Статија2

Сопствена (универзитетска) соба

Во 2004 година, женскиот колеџ Randolph-Macon Woman’s College во Линчбург, Вирџинија ме избра за студии како дел од програма за стипендирање. Фактот дека тоа беше женски колеџ на некој начин не ме изненади. Случајно, со текот на годините, во моите средношколски и факултетски години, се опкружував со доминантно женско друштво. Во мојот клас во средно имаше само тројца машки, пеев во женски хор, на јога бевме само женски и студирав Англиски јазик и книжевност, каде што бројот на студенти беше значително помал од бројот на студентки.

На колеџот студирав изведувачки уметности, предмети како глума, историја на танц, историја на театар и сценски дизајн. Во склоп на самиот кампус имаше театар и фактот што сите улоги ги глумеа жени беше како некој паралелен универзум на времето на Шекспир кога сите улоги ги глумеле мажи.

Колеџот беше сместен во шармантното мало гратче Линчбург, во Вирџинија, основан во 1891 година. Во него студираа околу 700 студентки, а една од алумните е писателката Перл Бак. Бидејќи повеќето од моите другарки имаа под 21 година, а и немавме коли, најчесто ги посетувавме настаните организирани на самиот колеџ.

Едни од првите настани на кои присуствував беше Take Back the Night. Тоа беа серија на настани за борба против сексуално насилство во интимните врски. За 20-годишна девојка како мене беше многу ослободувачки да се отворат овие теми во безбеден, доминантно женски простор, кој не е таков само за еден ден, туку постојано.

Следната серија настани кои ми оставија белег беше Gay Awareness Week. Искуството на гледање на филмот Brokeback Mountain беше магично, бидејќи се случуваше во простор каде девојките се чувствуваа слободно да ја искажат својата љубов кон друга девојка. Во тоа време во Македонија, за жал, немаше многу настани каде што можеше да се искуси таков вид на слобода.

Земав учество и во минимаскенбал каде требаше да се облечеме како нашиот омилен ЛГБТ+ лик од историјата. Јас се маскирав во Оскар Вајлд што беше еден мој начин да му ја вратам славата под сценските светла на овој харизматичен писател, кој толку уживал во неа, а сепак бил во затвор и комплетно се повлекол од лондонското општество откако го осудиле за хомосексуалност во 1895 годинa.

Имавме можност и да присуствуваме на мини саем како и презентација на сексуални помагала. Се чувствував многу привилегирано што бев во колеџ каде толку отворено се зборуваше за женската сексуалност и во ниеден момент не се третираше како табу-тема, туку како многу природен дел од нашето постоење, често претставени на хумористичен начин. На пример на опаковката на кондоми кои светат во темница пишуваше: Внимание, предметите кои светат во темница можат да изгледаат поголеми од она што навистина се.

Имавме дури, и аукција на мажи, каде можевме да „купиме“ студент од соседниот машки колеџ на еден ден, кој би ни ги вршел обврските кои се гледани како типично женски: миење садови, перење облека, пеглање и слично, а средствата кои беа собрани беа за добротворни цели.
Со нескриена тага морам да констатирам дека мојот женски колеџ од 2007 година е мешан од поради финансиски причини. Многу луѓе со кои имам зборувано на оваа тема се прашуваат дали сè уште постои потреба за женски колеџи.

Според истражување од 2014 година, на професорката Линда Сакс од UCLA, каде што споредува различни видови колеџи, се дошло до сознанието дека денес женските колеџи имаат најголем број на студентки кои се прва генерација која посетува високо образование во семејството, најголем процент на Афро-Американски студентки и втори по бројот на Латино студентки. Женските колеџи не само што учествуваат во голема мера во овој напор на инклузивност, туку и се во предност по ова прашање во споредба со мешаните колеџи. Дополнително, 20% од жените во Конгресот се дипломирани од женски колеџи, како и 33% од жените во бордовите на компаниите на листата Fortune 1000.

Борбата што моментално се води на женските колеџи не е само од финансиска природа. Друго прашање што повторно ја актуелизира потребата за постоењето на ваквите институции е прашањето за вклучувањето на трансродови лица. 23 женски колеџи од вкупно 46 имаат формални правила кои дозволуваат трансродови лица кои се идентификуваат како женски да посетуваат настава и тенденцијата е овој број да се зголемува со текот на годините. На овој начин голем број од женските колеџи остануваат на првите линии на фронтот за борбата за еднакви права, не само на цис-жените, туку и за други маргинализираните заедници.

