од основните елементи на кривичното дело силување, а додека употребата на сила и/или закана да се стави како потежок облик на делото. Дополнително, иако во ниту еден контекст не е исклучено силувањето во бракот (како полово малтретирање е предвидено во семејното насилство), сепак сметаме дека треба во делото да се воведе дополнителен став каде што ќе се прецизира дека ова казнено дело може да се изврши и врз сегашен или поранешен брачен другар или интимен партнер и во согласност со член 36 став 3 од Истанбулската конвенција, а е во насока на препознавање и преземање на правни дејства за делото силување во брак“, објаснува Аврамовска Нушкова.
Владата на Република Северна Македонија на деведесет и третата седница, одржана на 9.10.2018 година, го усвои Националниот акциски план за имплементација на Истанбулската конвенција (2018-2023) и ги задолжи сите надлежни министерства и релевантни институции да подготват годишни оперативни планови за спроведување на активностите од НАП-от и да ги објават на своите интернет-страници.

„Потребно е итно усогласување на КЗ со Истанбулската конвенција. Всушност, Европскиот суд за човекови права многу порано го постави стандардот што државите мораат да го воспостават на национално ниво со цел ефикасна заштита на жртвите на силување. Според судот, клучно обележје на силувањето е недостаток на согласност од страна на жртвата. Законот за спречување и заштита од насилство врз жените и семејното насилство го дефинира семејното насилство, кое вклучува и сексуално насилство. Но, ова не е доволно да се даде ефикасна заштита на жртвите на силување во брак сè додека тоа не се криминализира со КЗ. Недостаток на постојната одредба за силување, покрај дефинирањето на обележјата на кривичното дело, е и непрепознавањето на силувањето извршено во контекст на семејно насилство. Ова е дополнителна причина да се забрза измената на КЗ и конечно да се даде заштита и на жртвите на силување извршено во контекст на семејно насилство“, вели Бошкова.

Во повеќето европски држави силувањето е кривично дело што подразбира присила, употреба на сила, закана со сили или, пак, неможност да се одбрани. Според анализа на „Амнести интернешнел“, само 12 од 31 земја во Европа имаат закони што го дефинираат силувањето како секс без согласност. Според анализата, земјите што го дефинираат силувањето како секс без согласност се: Белгија, Хрватска, Кипар, Данска, Германија, Грција, Исланд, Ирска, Луксембург, Малта, Шведска и Велика Британија. Секој сексуален однос без согласност е силување и нема „ништо помеѓу“, се наведува во извештајот на „Амнести интернешнел“ од 17 декември 2020 година. Во него се вели дека силување е исто така ако жртвата е пијана или под дејство на дрога; или ако таа решила да оди дома со некого; или доколку е провокативно облечена. Силување е и ако жртвата не кажала јасно „не“ или физички не се спротивставила на насилникот. Меѓу земјите-членки на ЕУ, Данска е последната што го заостри законот за силување веднаш по Хрватска во декември минатата година.

 

 

 

Извор: Portret.digital

 

„Оваа сторија е објавена во рамките на регионалната програма “Имплементирање на норми, менување на ставови,” финансирана од Европската Унија и имплементирана од UN Women“.

Кога сакаме, не сме сами: интервју со Јелисавета Благојевиќ (прв дел)

Кога културен фестивал кој изобилува со пронижувачки искуства како Скопскиот фестивал на гордоста и првата феминистичка платформа Медуза ќе ги распарат конците на сомнеж кон гигантски форми на прангосувачко заедништво, толку големи што во себе кријат мрачни ширини на присила и молк (страшно е да се каже на глас, но замислете – еве, зборуваме, можеби, за нашата мила нација, и нашите безгрешни семејства ..); и тие конци, црвени и црни, ќе ги позајмат да зашијат скршено срце – навистина, тогаш станува збор за нешто што може да ги промени нашите животи. И природно е, во тоа се зјапа романтично. Скршеното срце, сега зашиено, не е и не „мора“ да биде зацелено затоа што сѐ што „мора“ да биде ја конзервира повредата и ја наложува како непроменет начин на живот, кој повредува и повредува..; спротивно на тоа, кога скршеното срце е изложено, кога конците се видливи, тоа е сила, тоа е доволно за живот во кој јас може да се пресоздаде, неумитно во себе да ги опфати грижата, болката, срамот, стравот, љубовта, себе-дарувањето, пријателството, радоста и конечно – гордоста да се биде ваков или таков, или никаков, но возможно е – секаков!

 

Јас, со скршеното срце… – Ваквото раѓање на јас, ваквата субјективизација е одважна; тешка и несвојствена во суровиот капитализам, растревожениот патријархат и грозниот колонијализам. Но оваа субјективизација е политички порив за нова политика, можеби последната шанса за нова и подобра политика, базирана на грижа за – (себе и другиот), а не грабање (ius proprium). Кога поединечното јас е дел од многуте ние без да биде асимилирано, туку да пулсира со својата различна посебност, тоа значи дека: сечиј пулс е важен кога живееме заедно.

 

Што значи „два“ од гледна точка на љубовта? Како себе и другиот се содржани во два, имено, каков е погледот кон светот од сцената за двајца, од која заедно се гледа од позиција на разлика, а не на идентитет (како што преносно опишува Ален Бадју во Éloge de l’amour?

 

Прашањето за идентитетот и разликата, можеби, е најстарото филозофско прашање. Скоро целата традиција на западно-европското мислење, имено, тоа што се основни логички принципи на западно-европската традиција го содржат и концептот на разлика и на идентитет. Рационалното мислење, всушност, е нужно одредено од соодносот помеѓу идентитетот и разликата. Тоа што за нас е важно, во врска со ова прашање – што значи два? – и од гледна точка на љубовта, може да се чита на два начини. Во модерната традиција на мислењето, тоа два и тоа јас заедно со другиот, заправо, е секогаш прашање сведено само на идентитетот. Значи фигурата на другиот/да се биде заедно со другиот и ваквото разбирање на љубовта, всушност, одново ја потврдува позицијата на јас. Поради претходново, оние кои се занимаваат со политика на љубовта, понекогаш тврдат дека во традицијата на рационалното западно-европско мислење – љубов, нема! И тоа е еден проблем. Оттука, за љубовта да биде можна од идентитетска позиција, другоста на другиот мора да се уништи, имено, да се уништи онаа вистинска разлика на различното од јас. Значи, разликата треба да биде посветена, и во склад со идентитетот. Од прашањето за љубовта: што значи два, од гледна точка на љубовта? – произлегува друг проблем кој го третира (не само!) феминистичката теорија, овде може да ја спомнам Лис Иригаре, поради тоа што се работи за култура, традиција, начин на мислење што пребројува сѐ. Значи, љубовта не е пребројлива, таа не е “еден“, “два“, “три“, па “колку“ полови има – има “пет“ има “шест“, па со сето ова и да го решиме проблемот. Проблемот на љубовта и суштинското прашање за љубовта и како таа да биде возможна, е напуштање на таа економизирачка идеја – дека сѐ може да се преброи, дека сѐ може да се затвори во некакво броење: едно јас и едно ти сме два. Два во љубовта, сѐ уште и на линија на Иригаре но и на други, е фигура на мноштво. Така, и кај Жак Дерида: другиот е секогаш фигура на мноштвото. И тоа значи дека јас и ти никогаш не сме сами. Љубовта е можна само во смисла на тоа дека таа фигура на два е мноштвена фигура, и која никогаш не може да биде преброена, затворена. И тоа прашање за љубовта, заправо, отвора кон нешто што не одговара на традиционалното разбирање на љубовта, дури ни на она што е пар. Парот не е мноштво, парот е и еден и два, и тоа се подразбира во модерната традиција, истава е таква на поседување и присвојување. Компликацијата која настанува со парадоксалната идеја за љубовта е тоа – за да биде љубов, мора да биде мноштвена. Конечно, се отвора едно друго прашање: како е можно во традицијата на рационалното мислење, каде што основно правило е или “А“ или “Б“, односно или јас или ти, да се мисли љубовта? Љубовта како двајца, како однос во кој постојано сме “или/или“ – каква е таа, побогу, идеја за љубовта и дали тоа воопшто е љубов?

 

 

Фотографија на Соња Ставрова, од ретроспективната изложба Blinded by Love на FRANKO B, Скопје, 2021
Што значи дарот на љубовта? И зошто тоа што е љубов – нужно е љубезно, а не хиерархиско, и не подредува, туку се отвора кон изобилството можности во кои љубовта се случува, така што се случуваат многу љубови и ниту една меѓу нив не бара да биде најголемата, најважната, што ги потиснува и истиснува сите други во свое име?

 

Кога станува збор за промислување на љубовта, значи не само љубовта туку и љубовта на која упатува Дерида, на пример, тој користи два поими: поимот „поклон“ и неговата логика и логиката на „дар“. Логиката на „поклон“ е логика на реципроцитетот, односно економска логика. Значи: “те сакам но очекувам возврат“, па така – љубовта да биде обзнаена, секогаш изговорена и заправо, љубовта да биде на страна на оној што е активен, што знае за љубовта и знае како да се сака, зарем не? За разлика од друиот што можеби е сакан, а тоа воопшто не го знае.. Во секој случај, оваа логика е идентитетска, и ги подразбира тој што сака и тој што е сакан, односно како секогаш љубовта треба да знае кој сака и кој е сакан?! (sic) Па така, се дава тој „поклон“, што, повторувам, секогаш подразбира реципроцитет, разземање итн. Како што тоа веќе е впишано во логиката на полонот: некому носиме поклон, со тоа што и очекуваме поклон за возврат. Нели, некому ќе му се каже: те сакам но едвај и да можам да преживеам, ако истото не ми го возвратиш. Во оваа традиција на мислењето за љубовта, секогаш, се очекува нешто за возврат. Тоа што за Дерида е многу важно, природно, е логиката на „дар“. Дерида, всушност, цени за истава дека тоа е љубовното љубовно. А тоа е логика која не знае за економија, за реципроцитет, и како Дерида ја нарекува: дарот на бесконечната љубов. Но ние не знаеме .. за тоа е потребно – знаењето за љубовта да не претходи на љубовта; ние сакаме без тоа да го (со)знаеме и не знаеме кому ја упатуваме таа љубов, значи, не постои одредено идентитетско место што е обземено од претходново. Фигурата на љубовта и фигурата на дарот, така, се отвораат кон споменатата идеја за мноштвото, која што, пак, е важна и за вториот дел од поставеново прашање. И овде најнапред станува збор за канонскиот модел на љубов. Истовремо и за доведување во прашање на овој модел. Тоа го наоѓаме, на пример, кај Жан Лик-Нанси: за љубовта да биде љубов/љубовна, и како таква да биде возможна – љубовта не смее да привилегира. Значи, сите љубови се подеднакво важни, сите љубови се содржани веќе во возможноста за љубов, која пак повратно – љубовта ја чини возможна. Родителската љубов, љубовта на љубовниците, љубовта кон комшијата, љубов кон странците, туѓото, тоа што прв пат се здогледува, љубов кон детето.. – сите се подеднакво важни, и не смее да се привилегира меѓу нив, токму затоа што сиве овие љубови – љубовта ја чинат возможна.

 

Од серијата цртежи (волна на хартија) на FRAKO B, 2012-2016

 

 

O philoi, oudeis philos. Еден од античките зборови за љубов е philia. И има ист корен за зборот „пријател“ или philos. Меѓу другото, philos е содржан и во зборот филозофија. Каква е корелацијата помеѓу љубовта-пријателството-мислењето? (Агамбен, Нанси, Дерида… и што, сега?)

 

За разлика од модерниот поим за љубов, кога го користиме само тој еден поим за љубовта, античкиот свет познавал три поими за љубов: eros, philia и agape. Еротската љубов или eros е најблизу до она што ние го препознаваме како љубов помеѓу љубовници, кога страста е најизразена, philia е поим кој се однесува на пријателството (останува уште нешто да се дообјасни бидејќи не е сѐ толку лесно и буквално преведливо), и agape е некаков поим кој упатува на однос кон божества, и на пример се користи во христијанството како модел на љубов. Сега, прашањево пред сѐ се однесува на philia. Philia, можеби најопсежно па и најдобро е анализирана во книгата на Дерида Politiques de l’amitié каде што се занимава со канонскиот модел на пријателството, и каде што зборува за тоа дека пријателството е мислено како хомоеротска врска помеѓу мажи, односно меѓу политичките субјекти. Пријателската љубов е базирана на односот помеѓу сличното со слично, па го има тој момент на познанство и сличност (familijarnost) – и како таква, таа е машка. Од овде може да се заклучи дека пријателот како политички субјект е секогаш, заправо, машки. Тоа не значи дека не постојат поинакви пријателства, како на пример женски пријателства или пријателства помеѓу маж и жена, но тие како такви не се канонски и постојат различни изрази во колоквијалниот јазик што упатуваат на тоа: 100 пати сме слушнале дека жена и маж не можат да бидат пријатели, дека женските пријателства се послаби и помалку квалитетни.

 

(продолжува)

 

PS. Секоја година, неуморен е глаголивиот обид да му се упати благодарност на нашиот врзив конец, човекот кој е нишка што нашите животи ги спојува во возможност за поинакви, можни начини на обитување, што од тоа дури прави култура – на Славчо Димитров. И постојано, зборовите се измолкнуваат на големата восхит за неговата трудбеничка посветеност. Но потоа, во сивите денови, случајно ќе допреме таму каде што поминал конецот, и повторно се потсетуваме на Славчо и само го чекаме јуни…

 

Разговорот го води Вики Младенова

 

 

 

 

 

 

 

Разговорот е дел од проектот Breaking the silence, во соработка со Heinrich-Böll-Stiftung e.V.

Или како сите, или ништо – Мајки и камионџии

„…и доаѓајќи до тоалетот забележувам дека штотуку
сум добила менструација, па јасно, нели, како порано не ми
текна, надуен стомак, тежина, нервоза, со тоа сè е објаснето,
со овој за мене сосем непотребен циклус.“

 

„…И одеднаш разбирам: никаква болест нема. Тоа сум само јас.
Со сето зло што ми припаѓа“
Или како сите, или ништо
„Мајки и камионџии“

 

Ивана, главен лик од истоимениот расказ од збирката раскази „Мајки и камионџии“ од Ивана Доброковова, својата (животна) женска приказна ја започнува со зборовите: „Во времето кога се родив, имаше толку многу накотени Ивани, како гниди, од Ивани се сопнувавте на секој чекор…“ преку кои ја отвара сагата за нејзините женски патешествија и тежината на тоа жената да се издвои од толпата и да ги прескокне очекувањата кои општествените дефиниции за нормалност и‘ ги налагаат; да се оттргне од сите сенки, духови и призраци кои ја прогонуваат, обидувајќи се да ја вратат назад во шаблонот на традицијата и исполнувањето на нечии замислени очекувања, кои очекувања се само одговор на нечии туѓи потреби.

Колку повеќе има исти, толку потешко се прифаќаат различните.

Нашата Ивана уште на почеток е свесна дека не само што не сака, туку не може да биде обична Ивана и да се претопи во сите Ивани, иако сите други Ивани биле забележувни и вреднувани повеќе од неа: „Мајка ми еднаш на родителски состанок гордо се исправила кога учителката почнала да зборува за тоа колку Ивана е паметна и вешта, колку е успешна, ама само до моментот кога станало јасно дека зборува за Ивана што седеше на клупата до мене, да, отсекогаш бев навикната дека за многумина бев другата, третата Ивана…“.

Оваа Ивана, „за жал“ не ги исполнувала условите да се вклопни во ниту една дефиниција за успешна, шармантна, вреднувана и женствена жена, а штом не ги исполнувала условите, се разбира, морало да се побара стручна помош: Со години траеше периодот додека мојата психијатарка на улицата Техелна успеа правилно да ми го постави лекарскиот третман, откако точно ги избалансира флуктуациите нагоре и надолу, за да не бидам премногу стишена и забавена, ама од друга страна, пак, ниту непримерно дива и весела, за да бидам под контрола, нејзина, на мајка ми, своја лична, и да не можам да полетам некаде далеку од каде би морале повторно да ме преселуваат на земјата или да ме исправаат пак на нозе, накусо, за да бидам своја на своето, ама само во рамките на разумните, точно определени граници: своја на своето одовде-донде.“

Светот преполнет со Ивани кои мечтаат за брак и семејство, за љубов и партнери, за забави и дружби ја отфрла и казнува Другата Ивана, бидејќи таа по се‘ се разликува од нив. Не мечтае за брак и семејство, туку одгледува многу цвеќиња од кои повеќето се отровни; наместо да биде опседната со партнери и љубов, таа е опседната само со коњи, грижата за нив и пишувањето роман за коњи; наместо да се грижи за својот изглед, таа заборава дека постои: Не сум дебела, туку само така пополнета, бев слабо дете, насекаде ми стрчеа коските, ама тоа е далечно минато, сега веќе немам јасни облини, сè е само приближно, иако сум тешка веројатно колку што треба. Никогаш не можев да си дозволам да купам убава облека, никогаш не вежбав, ама, за волја на вистината, и не се замарав со таквите нешта. Не, не мислев дека се суштински само внатрешните вредности, туку едноставно немав причина за тоа. Од друга страна пак, Ивана сака да го казни светот што ја отфрла од себе како диво месо со тоа што не попушта пред очекувањата на другите. Затоа, додека повеќето ја знаат како мирна, повлечена и тивка Ивана и тоа и‘ го очекуваат постојано од неа, таа на нејзиниот омилен коњ, во јавачкиот клуб кадешто ги чисти шталите, ќе му го расчеричи стомакот со нож, по што сите ќе почнат да бараат стручна помош за Ивана, бидејќи еве, не ги исполнила ни тие очекувања на тивка, мирна и повлечена Ивана.