Горда сум што имав прилика да го посведочам сето тоа, како и да бидам дел од еден толку безбеден и инспиративен простор. Тоа прекрасно чувство на „заштитен меур“ ме следи и понатаму и често имам потреба да го пресоздадам, дали за себе или за да го пренесам чувството на некој друг.

Искуството во Randolph-Macon Woman’s College целосно го смени мојот идентитет. Тоа што бев во друштво на толку многу храбри и отворени жени ме инспирира и јас да создавам „универзитети на храброст“. Посведочив луѓе кои со самото свое присуство создаваа простори на отвореност, слобода и еднакви можности за сите, креирајќи феминистичка и егалитарна средина во која уживав.

Поради сите овие причини, според мене, постоењето на овие институции е потребно и валидно, без разлика колку и да личат како застарени модели на образование.

 

 

 

 

 

 

Текстот е напишан како дел од Школата за феминизам Фем 101.2, која оваа година беше организирана во соработка со Тиииит!Инк, а поддржана од Фондацијата Квина тил Квина и – Фрида – Фондацијата за млади феминистки. 

Балканските бездомнички

Седам во удобноста на мојот дом изграден на имот што ѝ беше оставен во наследство на мајка ми од страна на нејзиниот татко. Точно знам колку ова парче земја ни беше значајно и потребно и колку маки ќе требаше да претрпиме да го немавме.

Жените, особено на Балканот, од, што би се рекло, старите времиња, се третирани како роба што треба да се продаде или предаде при брак. Самите свадбени традиции ја третираат жената како нешто што се зема од домот и се отцепува од фамилијата продадена за онолку пари колку што ќе собере во нејзините невестински чевли. Ќерката ќе ја омажиш во добра фамилија, ќе се пресели кај сопругот и твојот дом ќе остане твој. И на синот/синовите, секако. Жените одат во туѓа куќа, излегуваат од дома и градат нов живот, како да нема каде да погледнат наназад. Машките деца се оние кои го наследуваат имотот, бидејќи тие дома ќе донесат невести. На тој начин, наводно, сите си имаат свој дом, но на чело со мажи.

Девојчињата од мали нозе се подготвувани за овој „свечен чин“. Кога ќе те мажиме? Кому ќе те дадеме?, се стандардни прашања со кои се растат девојките. Тоа традиционално и симболично предавање премногу често се преведува и во самите општествени уредувања, па жените се оставени без нималку имот на свое име. Велат дека имотот треба да остане во фамилијата, на некој што го носи презимето. Жените се оставени со празни раце и на милост на своите сопрузи и нивната имотнина. Мажите се третирани како подостојни за да бидат сопственици на имотот, а жените се лесно отфрлени од тестаментите и принудени да се откажат од своето законско право на наследство.

Според статистика од Министерството за правда од 2019 година, процентот на жени сопственички и косопственички на имот е само 27 %, и тоа е во пораст од само 10 % изминатите шест години, и како таков е највисок прогрес на Балканот. Жените поседуваат помалку од 20% од земјиштето во светот. Истражувањето на 34 земји во развој на Организацијата за храна и земјоделство на Обединетите нации вели дека во тие земји тој процент е дури 10%. Ова е запрепастувачки ако земете предвид дека половина од светската популација се жени. Битката е бавна и тешка. Секојдневно жени се борат за она што законски им следува. Секојдневно жени поминуваат време во небезбедни домови со насилни партнери бидејќи немаат имот на свое име каде што можат да се преселат, да се вратат, да избегаат… Но, жената не би требало да е во насилна врска или брак за да стане јасно зошто е потребно и жената да има право на имот.

Се чини дека сè повеќе луѓе разбираат дека дискриминацијата на децата при поделба на наследство врз база на нивниот род е апсурдна пракса. Во тој контекст, прочитав коментари на активна кампања на оваа тема во Црна Гора од страна на невладината организација „Сигурна женска куќа“, каде што покрај искажаната поддршка, има и луѓе што се смеат и прашуваат: „Зарем тоа уште постои? Јас мислам дека одамна сите знаеме што е правилно.“ Но процентите покажуваат дека има огромен број на жени од урбаните средини коишто не добиле имот.