Отфрелноста од „нормалниот“ свет ја попопнува со цвеќињата: Ама притоа на растенијата не им негодувам, растенијата ги сакам, не поради убавината на нивните цветови, како повеќето луѓе, ниту поради миризбата, туку веројатно поради таквата нивна привидна неподвижност, неменливост, која ме смирува, и исто така поради нивната приспособливост кон страдањето, не е толку лесно да го повредиш растението, ако му ја скршам гранката, нема ниту да испушти воздишка, од раната нема да потече крв, речиси и како да не го видело тоа, ќе нарасне друга гранка, ништо не се случило, можам и цело да го исечам, ако остане коренот в земја, ќе пркне одново, а ако го истргам сосе корењата, пак нема да ми се налути, нема во последните мигови од животот пресметливо да ме гледа, нема да се брани, да се бори да преживее, а мене ќе ми биде згора на тоа за миг жал, само за миг, потоа веднаш ќе забо равам на тоа, ќе го бапнам во најлон кеса, ќе го изнесам во дворот кај контејнерот, и наредниот ден ќе си купам ново, поубаво, подобро.“

Отфрленоста, поготово ако доаѓа од неисполнување на наметнатите улоги од околината и општеството влијае на психичкиот развој кој прави да се чувствуваш помалку вреден, некорисен. А штом си помалку вреден, со што си го заслужил животот? Ивана не ја мачи сознанието за нејзината безвредност, туку ја мачи тоа што нејзиниот начин на живот го сметаа како болест и сакаа да ја излечат: „Мамо, имам триесет и една година, возрасна сум, можам да одам каде што сакам. Аха, не зборувај, тогаш зошто немаш сопруг, деца, работа, зошто живееш кај мене штом си толку возрасна, како што тврдиш?“ Нејзината различност, не ја натера да посегне по тоа да се обиде да се самоубие, туку ја натера моменот кога се исплаши дека станува ко останатите, дека се претопила со светот и во него: „Денес веројатно можам да кажам: лековите знаат да го залепат човека, иако многу делчиња попатно некаде и се загубиле.“

Ивана, триесет и една годишна жена, која го изгубила својот химен јавајќи на коњ без да знае што значи тоа, со дијагноза на депресија, без ниту една љубовна врска, опколена со отровни цвеќиња и постојан надзор на својата мајка, оставена на инвалдиска пензија и краткорочни хонорарни ангажмани е женски лик што и самата за себе си кажува: „…И одеднаш разбирам: никаква болест нема. Тоа сум само јас. Со сето зло што ми припаѓа“

Можна ли е достоинствена дигитална интимност?

На почетокот на 2020 година бевме медиумски бомбардирани со случајот „Јавна Соба“. Медиумската помпа замолкна по неколку дена и јавноста се сврте кон уште повознемирувачките настани кои следеа. На почетокот на 2021 година, медиумски (повторно) бевме бомбардирани со случајот „Јавна Соба“.

 

Жртва за три дена

 

 

И овој пат чудото траеше „три дена“. Помина протестниот марш „Јавна соба е кривично дело“, избледеа и поднесените барања до ОЈО, дури помина и маршот за 8ми Март. Набргу се појавија други скандали и политички перипетии кои го одвлекоа вниманието на медиумите, а со тоа и на јавноста.
Иако медиумите во моментот не обрнуваат внимание на определени општествени процеси, тоа не значи дека тие и понатаму не се развиваат. Општеството не застанува само затоа што камерите и светлата не се вперени во неговите процеси.

 

Интимноста е политика

 

Интимноста е длабоко политичка категорија. Креаторите на политики не смеат да ја одбегнат расправата за интимноста кај младите, дотолку повеќе што било кои други политички реформи почиваат на здравиот морален компас на генерациите кои ќе ја наследат државата.

Многуте револуционери на интимноста, како Сигмунд Фројд, во 20тиот век полека ја осознаваа интимноста кај човекот, барем од психолошко-морална гледна точка. Но, крајот на 20тиот, а особено белегот на 21виот век е дигитализацијата – создавање на новата дигитална реалност каде човекот беше соочен со редефинирање на неговата приватност, а посебно неговото интимно живеење.

Градењето на нацијата ја чини културата, која секако ги подразбрира најинтимните погледи на нашето постоење. Нациите го создаваат наративот за оправдување на сопственото постоење – Кои сме ние? Од каде сме? Зошто сме овде? Одговорите на овие прашања се влечат низ рефлексивниот процес на критичко гледање и осознавање на природата на националната култура и градење на колективниот морален компас.

Во Македонија е дојден часот за токму овој рефлексивен процес – време е да го преиспитаме нашето сфаќање за интимноста – особено во дигиталниот свет.

Почнувајќи од невидливите секојдневни предизвици кај младите како да ја изразат својата нужда за интимност во свет под постојан надзор, па до видливите скандали како „Јавна соба“ и спроведување на Сеопфатно сексуално образование. Интимноста меѓу младите самата исплива на површина, како предизвик за нашиот општествен дискурс.

 

Растење во (не)едуцирано општество

 

Љубов, страст, задоволство, желба, потреба, самоизразување, егоизам – импулсите зад дигиталната интимност се многу. Се чини дека, споделувањето на себеси и своето тело е дел од човековата природа. Интернетот не ја отпочнува, туку само ја истакнува човековата потреба за споделена интимност. Неуспехот да се справиме со интимните импликации на дигиталното поврзување доведува до широко распространети проблеми. Општа претпоставка е, и не само кај постарите, дека сеопфатното дигитално поврзување доведе до пад на моралната интимност кај младите. Природата на дигиталната врска – нејзината ефемерност и безличност се спротивставува на материјалноста на аналогната врска.

Недоволно развиениот и табуизиран однос на македонското општество кон интимноста е гнасниот скандал „Јавна Соба“. Случајот извади на површина навидум скриена и недопрена расправа кај нацијата. Жрвите беа втурнати во кругот на релативизација и разводнување на нечесните и криминални постапки сторени кон нив. Слушавме и јавни повици кон прешироки морални тежнеења: „едуцирај си ги децата, а не само синот“; „ама не сите мажи…“, „што морале да праќат на секоја будала“, „требале да го очекуваат тоа на толку следачи – инфлуенсерки“. Преку овие и други слични јазични конструкции се прикажува отпорот на една духовно затворена средина. Отпор кон соочување со сопственото и колективното интимно битисување. При вакви собитија на напнатост и криза, кога од нацијата се бара преиспитување на сопствената вредносна матрица – општеството се „плаши“ дека нема да го „преживее“ ова морално преиспитување и пружи отпор кој најчесто доаѓа од страна на оние кои ги провлекуваат злоделата и кои треба да одговараат за нив.

 

Пуританци и развратници

 

Македонското општество мора да прифати реобмислени ставови за нашата интимност. Процесот на саморефлексија е особено тежок. Предводници за прогресот на општеството мора да бидат активистите и интелектуалците, затоа што од нив треба да се изнедри новиот морален основ на нацијата. Саморефлекцијата на нацијата треба да се сфати како постојаната обврска да се учествува во критичка дебата за природата на националната култура. Интелектуалците, односно филозофите, правниците, книжевниците, институционализираните академици треба да учествуваат во дискурсот со свои решенија за кои отворено ќе се размислува.

За жал, во оваа задача нашата академска елита потфрла поради својата конзервативна догматика којашто не дозволува поширока критика на културата и реобмислување на општеството, а со тоа и на самиот идентитет на човекот. Но, оваа пасивност не отвора нова шанса и предизвик за нови генерации мислители да ја земат врз себе обврската да ја реобмислат нацијата за своето време. Нивната поврзаност со домашното и светското научно и културно наследство можат да понудат пошироки хоризонти кои се потребни на дискурсот.

Расправата околу „Јавна Соба“ прикажа општествени нишки кои можат да се групираат како: „прогресивни“, „реакционерни“ и „традиционалистички“.

Прогресивната група ја претставува реакцијата на жртвата – жената. Имено, нивното присуство во општествениот дискурс служи за актуелизирање на појави како „Јавна Соба“ кои служат за деконструкција и предизвикување на системот. Се поставува прашањето: кој нормативен преседан ќе се создаде од овој конфликт?

Реакционерните групи ја покажуваат реакцијата на системот – оние кои се обидуваат случаите како „Јавна Соба“ да ја разводнат позицијата на жртвата и да го олеснат товарот на оној кој го извршил злоделото. Со неколку збора, на ова становиште може да се воочи преку фразата: boys will be boys (момчињата ќе бидат момчиња).

Традиционалистичките групи се потешки за определување поради нивната посебна положба. Тие начелно се согласуваат дека „Јавна Соба“ е поразителна појава, но насоката во која треба да се движи реакцијата не е кон казнување на сторителот, туку кон спречување на пробив на нови морални разгледи. Имено, во оваа група можат и да се најдат оние скептици кон феминизмот како движење кои се обидуваат да имат некакво разбирање кон положбата на жртвата затоа што во неа ги гледат своите најблиски (мајка, сестра), но на крајот од денот сметаат дека било какво морално поместување на моменталното status quo би било премногу радикално.

Постоењето на овие три големи групи му даде тек на дискурзивното расплетување. Во првиот момент реакцијата на системот започна со обвинување на жртвата и нејзина двојна виктимизација. Од една страна е траумата од појавата на лични слики и информации во групата „Јавна Соба“, а од друга страна е обвинувањето од страна на општеството кое вината ја наоѓа во самата жртва – „си го барала“. Понатаму, во обид да се најде некое „политички коректно“ средиште на конфликтот во дискурсот се појавија барања таа [жртвата] да се заштити, но не преку казнување на оној кој го извршил злосторот. Наместо тоа, се повикува на понатамошно ограничување и впрегнување на жртвата во поригорозен морален систем како предмет на заштита, а не како личност – човек – со достоинство. Ова значи дека жртвата – жената во случајот не се гледа како човечка жртва, напротив, се апстрахира во предмет кој треба да се заштити, не од злосторникот туку од самата себе.

 

Двојна виктимизација на жената

 

Ова особено е видливо во судирот меѓу „заштити ја керќа ти‘‘ и ,,едуцирај си го синот“, наместо да се сфати како израз на барање за достоинство, се разви контра наратив кој може да се согледа во реченицата „едуцирај си ги децата“ со кој во суштина се релативизира позицијата на жртвата, а притоа вината ја дели на двете страни. Ваквото разводнување на положбите злосторник и жртва единствено е во полза само на злосторникот затоа што неговата казна би била значително помала, а врз жртвата се додава дополнителен товар. Постои повеќеслојност на овој товар на жртвата особено кога се зема предвид фактот дека во овој конкретен случај станува збор за жртва-жена, и злосторник-маж.