А пак во руралните средини каде сè уште јасно важи правилото дека наследството се остава на мажите, состојбата е уште полоша. Во случај да нема синови во семејството, тоа ќе биде оставено на машки роднини. И во случаи каде се дава нешто на девојчето или девојчињата во фамилијата, тоа многу ретко е рамноправно со братот или браќата. Според едно истражување од Националната федерација на фармери „во руралните области, само 4% од жените се носители на сопственички права, обично откако ќе станат вдовици. Се смета дека жената ќе го „однесе“ имотот што го наследила во друга куќа кога ќе се омажи и средствата нема да останат во семејството. Традицијата налага дури и ако на жената ѝ се понуди дел од имотот, таа да го одбие.“ Се случува и жената да добие еднаков дел од нивата, но во делот на братот да биде и куќата. Велат тој останал во таа куќа цел живот, заслужува да биде негова.

Жените од руралните средини во коишто оваа пракса е повеќе од вообичаена сè уште се оставени целсоно да зависат од своите сопрузи. Жените пред законот немаат право да одлучуваат што ќе се случи со одреден имот, бидејќи тој е во сопственост на нивниот сопруг, а тие свое немаат ништо. Во многу случаи при смрт на сопругот жената е повторно оставена на милост и немилост на фамилијата на сопругот која често знае да пројави желба за имотот, бидејќи не е на име на сопругата. Па потоа следат долгогодишни спорови по судови кои најчесто одат бавни и чинат пари. Жената во пракса е лишена од правда, иако законот за наследување јасно вели дека првиот наследен ред го сочинуваат потомците на оставителот и неговиот брачен другар.

Дискриминацијата на женските деца е далеку од истребена. До кога жената ќе биде робинка на мажите во нејзиниот живот коишто одлучуваат во нејзино име? Пишувајќи на темава, се сетив на трагикомичен разговор кој неодамна го имав со мојата единствена сестра во кој се потсетивме на блиското минато и заклучивме дека нашиот татко попрво ќе нè остави бездомнички отколку да ни го подели тоа што е праведно наше. Откако тој го продаде домот во којшто израснавме, ни кажа дека парите коишто ги тргнал настрана за нас ќе ни ги даде на нашите свадби. Времиња и услови што можеби никогаш нема да бидат дочекани и исполнети. А кога сестра ми му предложи таа да земе кредит од банка и да ја откупи куќата од него, тој ѝ се насмеа и реторички ја праша: „Што ќе ти е? Ти секако ќе си се омажиш негде.“

(Не)Преводливоста на дрег уметноста во „RuPaul’s Drag Race“

RuPaul’s Drag Race (RPDR) е американско ТВ шоу коешто од 2009 година па наваму нѐ запознава со посебноста на дрег уметниците, магијата во нивните приказни, шармот во нивните настапи, и играта во нивниот јазик (под јазик ги подразбирам специфичните термини, хумористичните збороигри, и двосмислените досетки по коишто дрег уметниците се препознатливи). Шоуто забрзано се прошири низ светот и стана дел од мејнстрим културата, а се снимаат и сѐ повеќе меѓународни изданија, особено во Европа. Кај нас, шоуто полека станува популарно и си има своја публика, но за многумина е сѐ уште непознато. Самата дрег култура не е многу застапена на нашата територија поради тесногледиот став што нашето општество го има кон дрег уметноста, а јазикот што се употребува во шоуто е главно присутен на социјални медиуми, блогови и разговорно, претежно меѓу квир заедницата, и тоа во својата изворна форма (на англиски).

Согледувајќи како RPDR ја доближува дрег уметноста до гледачите ширум светот, би можеле да се запрашаме дали и кај нас би се случило истото, односно дали ако се преведе шоуто на македонски би се направил чекор кон доближување и нормализирање на дрег уметноста во нашето општество? Но, за да го одговориме тоа прашање, треба да најдеме одговор и на друго тесно поврзано прашање ‒ дали е воопшто возможно да се преведе RPDR и јазикот во него? Јазикот е една од посебностите на шоуто, претставува креативен преведувачки предизвик, и токму неговата (не)преводливост беше предмет на анализата во склоп на мојот дипломскиот труд Преводливоста на специфичните термини на дрег уметноста во „RuPaul’s Drag Race.

 

Цел и почетоци на истражувањето

 

Целта ми беше да ја истражам (не)преводливоста на специфичните термини на дрег уметноста во шоуто коишто, се разбира, не се ексклузивни за RPDR и се употребуваат насекаде. Поконкретно, целев да откријам дали термините се употребуваат кај нас исклучиво како заемки (на англиски), дали како помакедончени заемки (прилагодени на македонски со помош на наставки), или пак се употребуваат македонски преводни еквиваленти. Настрана од преводливоста на термините, сакав да добијам поголема перспектива за тоа како гледачи на шоуто ги употребуваат издвоените термини и кој е нивниот став во однос на потребата од превод на шоуто. Благодарение на трудот и креативноста на сите вклучени во истражувањето, успеав да извлечам и список со голем број можни преводни решенија на термините коишто беа дел од истражувањето.

Вакви слични истражувања веќе постојат низ светот бидејќи RPDR е преведено на неколку странски јазици (преку Netflix), вклучувајќи ги шпанскиот, францускиот, италијанскиот и романскиот јазик. Успеав да добијам пристап до одлични трудови во чија основа се токму Netflix преводите и/или синхронизациите на RPDR на споменатите јазици. Тие истражувања водат до заклучокот дека официјалниот превод не е целосно успешен бидејќи се изгубени хуморот, збороиграта и експлицитноста на оригиналот, со што се губи посебноста на јазикот. Уште еден многу важен заклучок кај истражувањата е дека доколку се применат добри преведувачки практики при преведувањето на шоуто, односно доколку се преведува креативно и со намера да се збогати јазикот, тогаш преводот со сигурност би помогнал во доближување и нормализирање на дрег културата.

 

Постоечки преводни решенија

 

За да ја откријам (не)преводливоста на RPDR на македонски, започнав со потрага по веќепостоечки преводни решенија за термините што често се среќаваат во RPDR. Преводите ги најдов при анализирање на 11 онлајн статии и 1 подкаст на македонски, како и делови од преводот на Огнен Чемерски на книгата Како да се биде геј од Дејвид М. Халперин. Она што го окрив е дека термините се навлезени како заемки. Самиот збор drag најчесто се употребува транскрибиран како дрег, а останатите колокации со зборот drag се земени како комбинација или на две заемки, или на заемка и македонски преводен еквивалент (поточно полу-калки). Па така, низ статиите се сретнаа дрег кралица, дрег куќа и дрег шоу, а во преводот на Чемерски, истите комбинации беа поврзани со тире. Во преводот на Чемерски најдов и други заемки, како трејд, камп и буч, а беше дадено и преводно решение за самиот наслов на шоуто: Дрег-трката на Ру Пол. Иако полу-калките и заемките се најзастапени, сепак во преводот на Чемерски открив и уникатни преводни решенија како што се родокурцање за genderfuck, и фемсторија за herstory.

 

Анонимен прашалник

 

Откако открив веќепостоечки преводни решенија, продолжив понатаму со истражувањето, каде што сакав да дознаам што мислат гледачите на RPDR во однос на можен превод, како ги употребуваат најчестите термини и како би ги превеле. За таа цел спроведов онлајн анонимен прашалник со 36 прашања поделени во 5 дела: 1) односот со „RuPaul’s Drag Race“, дрег терминологијата и преведувањето на дрег термините; Употреба и можен превод на: 2) термини поврзани со дрег уметноста 3) термини поврзани со видови на кралици 4) изреки својствени за „RuPaul’s Drag Race и 5) зборови што се употребуваат во шоуто и надвор од него. Успеав да соберам 15 анонимни одговори од гледачи на шоуто и личности што ги употребуваат тие термини, и можни преводни решенија за вкупно 31 термин.

Учесниците во првиот дел од прашалникот воглавно се изјаснија дека термините ги употребуваат на англиски, а во однос на прашањето дали е потребен превод забележав поделени ставови. Поголемиот дел од учесниците се загрижени дали преводот би звучел природно на македонски, и сметаат дека постои ризик во преводот да се изгуби смислата и хуморот од оригиналот. Сепак, останатиот дел од учесниците сметаат дека преводот би ја зголемил видливоста на дрег заедницата и би го доближил јазикот поблиску до гледачите.