Барањето за институционална реакција по случајот е само првиот чекор кој нужно треба да се направи. Всушност, ажурноста на системот да постапи во овој случај е приказ за спремноста на нашите креатори на политики да покажат поголема полова сензитивност во политиките и правните норми кои ги создаваат, но и институционален капацитет истото да се спроведе. Сепак, ова е само прв чекор. Главната последица кон која што треба да се стремиме е критичко преиспитување на нашиот колективен однос кон индивидуалната интима.

 

На сите ни е потребно сексуално образование

 

Креаторите на политики не смеат да се исклучуваат себеси од генералните трендови. Факт е дека споделувањето на себеси и своето тело, особено кај младите, ќе продолжи да бележи тренд на пораст во иднина. Најпосле, не можеме да одиме против насоките на општествениот развиток. Факт е и‘ дека во суштина нема ништо нужно лошо во споделување на себеси и сопственото тело во интимни околности и тоа на личноста на која и веруваш. Send nudes – стана дигитална синтагма за повик кон интимност. Од божици на плодноста до грчки богови, разголеното тело е предмет на естетски интерес од моментот кога човекот научи да делка камења. Додека во Античка Грција се славеше мускулестата и складна машка форма, откако дојдовме до Ренесансата фокусот почна да се насочува кон жените. Едноставно речено, човековата фасцинација со визуелната интимност е вродена и ќе остане со нас.

Сеопфатното сексуално образование, доколку се спроведе доследно на својата суштина, не би требало да се ограничи само на училишните клупи. Севкупната јавност би требало да стане учесник во реобмислувањето на заедничкиот морален компас и став кон дигиталната интимност. Ќе се повториме: факт е и‘ дека во суштина нема ништо нужно лошо во споделување на себеси и сопственото тело во интимни околности и тоа на личноста на која и веруваш. Потребно е како нација да научиме како правилно да ја уважуваме интимноста, и како правично да ги казниме злосторниците кои ги загрозуваат жените.

Сепак, визуелната фасцинација со интимноста може да биде и деструктивна, особено кога дискурсот на нацијата е склон да одбегнува отворена расправа за овие теми. Како што е случајот и со многуте други особености, човек може да се научи како правилно да ја искаже сопствената потреба за интимност. Се разбира, доколку македонското општество остане духовно затворено и лажно моралистичко – ќе се соочуваме само со уште поголеми лични и колективни скандали.

 

Надеж за достоинствена интимност

 

Дијалектиката на поделеност и соперништво меѓу мажот и жената е неодржлива затоа што го празни човековото битие од неговата суштина. Човековото достоинство (dignitas humana) се стекнува преку признавањето на човечноста на другиот – човекот на „другиот“ мора да му признае дека тој/таа е човек. Достоинството во западниот свет има плитка позадина и различни сфаќања, но достоинството во оваа смисла треба да биде сфатено во неговaта морализаторска смисла: достоинството е основно и природно својство на секој човек еднакво, токму поради фактот што е човек.
Дискурсот и новоформираните наративи во развој мора да влијаат врз стварноста, а посебно во областа на правото кое мора да произведе норми за зацврстување на достоинството и заштита на правата на поединецот. Понатаму, овој случај мора да биде вовед во поголемите прашања за нашето општествено битисување кое бара од нас постојано учество во критичка расправа за природата на нашата култура и нејзините сфаќања за прашањето на интимноста.

Достоинството подразбира признавање на човечното во човекот, но истовремено бара прифаќање на зборовите на Теренциј: Homo sum, humani nihil a me alienum puto (Јас сум човек, ништо што е човечко не може да ми биде туѓо).

 

 

 

Извор: РесПублика  (www.respublica.edu.mk

https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/

Отпорот е клуч – феминизам и борбата за климатска правда

Си одиш накај дома, вжарена летна топлина ти ја гори кожата, но сепак си благодарна – не сите жени можат да одат слободно – одењето за многумина е привилегија. Не е потребно долго време пред да забележиш дека местата низ кои минуваш страдаат, јасно е дека тоа се места без свој глас, без никаква моќ за делување. Овие места не можат да се борат, да викнат назад кога некој ќе фрли пластична кеса со ѓубре, кога истиот ќе искорени ред од дрвја кои тие ги негувале со години. Ова се не-пространи простори, места кои не заземаат место. Ваквите средини, угнетени и немоќни, ја градат топографијата на твојот живот. Не случајно, и не без реперкусии, загадениот воздух, сивите реки закопани од ѓубришта и климатските промени кои ти ја загорчуваат иднината се mise-en-scene на твојата интимна, животна приказна. Нормално, прашањето дали е ова твој проблем, како феминистка и квир жена, бара одговор.

Американската писателка, активистка и феминистка, белл хукс (1988) вели дека феминизмот како борба за ослободување мора да постои надвор од, но и како дел од пошироката борба за елиминирање на секаков вид на угнетување и доминација. Според неа, клучно е да се согледа дека доминацијата на патријархатот дели идеолошка основа со други форми на угнетување, како расизмот, и дека нема надеж за пад на патријархатот додека други системи на угнетување стојат недопрени. И така, борбата за климатската правда станува и твоја борба.

Одамна ти е јасно дека те окружуваат системи и структури на доминација и угнетување. Во близина на влезот од твојата зграда стои маж кој решава да ти се обрати со „срце“, а ти решаваш да го игнорираш. Не знаеш дека во неговиот изопачен свет тоа е знак дека може да ти се доближи, дури и да те допре. Малку по малку ги забрзуваш чекорите за на крај да почнеш да трчаш, да бегаш. Додека тој – се смее и си продолжува со денот, со животот, без вина, без можност за никаква ретроспекција, без реперкусии. Во такви моменти, кога немаш глас ниту моќ за делување, сфаќаш дека твоето тело и постоење се mise-en-scene за неговата животна приказна и дека таквиот светоглед, поддржан од системи и структури, го гради неговиот идентитет чие место е во центарот. Во ваквото општество, кое се темели на хиерархии на доминација, ти си само афект што постои само во однос на доминантниот центар. Твојот ден, твојата приказна, твојот страв и глас тој не ги забележува, ниту, пак, му се важни.

Според австралиската писателка и филозофка Вал Плумвуд (2012), ваквиот светоглед наречен центризам¹ е клучниот концепт на кој се темели не само патријархатот, туку и рационализацијата за начините на кои ги третираме животните, природните средини, екосистемите и нeчовечките простори. Таа го дефинира центризмот како перспектива вкоренета во лажен, илузорен универзализам, каде центарот е претставен како универзален, стандарден и нормативен, додека сè друго е негирано, омаловажено или девијантно. Во андроцентричното општество кое го привилегира машкото искуство и перспектива како посакуван стандард и мерка за човеково однесување, женската субјективност е девијација. Со слична логика и антропоцентризмот го претставува човекот – не како еднаков дел во екосистемите на нашата планета, туку како нивен доминантен, надворешен манипулатор – кој може да си игра и манипулира со овие комплексни системи без никакви вина, казна и последици.

Откако почна да размислуваш за поврзаноста на патријархатот и уништувањето на природата, наидуваш на многу дела во кои женската опресија е испреплетена и која произлегува токму од нејзината вклученост во сферата на природното:

„Жената е само животно, и тоа не од висок ред“ (Burke, 1989); „Жената ги претставува интересите на семејството и сексуалниот живот, додека цивилизацијата сè повеќе и повеќе е домен на мажот“ (Freud, 1989); „Жените се способни да учат, но сепак не се створени да се залагаат со поважните науки како природните науки, филозофија или креативни дејности“ (Hegel, 1989); „Жената е диво, не скротено животно“ (Cato, 1989).

Лесно е да се повлече дијагонална линија на парче хартија , како што имаат направено горенаведените писатели, помеѓу маж, човек, култура, разум и цивилизација од една страна и жена, животно, природа, емоција и хаос од друга. Ваквиот дуализам е навреда за нашата интелигенција. Или, пак, како што вели Пламвуд (1993), нашата вклученост во сферата на природата не е комплимент, туку неочигледна замка. Тоа што не може да се согледа од еднодимензионални линии на бел лист е од која страна зборовите имаат повеќе моќ, какви интерсекции се преплетуваат во овие редуктивни општи именки и дали овие зборови укажуваат на реална спротивставеност. Но, тебе ти е јасно која страна е повеќе ценета. Исто така, ти знаеш дека наместо празни семантички обележја, зад овие зборови стојат спектар и безброј животни приказни кои едни во други се преклопуваат, испреплетуваат, вкоренуваат и се во константна состојба на развој и метаморфоза. Знаеш дека културата и природата можат да имаат колаборативна врска, исто како и мажот, жената и сите помеѓу, и разумот и емоциите. Да не беше тоа така, твојата борба ќе беше залудна. Исто така, знаеш дека иако моќта на ваквите зборови и нивната категоризација како спротивности е илузорна, мора да ѝ се спротивставиш. Отпорот е клуч. Знаеш, затоа што живееш во свое тело, во своја кожа, во свој ум на оваа планета, во оваа загадена држава, во ова општество, во овој патријархат.

Без разлика кои системи на доминација се присутни во нашето општество, последиците влијаат на сите нас. Центризмот е базиран на отстранување на сè што е различно од тебе и креирање дулизам во кој страната на којашто припаѓаш ти е подобра, поважна – стандард по кој се мери сè. Другоста ти овозможува да рационализираш како постапуваш со луѓе кои се различни од тебе, животни или, пак, екосистеми од кои не се сметаш како еднаков дел. Ваквото однесување не само што креира насилство и нагон да се уништи, асимилира или скроти сè што се смета за друго, туку и спречува секаква можност да се сознае, не овозможувајќи воспоставување на никаква значајна, холистичка врска. Центризмот ја замаглува и искривува реалноста. Исто како и последиците од патријархатот, последиците од уништувањето на екосистемите што нè опкружуваат се катастрофални.

Изопачената перспектива на тие што се на врвот на хиерархијата е неважна кога станува збор за последиците. Мажите се слепи за казните на патријархатот, не само кон жените, туку кон самите нив. Центризмот не им дозволува да согледаат како токсичната машкост им ја кастрира слободната мисла. Ние, луѓето, не успеваме да согледаме дека центризмот прави да живееме со ѓубришта, загадени реки и воздух, без притоа да согледаме дека уништувањето на овие средини и екосистеми е воедно и наше уништување.

Време е да развиеме нова педагогија за живеење во која нема место за центризам. Феминизмот досега те има научено како да се бориш за своите права, како да ги негуваш својот глас и своето место во светот, како да согледаш неправди врз жени кои се различни од тебе и да ги искористиш твоите привилегии во борба против нив. Но, во моментот кога климатската правда станува феминистичка правда, тогаш учиме и како ментално, а потоа и физички, да ги срушиме интерните и екстерните хиерархии на доминација, како да креираме значајни меѓучовечки и меѓуетнички врски и како да бидеме еднаков дел од нашите екосистеми и заедници.

 

 

 

 

 

 

 

 

¹Во овој контекст терминот центризам се однесува на перспектива вкоренета во лажен универзализам, каде центарот е претставен како универзален, стандарден и нормативен, додека сè друго е негирано, омаловажено или девијантно. Терминот е хомофон со политичкиот центризам, но немаат никакви допирни точки.

 

 

 

 

Користена литература:

Hooks, B. (1988). Talking back: Thinking feminist, thinking black. Toronto: Between the Lines.
Morgan, F. (1989). A Misogynist’s Source Book. Jonathan Cape.

Plumwood, V. (1993). Feminism and the mastery of nature. London: Routledge.
Plumwood, Val. (2012). The eye of the crocodile . Acton: ANU Press (Australian National University).

Мојата болка е политичка

Мојата приказна не може да се раскаже без болка. Физичка болка. Многу непријатна болка, што секојдневно ме потсетува дека живеам со дијагнозата на епилепсија и тоа во една многу ретка форма. Мојата болка е физичка, но сепак потекнува од одредени избивања во мозокот.

Кога мојата дијагноза почна да се развива имав исклучително силни болки во десната нога. Денес, на мои 26 години, овие болки прогресираа секаде: во нозете, рацете, зглобовите, очите, задниот дел на главата. Некогаш мислам дека целото тело ми се грчи. Некогаш мислам дека самото тело ги памети оние точки каде што најчесто се грчам кога имам епилептичен напад и само ги повторува.

Во последно време забележав дека иако мојата состојба е далеку полоша отколку порано, се’ уште немам најдено начин како да го вербализирам тоа. Кога имам епилептични напади велам дека ме боли ногата,затоа што така велев на 7, 14 или 19 години, кога и вистински ме болеше само десната нога. Кога денес ќе речам ме боли ногата тогаш она што го чуствувам е како ми се стегаат мускулите на десната нога, ми трни десната рака, ми играат нервите на очите, ми се грчат зглобовите, ми се јаде, ми се оди често во тоалет, некогаш ми се повраќа од прејадување. Толку многу работи му се случуваат на моето тело, а јас имам само неколку зборови за како да го кажам тоа. Ме боли ногата. Се прашувам колку од нас сèуште живеат со почетните стадиуми на сопствените дијагнози од неможноста да го вербализираме сè она што ни се случува во овој момент.

До ден денес никој не може физички да ја забележи мојата попреченост. Моите болки се внатрешни и никогаш не се покажале на надворешноста на моето тело. Тоа предизвикувало голем восхит кај луѓе со типични тела. Моето објаснување за ова е дека луѓето со типични тела не сакаат да се потсетувани на дневна основа дека некој меѓу нив е болен, обележан со некаква дијагноза, а уште полошо, како во мојот случај, тоа да е доживотна дијагноза. Ние и нашите нетипични тела сме жив доказ којшто постојано лебди меѓу нашите блиски и пошироко во општеството, за како едно нефункционално тело изгледа и претставуваме сè што ги прави да се чуствуваат неудобно.

Она што ги изместува лицата со типични тела од нивниот комфор кога ќе дојдат во контакт со лице со атипично тело е тоа дека во суштина никој не сака на дневна основа да е потсетуван дека некој близок до нив живее во болка. На овој начин се заштитуваат самите себеси, бидејќи сликата за едно идеално тело е најчесто функционално, ослободено од болка, хипермаскулино и бело тело. Во оваа матрица нема место за болката како интегрален дел од човечкото тело, а без признавањето на постоењето на болката нема место ниту за градење на системи за поддршка коишто се клучни за нашата заедница.

Во исто време нашите тела им служат на луѓето со типични тела за да најдат утеха во нивниот живот, па кога мислат дека нивниот живот е лош се свртуваат кон нашите животи за да најдат утеха и да си речат дека сепак може да е и полошо. Нашите искуства, животни предизвици и дијагнози се таа референца којашто ја користат луѓето со типичните тела за да го постават нивниот живот во некаква перспектива, каде што ние сме лишени од секаква човечка особина и прегазени со претпоставката дека и покрај бројните предизвици и нашите животи се исполнети и вредни.

Мојата болка е политичка. Ова го тврдам, бидејќи здравствениот систем го имам искусено како и сите пациенти со ваква или слична дијагноза. Бидејќи во мојот случај на докторите секогаш им е тешко да лоцираат од каде точно доаѓаат моите напади и каде е епилептогената зона во мозокот- се чини дека секогаш им беше полесно тој товар да ми го префрлат на мене. Во бројни докторски ординации бев убедуван дека ми се причинува дека имам болки во сопственото тело, за после кога си одев дома да се виткам и превиткувам од грчења во телото. Некој пат врескав во перница. Некои доктори дури и ми рекоа дека сум хистеричен. Трети сакаа да ме сместат на психијатриска евалуација за проблем којшто очигледно не бараше таков третман. Нити јас, нити пак никој друг пациент е должен да ги интернализира последиците од овој трул здравствен систем којшто ги има истренирано докторите да нè прогласуваат за луди, хистерични идраматични, само поради тоа што државата не поседува таква опрема и експертиза којашто може да се соочи со компексноста на нашите дијагнози. Жените, квир лицата, Ромите и останатите маргинализирани заедници се жртви на овој здравствен систем којшто попрво ќе ве прогласи за хистерични и луди, отколку навистина да нѝ помогне. Во последните три години имам исклучително одбранбен став кога ќе влезам во докторска ординација со подготвена папка со моите медицински наоди и сум постојано спремен дека треба да застанам во одбрана на она што во суштина е докажана медицинска дијагноза со којашто живеам.

Мојата болка е политичка поради тоа што за разлика од мнозинството, она што се случува на дневно политичкиот план јас го чуствувам и физички. Глобални, но и локални проблеми го имаат згрчено моето тело на многу места и во многу долги интервали, како изјави на политичари од нашата држава, долгодишниот режим во којшто ја поминав мојата младост, но и глобални случувања, како пукањето во геј клубот во Орландо, САД. Се сеќавам кога во 2016 стигна веста за пукањето имав моментален епилептичен напад и моето тело почна да се стега, да мрда, а мускулите да се тегнат. Моето тело на ист ваков начин реагира и на секој протест на којшто присуствувам. Контрадикторноста на моите болки е тоа што се јавуваат и во многу еуфорични и пријатни моменти. За волја на вистината, протестите се една од средините во коишто се чуствувам најудобно. Во моментите на екстремна возбуда, на многу протести сум марширал, одел по улици и се движел кога всушност моето тело било во болка од глава до пети. Дури и тие чекори сметам дека се политички, бидејќи нашите нетипични тела се исклучени од многу политички организирања, протестни движења и неформални здружувања.

Моето работно искуство ме носи во допир со многу други маргинални заедници, бидејќи и самиот живеам како дел од нив. Искуствата на жените, на квир младите, сиромашните, Ромите се заеднички приказни на лицата со попреченост. Нашата борба е заедничка. Нашите опресори се повторуваат. Опресивните политики коишто ги ограничуваат нашите права имаат иста природа. Секоја ноќ легнуваме со истите грижи. Дневно живееме со истите стравови.

Мојата болка е сечија болка. Сè додека јас живеам со мојата болка сите живееме во грч.

Јас и моето драго чудовиште

Секој од нас води некој вид на битка во текот на животот. Некои битки се потешки, некои полесни, некои се кратки, а некои траат и траат. Јас нема да зборувам за нешто што поголемиот дел од вас го знаат или пак им е познато. Мојата битка е ретка.

Борбата со ретка болест е незамисливо тешка и предизвикувачка. Во истата таа борба има многу фази кои треба да се поминат. Почетната, но и најтешката е самото прифаќање и соочување. Како можеш да прифатиш дека секојдневно ќе се соочуваш со нови проблеми, твоето тело постојано ќе се менува и ќе прогресира кон полошо, а да не се разочараш самата себе?