 

Креативни преводни решенија

 

Во останатите делови од прашалникот, учесниците несвесно употребија мноштво на преведувачки практики во нивните одговори за тоа како ги употребуваат термините разговорно и/или би ги превеле. Во најголем дел од одговорите воочив заемки и полу-калки како најупотребувани преводни решенија, меѓу кои се лип синк за lip sync, да се такне за to tuck, бит за beat, шејда за to shade, кемп кралица за camp queen, био кралица за bio queen итн.. Друга честа практика што ја открив во понудените решенија е употребата на објаснувања и описи наместо еден збор, па така to lip sync го сретнав како се преправа дека пее, а to tuck преку објаснувањата да си го прибере и да си го собере си доби доза експлицитност поради додавањето на го за машкиот полов орган, што во оригиналот се подразбира во самиот збор. Уште почеста практика беше и буквалниот превод на некои од термините: да (про)чита за to read, работи за werk, и да послужи за to serve.

Како што ги анализирав одговорите, така сѐ повеќе се воодушевував од креативноста на учесниците. Особено ме импресионираа новите кованки кои ги предложија, како усносклад за lip sync, ѝсторија/женоминато/неасторија за herstory, и дрегститки за condragulations. Учесниците дури дојдоа и до решенија за познатиот акроним во шоуто C.U.N.T. (Charisma, Uniqueness, Nerve and Talent): П.У.Т.Е. (Посебност, Умешност, Трпение и Елоквентност), П.И.Ч.К.А. (Посветеност, Издржливост, Човечност, Креативност и Амбиција), и П.И.*.К.А. (Привлечност, Истрајност, *, Красота и Автентичност).

 

Што можеме да заклучиме?

 

Со помош на сите истражувања дојдов до неколку интересни сознанија. Иако не е исклучиво, сепак во најголема мера термините кај нас се употребуваат како заемки, нешто што го потврдив согледувајќи ги преводните решенија и ставовите на учесниците. Една можна причина за ваквата реалност е тоа што термините кај нас се навлезени на англиски, а друга можна причина е стравот да не се изгуби фонолошката/морфолошката игра и значењето на оригиналните термини. Иако очекував често да сретнам преводи каде заемките се помакедончени, сепак надвладуваа целосните македонски преводи (веднаш по заемките).

 

Што понатаму?

 

При истражувањето наидов на неколку предизвици што доведоа до недостатоци во трудот, но благодарение на нив можам да издвојам предлози за што може да се подобри во иднина при вакви истражувања. Во иднина, особено е нужно да се разговара со дрег уметниците бидејќи тие се бават со дрег и би можеле значително да помогнат во изнаоѓањето точен и веродостоен превод за термините. Настрана од тоа, самите истражувачки методи употребени во трудот можат да се збогатат, и тоа преку анализирање повеќе содржини коишто ги содржат овие термини, особено печатени, и подобра распределба на прашалникот со цел да се соберат повеќе одговори од гледачи и да се извлече поконкретен заклучок.

Сепак, со помош на истражувањата, извлеков важен заклучок. Иако преку нив собрав можни преводни решенија за дел од термините, нивната цел не е да служат како речник, туку да ја откријат (не)преводливоста на јазикот во RPDR, како и да поттикнат иницијатива за создавање македонски речник за дрег и квир терминологија и неговото збогатување. Земајќи ги предвид општествените ставови, како и ставовите на испитаниците, можам да кажам дека за нешто да е преводливо, прво треба да се сфати и прифати нашироко. Иако нашето општество сѐ уште не е сосема отворено кон дрег културата, сепак има голем број дрег уметници (самостојни или како дел од дрег куќи) коишто настапуваат пред македонската публика и земаат учество во настани како Skopje Pride и Ноќна Кралица, со што ја зголемуваат видливоста на дрегот. Штом општеството ја прифати дрег културата или барем е поотворено кон неа, тогаш можеме да разгледаме превод на терминологијата и на самото шоу.

Благодарение на решенијата од прашалникот, воочив дека преводот е возможен и дека може успешно да се долови креативноста и збороиграта на термините доколку се применат добри преведувачки практики. Преводот во никој случај не треба да биде индивидуален, туку треба да е соработка меѓу дрег уметниците, квир заедницата и преведувачите, со цел да се добијат преводни решенија коишто ќе бидат доследни до формата и смислата, успешно ќе ги доловат хуморот и креативноста на оригиналните термини, и ќе го доближат дрегот поблиску до нашето општество.