На почеток својата болест ја гледав како некој вид на чудовиште – ја мразев, преколнував и секојдневно посакував едноставно да ја снема. Отсекогаш знаев дека сум различна, но најтешко ми беше кога тргнав во училиште. Седејќи со своите врсници во училиште се чувствував како да не припаѓам таму, како вонземјанин кој слетал на Земјата. Бев ограничена во поглед на физичките активности, најчесто седев во училница или ги гледав останатите како играат. Ноќе плачев, посакував тоа чудовиште да го снема кога ќе се разбудам наутро. Многу често мислев дека сето ова е сон, па во секој миг ќе се разбудам и сѐ ќе биде во ред. Повеќето луѓе околу мене не ме третираа различно, но јас сепак се чувствував како да не припаѓам никаде. Како дете во училиште имав пријатели, повеќето се трудеа да се дружат со мене и да направат да се чувствувам прифатено, но сепак, почесто имав лоши отколку добри мисли.

На таа возраст јас можеби не го ни знаев името на болеста, но знаев со какво чудовиште се борам и со каков противник се соочувам. Не знаев што ме очекува, но премногу се плашев од иднината и тоа што следува. Размислував како е можно било кој да сака некој како мене, некој толку различен од “нормалното”. На моменти помислував дека всушност сите се преправаат дека ме сакаат, бидејќи само ме сожалуваат. Немав детство полно со игри и криенки, туку паѓања и повторно застанување на нозе. Не можев да трчам, одев отежнато и често паѓав повредувајќи се.

Едно паѓање на околу 10 годишна возраст беше одлучувачко за да започнам со користење на инвалидска количка. За жал, не можев многу да зборувам на оваа тема како дете, што дополнително ме водеше подлабоко кон непосакувани мисли. Искрено, не би ни знаела со кого би зборувала, мислам дека никој не би можел да разбере низ што поминував во тој период од животот. На површина бев среќно и безгрижно девојче кое беше срамежливо, но обожаваше да се дружи. Но под таа фасада бев премногу исплашена, тажна и едвај чекав некаков момент кој би го сменил сето тоа. Кој би ме сменил мене. На таа возраст немав каде да се обратам, немав никаква подршка освен семејството. Баш заради чувството на беспомошност и изолација не можев да сфатам дека не сум единствена во светот во таа ситуација, туку дека постојат уште околу 700-800 луѓе во светот како мене.

Каде и да погледнев имаше само луѓе поразлични од мене, не можев да се пронајдам ниту во книги, филмови и ТВ серии. Кога размислувам за тоа сега, како 21 годишна девојка, сфаќам зошто ми било потребно толку долго време за да ја прифатам болеста како дел од себе. Секако, општеството кое не е изградено за да ни одговара нам и недоволната репрезентација во било кој медиум се едни од главните причини. Без речиси никаква помош, како мало девојче требаше да го прифатам чудовиштето во мене и да сфатам дека всушност и не е чудовиште, туку има име, и тоа FOP (Fibrodysplasia Ossificans Progressiva) и дека не е лошо што сум различна од останатите, туку напротив, сите ние сме различни еден од друг. FOP е ретко генетско заболување кое ги претвара мускулите, лигаментите и тетивите во коска, на тој начин создава втор скелет во веќе постоечкиот. Во моментов секое лице со FOP е едно во два милиони. На Facebook постои група за поддршка во која членуваат пациенти, нивни пријатели, роднини и членови од семејството. Секојдневно се објавуваат совети, искуства или некои видови на направи/уреди кои можат да ни го подобрат животот. Групата ми ја нуди потребната поддршка, дружењето со други лица со FOP прави да се чувствувам добредојдена и прифатена и тука е секогаш надежта за подобра иднина.

Фактот што сум корисник на електрична инвалидска количка и лице со ретка болест ме прави посебна, тоа го сфатив после многу извојувани битки. Патот што го поминав за да го прифатам сето ова беше тежок и долг, но ме научи на многу работи кои ми помагаат секојдневно. Сигурна сум дека мојата помала верзија, онаа 7 годишна Викторија која тргнува во училиште би била многу горда на денешната јас. Во тие моменти не можев да размислувам позитивно на иднината, но денес, горда на сопствената борба, можам дури и да се наречам себеси радикална оптимистка.

Патишта на траумата

Пред околу два месеци јавноста дозна за застрашувачкиот случај со родилката од Дебар, Јалдз Веапоска, чии три здрави органи неоправдано ѝ беа извадени, иако самиот настан се случи минатата година во август. За случајот се пишуваше и дискутираше детално во јавноста и секој нареден настан во приказната беше јасно документиран. Она што неретко се случува по вакви случаи е тие да добијат голем публицитет и со истиот да се врши притисок како на злосторникот, така и на жртвата. Во случајот на Веапоска, притисокот беше кон директорот на струшката болница, лекарската коморa и Министерството за Здравство. Во други случаи, заради публицитетот на целиот настан се разгледува историјата на жртвата, која следствено е ставена во јавното око и не е имуна на осудување. Во наведениот случај, таа беше „идеалната жртва“ затоа што се најде во неизбежни околности, каде немаше ниту можност да избегне да биде на таа локација, не го „познаваше“ нејзиниот напаѓач и не можеше да се бори против нејзиниот напаѓач. Поточно, таа не можеше во никој случај да биде обвинета за било каков морален или кривичен прекршок. Меѓутоа, како резултат на нефукционалниот систем, потребен беше јавниот притисок за воопшто да има некакво поместување во врска со нејзиниот случај и дури пола година подоцна да се актуелизира тоа што ѝ се случи. Овој случај е доста комплексен за јасно да се увиди двојната виктимизација, меѓутоа таа постои. Кога системот не реагира соодвено на насилството кое било извршено, тоа претставува двојна виктимизација само по себе.

За да може да се сфатат сите сегменти релевантни за еден ваков настан, битно е да се претстави целокупната слика за што сè ѝ се случува на една жртва, односно кои се можните патишта на нејзината болка, од случувањето на самиот настан, до судскиот процес (ако делото се пријави) и понатаму. За да се избегне капитализирање на болката на Веапоска или на било која друга жртва, ќе се користиме со хипотетички настан. Односно, во натамошниот текст ќе ги следиме честите последиците конкретно врз жртва на сексуално насилство, разгледувајќи ги повеќето слоеви кои ја предизвикуваат траумата. Тоа ќе го направиме заради тоа што во реалноста речиси никогаш не постојат „совршени“ жртви на сексуално насилство и токму затоа тие често се жртви на двојна виктимизација.

 

 

Првиот пат – настанот

 

 

Кога ќе се случи сексуално злоставување (или сексуално насилство) на жртва, најчесто се зборува дека има бројни последици по нејзиното здравје – како физиолошки, така и психолошки. Од физиолошките се бројат несакано забременување на жртвата, пренесување на венерични инфекции, неплодност, инфекции на уринарниот тракт и останати телесни и тешки повреди. Психолошките последици се исто толку сериозни и може да траат многу подолго. Може да се појават следните: синдром на пост-трауматски стрес, страв, анксиозност, вина, депресија, злоупотреба на супстанции, растројства во исхраната и во најлош случај може да има и фатални последици. А, често кога се дискутира за трауматски настани, се напоменува дека на некоj начин преживувањето, односно претрпувањето на минатото (т.н. „флешбек“) е потешко од самиот трауматкси настан. Тоа е затоа што настанот што ја предизвика таа траума има почеток и крај. Од друга страна, пак, претрпувањето (најчесто кај луѓето кои имаат симптоми на пост-трауматски стрес) може да се потворува одново и да се појавува во најразлични моменти. На физиолошко ниво, повторувањето на овие мемории предизвикува зголемена кардиоваскуларна работа (Chou et al., 2015) и како плашење од самите мемории при нивно сеќавање (Joscelyne et al., 2012). Oвие реакции, генерално, се ирационални и надвор од контрола на лицата. А, кога луѓе имаат интензивни нагони и емоционални реакции врз кои или немаат или имаат мала контрола, тие се чувствуваат како да не припаѓаат на своето тело. Тоа дополнително предизвикува стрес на лицата кои поминале низ трауматски настани.

Друг битен елемент што мора да се напомене дека е фактот дека жртвите немаат едно исто искуство. Како што пишуаат Јуан, Кос и Стоун (Yuan, Koss & Stone, 2006), „разновидноста на емоционалните исходи е видлива според варијабилитеот на сериозноста (благ вознемирувачки настан и опасен по живот), времето (непосредно по настанот или со одложено влијание), времетраењето (краткорочно до долгорочно) и видовите на последици [по жртвите].“ Тоа значи дека секој жртва е ранлива на свој начин.

 

 

Вториот пат – барање помош

 

 

За надминувањето на болката нанесена од сексуално насилство, скоро секогаш се бара помош од заедницата и во општествените системи на заштита. Тоа подразбира обраќање до семејството или пријателите, до полициските служби или здравствениот систем, т.е. посетување доктори или професионалци по ментално здравје. Но, одлуката да се побара помош не е толку лесна и ја претставува првата препрека која мораат жртвите да ја надминат. Во различни култури на различен начин се гледа сексуалното насилство и затоа има различни емоционални исходи кај жртвите. Како што наведуваат Калра и Бугра (Kalra & Bhugra, 2013), во социоцентрични култури, каде срамот е превалентна емоција, жртвите може нема да сакаат да разговараат за својата траума и следствено нема да го пријават случајот. A, во егоцентричните култури, кои се повеќе индивидуалистички, се предизвикува поприватно чувство на вина или самообвинување.

Без разлика на културата во која се наоѓа, општествените и индивидуалните стеги, како и достапноста на формалните институции на заштита, жртвата најчесто има потреба да ја сподели својата траума. Тука се говори за позитивна и негативна социјалната подршка или социјалната реакција. Под позитивна социјална реакција се подразбира верување на жртвата за случувањето на настанот, сослушување што има таа да каже, како и пружање средства и можности оптимално да се справи настанот; негативна социјална реакција вклучува обвинување на жртвата дека „сама е крива“ или дека била неодговорна. Но, што се случува кога овие формални и неформални системи на подршка не ѝ ја даваат помошта, или уште полошо, кога ја негираат состојбата на жртвите? Различни истражувања покажуваат кон тоа дека (Davis et al., 1991; Ullman & Siegel, 1995; Ullman, 1996) негативните реакции само ја влошуваат психолошката симптоматологија, го одлужуваат закрепнувањето и доведуваат до полошо перцепирано физиолошко здравје кај жртвата. На општествено ниво, се создава култура на недоверба во системот и доведува до непријавување што дополнително влијае на тоа како се перцепира овој проблем и како се водат законодавните политики околу овие прашања.

 

 

Третиот пат – јавно обелоденување на случајот

 

 

Како што беше наведено во воведот, кога случаите од ваков тип стануваат јавни најчесто се обелоденуваат детални информации и за жртвата и за обвинетиот. Но, тоа претставува нож со две острици – кога некоја личност што е на позиција на моќ јавно е обвинета за некакво кривично дело, тогаш често се охрабруваат и други негови жртви да покренат судска постапка. Од друга страна, пак, кога се откриваат приватни информации за жртвата, содржината на истите претставуваат лакмусов тест за дали тоа дали истата ќе биде подржана или критикувана од јавноста. Доколку жртвата не го помине ваквиот тест на морална „чистота“, односно доколку во нејзината историја е пронајдено било каква информација што може да ја претстави во ништо помалку од „идеална“ позиција, тогаш стихијата на осудувања неизбежно ќе излезат на виделина.

Без разлика кој комуникациски канал се користи, најчесто се случува на јавнно засрамување на жртвата, односно понижување. Ваквиот обред на срамење не е нов per se; во последната деценија тоа најчесто се случува на интернетот, преку социјалните мрежи. Иако може да се јави во различни форми, ваквиот тип на јавно осудување на жртвата често е во облик на сајбербулинг. Како релативно нов феномен, сè уште се истражуваат целосните ефекти од ваквото однесување. Некои истражувања покажуваат дека во зависност од повеќе фактори – колку често се повторува однесувањето, балансот на моќ, јавно или приватно силеџиство, како и анонимност (Palladino et al., 2017) – како и типот на силеџиство (Langos, 2015) зависи и ефектот од ваквото однесување. Но, заради постоечките проблеми во правосудниот систем и индиферентноста кон справување со било какви однесувањана интернетот, не постои системска подршка на жртвите.

 

 

Четвртиот пат – системска индиферентност

 

 

Неколку истражувања покажуваат дека самата правна процедура ѝ претставува вознемирување на жртвата (Cluss et al., 1983; Sloan, 1995a; Matoesian, 1993), но тоа е кога општествените системи на заштита „функционираат“. Кога системите на заштита, особено полицијата, го негираат злосторството, тоа допринесува до зголемување на пост трауматските симптоми (Sloan, 1995b). Повторно, тоа е во ситуации кога злосторникот не е дел од (или блиску до) самата полициска служба и жртвата може да се охрабри да го пријави случајот. Во светскиот извештај за насилство и здравје на Светската Здравствена Организација се наведува дека вредностите на една заедницата се битен фактор. Колку длабоко е вкоренето верувањето во машка супериорност и машкото „право“ на секс има големо влијание врз колку е веројатно да се случи сексуално насилство, како и општата толеранција во заедницата на сексуални напади и санкциите, доколку ги има, против сторителите. Полицијата го третира пријавувањето на секусалното злоставување со помала сериозност особено ако нападот е извршен од страна на сопругот на жртвата. Кога полициската истрагите и судските случаи продолжуваат, постапките може да бидат релаксирани или корумпирани – на пример, така што правни документи се „губат“ за возврат на мито. Неретко е и самиот сторител да е дел од институциите за заштита, што е дополнителен фактор заради кој жртвата не го пријавува случајот.

 

Петиот пат – социјални норми

 

 

Социјалните норми на една култура не се само неформални правила кои го раководат однесувањето на лицата, туку се и одраз на вредносниот систем во даден регион. Кога во еден систем не се вклучува сеопфатно и системско справување со сексуално, но и родово базирано насилство, тоа покажува дека системот повластува едни групи повеќе од другите. Како што се наведува во извештајот на СЗО, сексуалното насилство извршено од мажи е во голема мера вкоренето во идеологиите на „правото“ на секс кое им се доделува на мажите. Многу мажи на тој начин едноставно ја исклучуваат можноста дека нивните додворувања може да биде одбиени или дека жената има право да направи автономна одлука за учество во сексуални пракси.

Општествените норми околу употребата на насилство како средство за постигнување на одредена цел се значајно поврзани со распространетоста на сексуалното насилство. Во општества каде има силна идеологијата за супериорност на мажите (нагласувајќи ја доминацијата, физичката сила и машка чест) сексуалните насилства се почести. Земји со култура на насилство, или каде има насилен конфликт, доживуваат зголемување на скоро сите форми на насилство, вклучувајќи го и сексуално насилство. Oд друга страна, битно е да се разгледаат и начините на кои општетвото реагира по сексуално насилство, затоа што реакциите често се раководат по преовладувачки идеи за сексуалноста и статусот на жени во општеството.

 

 

Крај на патот – што може да се направи?

 

 

Секој од горенаведените сегменти е тема која вреди засебно да се истражи. Но, она што може и треба да се направи е не само да се третираат последиците од ваквите настани, туку проактивно да се работи на спречување да се случат во прво место. Некои истражувања (Santelli et al., 2018; Morean et al, 2021) покажуваат дека работилници и оптшо сексуално образование помага во превенција на сексуално злоставување, зголемување на просоцијалното однесуцање (т.е. намалување на апатијата на „случајниот минувач“), како и обука да се препознаат ситуациите во кои може да се случи ваков настан. За поздрав и почит е тоа што организации како ХЕРА работат на интеграција на сексуалното образование во формалната настава. Но, во чекор треба да бидат и формалните институции на заштита. Тие, исто така, треба да се дел правењето на промена, без разлика дали преку менување на внатрешните политики околу истрагите на сексуално насилство или преку организирање на вакви обуки и работилници. Ако системот не ја поддржи ваквата промена, тогаш ќе биде многу тешко да се искорени проблемот.

 

 

 

Библиографија:

Brewin, C. R. (2015). Re-experiencing traumatic events in PTSD: New avenues in research on intrusive memories and flashbacks. European journal of psychotraumatology, 6(1), 27180.

Campbell, R., Sefl, T., Barnes, H. E., Ahrens, C. E., Wasco, S. M., & Zaragoza-Diesfeld, Y. (1999). Community services for rape survivors: Enhancing psychological well-being or increasing trauma?. Journal of consulting and clinical psychology, 67(6), 847.

Chou, C. Y., La Marca, R., Steptoe, A., & Brewin, C. R. (2018). Cardiovascular and psychological responses to voluntary recall of trauma in posttraumatic stress disorder. European journal of psychotraumatology, 9(1), 1472988.

Cluss, P. A., Boughton, J., Frank, E., Stewart, B. D., & West, D. (1983). The rape victim: Psychological correlates of participation in the legal process. Criminal Justice and Behavior, 10(3), 342-357.

Davis, R. C., Brickman, E., & Baker, T. (1991). Supportive and unsupportive responses of others to rape victims: Effects on concurrent victim adjustment. American Journal of Community Psychology, 19(3), 443-451.

Joscelyne, A., McLean, S., Drobny, J., & Bryant, R. A. (2012). Fear of memories: the nature of panic in posttraumatic stress disorder. European Journal of Psychotraumatology, 3(1), 19084.

Kalra, G., & Bhugra, D. (2013). Sexual violence against women: Understanding cross-cultural intersections. Indian journal of psychiatry, 55(3), 244.

Langos, C. (2015). Cyberbullying: The shades of harm. Psychiatry, psychology and law, 22(1), 106-123.

Matoesian, G. M. (1993). Reproducing rape: Domination through talk in the courtroom. Chicago: University of Chicago Press.

Morean, M. E., Darling, N., Smit, J., DeFeis, J., Wergeles, M., Kurzer-Yashin, D., & Custer, K. (2021). Preventing and responding to sexual misconduct: Preliminary efficacy of a peer-led bystander training program for preventing sexual misconduct and reducing heavy drinking among collegiate athletes. Journal of interpersonal violence, 36(7-8), NP3453-NP3479.

Palladino, B. E., Menesini, E., Nocentini, A., Luik, P., Naruskov, K., Ucanok, Z. & Scheithauer, H. (2017). Perceived severity of cyberbullying: Differences and similarities across four countries. Frontiers in psychology, 8, 1524.

Santelli, J. S., Grilo, S. A., Choo, T. H., Diaz, G., Walsh, K., Wall, M. & Mellins, C. A. (2018). Does sex education before college protect students from sexual assault in college?. PloS one, 13(11), e0205951.

Sloan, L. M. (1995а). Revictimization by polygraph: The practice of polygraphing survivors of sexual assault. Med. & L., 14, 255.