 

 

 

Пишува: Ана Илиева

___________________________________________________________________________

„Преводливоста на специфичните термини на дрег уметноста во „RuPaul’s Drag Race“’ беше темата на мојот дипломски труд и целосната анализа и списокот на сите откриени преводни решенија можете да ги прочитате во јунското издание на „Современа Филологија“. Голема благодарност до мојата менторка проф. д-р Румена Бужаровска и сите коишто го поддржаа истражувањето со својот значаен удел.

Што е тоа согласност?

Гледаат филм заедно во нејзината соба. Не се виделе веќе некое време, но таа е среќна што сега седат еден до друг. Во еден момент, почнува да ја бакнува. Таа го сака и знае дека бакнувањето ѝ се допаѓа. „Може ли да ми дадеш head?“, ја прашува тој. „Не знам“, му вели таа, „моите се дома и не сакам неочекувано да влезат во собата“. Продолжуваат да гледаат во екранот кога тој повторно инсистира: „Ајде, те молам дај ми head”, но повторно има тишина. Таа не сака и знае дека не сака. „Почекај минута“ му вели, но не се предомислува и затоа продолжува да молчи. Тој ја бакнува, ја гали, се насмевнува, а пред малку не ја ни погледнуваше. Таа конечно станува од столот и седнува на кревет. „Добро, ајде“ вели , но кога тој станува, таа бега во другиот ќош на собата, викајќи „Чекај“. „Ајде, ајде, те молам“ тој продолжува. Ѝ делува смирено, како  воопшто да нема намера да ја повреди. Застанува пред неа и полека ја прегрнува. Држејќи ѝ го лицето со своите раце, ја замолува уште еднаш повторувајќи: „Те молам“ и ја бакнува. Ја зема нејзината рака, ја повлекува до креветот и ја седнува. Ја чека застанат до неа додека таа молчејќи седи и си помислува: „Не ли разбира дека не сакам? Се прашува: „Што ако се изнервира? Се плашам да го разочарам“. Таа не се чувствува како да има друга опција.

Недостатокот од сеопфатно сексуално образование погодува многу луѓе, а особено тинејџерите. Се чини дека не многу од нив разбираат што значи согласност и покрај тоа што има многу едноставно значење – договор меѓу учесниците да се вклучат во сексуална активност. Согласноста треба да биде ентузијастична, со звучно „да“ или на друг начин јасно искомуницирана. Поединци кои се малолетни, несвесни или спијат, или се под дејство на дрога или алкохол, не можат да дадат согласност. Доколку некој се согласи да учествува во сексуална активност поради тоа што друго лице го притиска на каков било начин, тоа не се смета за согласност бидејќи не е слободно дадена.

Комуникацијата меѓу луѓето е веројатно најважниот аспект на сексот и врските, но дефинитивно шокира фактот што нема доволно разбирање на оваа тема, генерално поради недостаток од сексуално образование или неквалитетно сексуално образование кај децата. Како што младите растат, природно е да се љубопитни за сексот и задоволството и ќе сакаат тој нов свет сами да го истражуваат. Меѓутоа, чија обврска е да ги научи децата за ова, освен на нивните родители? Многумина од луѓето би се согласиле дека основите на сексот се предаваат на часовите по биологија, но очигледно тоа не е точно. Според ХЕРА – Асоцијација за здравствена едукација и истражување, во училиштата во Македонија, само 13 отсто од учениците биле запознаени со правилното користење кондоми, а едвај два отсто знаеле за орални контрацептиви. Во македонските училишта досега немало никакво сеопфатно сексуално образование што доведува до многу конфузија меѓу тинејџерите. Оваа тема може дури и да им биде непријатна, па воопшто да немаат каде да се обратат со своите прашања и дилеми.

Со недостаток на знаење за секс, младите луѓе несвесно може да си нанесат штета на себе или на другите, особено кога немаат комуникација, која е особено важна во доменот на согласноста. Во вакви услови, многу од младите може да не знаат дека биле сексуално нападнати или, пак, да не бидат свесни дека сексуално нападнале некој друг. Жртвите од сексуално злосторство може да бидат засрамени или обвинети за траумата што ја доживеале, прашувајќи се дали биле премногу разголени, дали провокативно се однесувале или дали јасно кажале „не“. Земајќи ја предвид нивната возраст, не само што овие искуства се длабоко трауматични, туку и ги обесхрабруваат жртвите да зборуваат и негативно да влијаат на начинот на кој ќе размислуваат за светот и за себе во иднината.