Sloan, L. M. (1995b). Revictimization by polygraph: The practice of polygraphing survivors of sexual assault. Med. & L., 14, 255.

Ullman, S. E. (1996). Correlates and consequences of adult sexual assault disclosure. Journal of interpersonal violence, 11(4), 554-571.

Ullman, S. E., & Siegel, J. M. (1995). Sexual assault, social reactions, and physical health. Women’s health (Hillsdale, NJ), 1(4), 289-308.

Yuan, N. P., Koss, M. P., & Stone, M. (2006). The psychological consequences of sexual trauma.

Во нашите учебници жените се „невидливиот род“

Ова прашање со себе секогаш ја повлекува потреба за преиспитување на канонот, но и на курикулумот и факторите на сеќавање, кои имаат одлучувачка моќ што ќе биде доминантно во учебниците, а што во јавната историја и во останатите „простори на сеќавање“ – кои се секогаш длабоко зависни од центрите на моќ, независно од научниот аспект, или постоечките алтернативна- и контракултура, и наивно е да се мисли поинаку. Во учебниците, жените се „невидливиот род“, и не можам да не ја споменам луцидната забелешка на хрватскиот антрополог Лидија Склевицки, авторка на студијата „Коњи, жени, војни“ (1996), која го истражувала токму ова прашање во учебниците на просторот на Југославија, и заклучила дека секогаш побројни биле коњите (на војсководците), отколку жените. Денес, неколку децении по истражувањата на Склевицки, јас ќе додадам, дека коњите се побројни и на плоштадите и не сме напреднале многу по ова прашање. Политиките на сеќавање што се создаваат „од горе“, често имаат клучно влијание врз креирањето на јавното мислење или одржувањето на статус кво за одредени општествени стварности, па ни ги претставуваат како „природни“, „нормални“ и „неменливи“, така е со патријархатот.

За да одговорам како да се приближи историјата на жените низ образовниот процес, можеби ќе морам да го превртам прашањето и прстот да го вперам кон тоа што е моментално доминантно во учебниците, а тоа се владетелите и војсководците. Со ова сакам да кажам дека се избегнуваат термини како класа, материјалната историја на народите и условите кои ја формирале човечката состојба на социјалните слоеви – она што во самиот поим е историја на човештвото. Сметам дека ако се работи на решавање на овој проблем, нема да има потреба да се придодава историјата на жените или која било друга група, бидејќи веќе ќе имаме изучување на историјата како дијалектички тоталитет. Додавањето по некоја истакната владетелка во учебниците нема да го реши проблемот, на она што филозофината Силвија Федеричи во нејзината клучна студија „Калибан и вештерката“ (2004), го препознава како „заградување/отуѓување“ на знаењата од женската историја, кое во Европа започнало да се одвива со трансформациите на феудализимот кон капитализам во текот на Средниот век. Од друга страна, изучувањето и приближувањето на наративи од историјата на жените во училницата за кое исто така ме прашувате, може да биде многу возбудлив процес за учениците/-чките, бидејќи секогаш носи критика на воспоставените образци за населението на нашето тло и најчесто води кон рушење на родовите стереотипи и предрасуди. Српската теоретичарка на родот Адриана Захариевиќ, во една своја статија објаснува дека запознавањето со наративите за политичката субјективизација на жените, значи „да не ја читаме сопствената историја како погрешна фуснота“. Корисен податок е и дека словенечката културолошка историчарка Светлана Слапшак има создадено школа на педагогијата и методологијата на историјата на жените на Балканот од антиката до модерното доба. Според тоа, сметам дека е значајно за ученичките кај нас, растени на економската периферија на Европа и опкружени со нападна репатријархализација во современа форма, да имаат можност да ги увидат жените во сите периоди и различни контексти од нашата национална историја како историски и политички субјекти во повеќе димензии, а не само повремено споменати и вкалапени во идеали како „мајка маченичка“ или изедначени со „татковината“.

Жените на територија на Македонија низ историјата егзистирале и учествувале во процесите во разни, позитивни и негативни улоги, кои не смеат да се разгледуваат вон контекстот. Историските искуства што ги стекнале во 19 и 20 век, особено во антифашистичката борба во текот на Втората светска војна, може да бидат клучни за разбирање на економските аспекти на денешната положба на жената во општеството.

 

 

Извор: Слободен печат (Женски печат)

Оклопни возила за спречување на семејно насилство

Минатата сабота во раните утрински часови, со одлука на претседателот на државата, Турција официјално се повлече од Конвенцијата на Советот на Европа за спречување и борба против насилство врз жените и семејното насилство, позната како Истанбулска конвенција. Три дена претходно, Американскиот Стејт Департмент одобри продажба на 54 лесни оклопни возила за потребите на АРМ. Набавката на возилата е во вредност од 210 милиони долари и е дел од веќе започнатиот долгорочен план за опремување на македонската армија во согласност со НАТО стандардитe.

 

Помеѓу декларативните заложби и реалноста

 

 

Може да помислиме дека два навидум неповрзани настани се случија минатата недела, ако не го согледаме пресекот во кој се наоѓаат Македонија и Турција како членки на НАТО. За да се поврзат овие два настани вреди да се запрашаме кои се принципите и приоритетите на овој воен сојуз, кога една држава членка се повлекува од општо прифатена меѓународна конвеција за заштита од родово засновано и семејно насилство и кога друга држава членка среде здравствена и социо-економска криза троши 210 милиони долари на оклопни возила за армијата.

Случувањата во Полска, кон крајот на минатата година, зборуваат за НАТО членка која речиси го забрани абортусот како право на жената да одлучува за своето тело. Минатонеделните случувања во Турција и Македонија не се изолиран случај. Во континуитет се зголемува јазот меѓу пропагандата за НАТО – гарант на просперитетот, демократијата, човековите права, и реалноста за НАТО – воен сојуз без претходно наведените принципи и приоритети.

Во првиот случај, членството на Турција во НАТО не претставува гаранција за човековите права. Во просек земено, во Турција скоро секој ден се убива по една жена поради најразлични причини, а во најчест број од случаите, жените се убиваат од нивните сегашни или поранешни партнери (брачни или вонбрачни) или од членовите на нивното потесно семејство. Положбата на жените во Турција и досега беше трагична, но можеме да замислиме каква ќе биде отсега натаму со повлекувањето на Турција од Истанбулската конвенција, која што конвенција до некоја мера нудеше барем рамка за правна заштита на жените. Неколку дена после повлекувањето на Турција од Истанбулската конвенција, за само еден ден, убиени се 6 жени, односно, пет убиени и еден смртен случај под „неразјаснети околности“ .

Во вториот случај овој воен сојуз не покажува разбирање за приоритетните потреби на македонските граѓани, особено во услови на светска пандемија. Се наметнува прашањето зошто баш сега една од најсиромашните држави во Европа треба да потроши 210 милини евра за оклопни, наместо за амбулантни возила и државно покриени трошоци за тестирање и лечење од Ковид 19. Статистичките податоци на заразени/смртни случаи од Ковид 19 во Македонија сами по себе укажуваат на неопходноста од кратење на непродуктивните трошења на останатите министерства за потребите на Министерството за здравство. Во прв ред, неопходно е кратење на буџетот за одбрана, затоа што Македонија нема опасност од напад од друга држава, туку има опасност од пад/крах на здравствениот систем доколку и мерките за ограничување на движењето не дадат резултати. Кои се црвените линии (и дали воопшто постојат?!) за македонските власти, кога е очигледно дека мора да се испорача ако не историско, тогаш барем времено НЕ! на милитарната зделка, особено кога други приоритети се наметнаа во меѓувреме (здравствени и социјални).

 

 

Перспективи за женското прашање

 

 

Каква е улогата на жените во овие современи собитија? Очигледно гео-политиката е препуштена на мажите, додека жените се оставени на двојна дискриминација – редовната од патријархатот и вонредната од пандемијата. Колку и властите и воопшто меѓународниот фактор сакаат да нè убедат во тоа дека рамноправноста меѓу мажите и жените е постигната, особено во поразвиените земји, тоа е лага. А за таа лага, дрско се служат со примери, како што се процентуалната застапеност на жените во јавната политика. Сепак вистината е јасна како ден. Како најбитна улога на жените сепак останува улогата како мајка, сопруга и сексуален објект. индивидуа која сепак пред сè постои и служи за задоволување на потребите на патријархатот. Човек кој не може да води, човек кој во длабоката суштина е само декларативно рамноправен, без разлика дали е во Турција, Полска или Македонија. Во сето ова се состои цела привидност на рамноправноста.

Затоа главното прашање е каква ќе биде реакцијата на жените на оваа двојна дискриминација. Дали ќе ги радикализира, или дополнително ќе ги потчини? Притоа мислам на мнозинството жени – жените работнички.
За жал, и покрај целиот индустриски и технолошки развиток, многу жени сè уште живеат во речиси феудални односи во рамките на традиционалните семејства во руралните средини. На другиот крај од хоризонтот, многу жени го прифаќаат патријархатот како начин на уредување на меѓучовечките односи, дури и кога се наоѓаат на високи општествени или деловни скалила. Но сепак, мнозинството жени се жени работнички. Иако навидиум тие жени изгледаат беспомошно и немотивирано да се борат, сепак историјата покажува дека радикализацијата доаѓа кога во борбата ќе се вклучат најугнетените слоеви.

Имајќи ја предвид траекторијата по која се движи капитализмот, јас сум уверена дека жените работнички многу скоро ќе станат свесни за нивната положба во општеството и масовно ќе се приклучат во борбата за постигнување на целосна рамноправност.

Scroll to Top