Еден вид на сексуално злоставување што е често запоставено во овие разговори е сексуалната принуда. Според веб-страната healthline, таа подразбира каков било обид да се контролира однесувањето на жртвата со закани или манипулации. Поедноставно кажано, да не се прифати „не“ и да се пробува да се промени мислењето на другата личност што не вклучува физичка сила. Овој тип на сексуален напад може да вознемирува и збунува бидејќи, како што е спомнато, многу луѓе имаат погрешно разбирање за тоа што значи согласноста.

Иако сексуалната принуда може да се случи на многу начини, најчесто се случува во врските. Да се ​​биде во врска не значи дека има постојана согласност. Сексот сè уште може да се одбие доколку еден од учесниците не е расположен. Согласноста секогаш треба да се дава слободно и не треба да се дава насила.

Таа истражуваше. Ја посети секоја феминистичка веб-страница и секој феминистички профил  на Инстаграм. Збунетоста и срамот ѝ го распарчија умот бидејќи не разбра што ѝ се случило, па почна да бара помош. Им испрати порака на пријателите: „Мислам дека сексуално ме нападна“. Рацете ѝсе потат и тресат, длабоко вдишува и им кажува што се случило. Тие ѝ се пријатели, нема да ја осудуваат, си мисли, сè додека не стигне пораката: „Извини, разбирам дека си вознемирена, но не мислам дека тоа е сексуално злоставување“. Таа повторно не знае што да мисли. Дали била во грешка сето ова време? Дали била предраматична? „Претеруваш“ ѝ велат тие, но таа се информираше, зар не? Таа направи сè што можеше за да биде информирана. Зошто нејзините блиски не се обидат да ја разберат? Лежи будна секоја ноќ, мислејќи дали не е во право.

Жртвите на сексуално злоставување се често засрамени бидејќи многу често не ја добиваат поддршката што ја заслужуваат. Ова ги обесхрабрува да ги споделат своите искуства. Честопати, двојната виктимизација трауматизира повеќе од самиот напад и остава долготрајна психичка болка. Еден од најдобрите начини за решавање на овој проблем е едноставно давање поддршка и разбирање.

Таа повторно се обидува да најде валидација на траумата. Се здружува со нови луѓе и повторно го кажува своето искуство. „Дали мислиш дека ова е сексуално злоставување?” прашува. Од блиски другари, до непознати, но искусни личности на социјалните мрежи и феминистички организации, таа конечно ја добива поддршката што ја заслужува. Повеќе  не се двоуми, не може друг да го потценува нејзиното искуство.

Еден аспект од нашиот живот врз кој секогаш имаме целосна контрола е колку сакаме да сме интимни со нашиот романтичен партнер, нашиот значаен другар, нашата љубов или дури и некој со кој штотуку се поврзуваме. Кога станува збор за што било физичко, ние апсолутно имаме глас и не мора да правиме нешто што не сакаме или не сме сигурни.

Сексуалното злоставување варира од некој да манипулира друг во сексуална активност, до физичко насилство. Сексуалното присилување претставува сексуално злоставување, исто како и силувањето. Нападот се однесува на каков било сексуален контакт што се случува без доброволна согласност. Преземањето одговорност за психофизичкото заздравување преку лекарска и психолошка помош може да им помогне на жртвите да се чувствуваат како повторно да имаат контрола над својот живот, тело и избори…

Без разлика кои чекори ќе ги направат жртвите на сексуално злоставување, секогаш треба да се потенцира дека тоа што се случило не било нивна вина и секоја жртва заслужува грижа, сочувство и поддршка.

„Згодна маратонка го истрча полумаратонот по гаќички“. Tоа што освои прво место е второ.

Без разлика кои се твоите способности, што работиш или тренираш, кога си жена, сепак, прво си жена, и тој факт често се наоѓа во преден план. Освојуваш прво место на некое големо натпреварување, а притоа не си успеала да ја бојадисаш косата, и одеднаш, твојата „лоша“ фризура станува главна вест. Рушиш рекорди, но поважни се гаќичките кои ги носиш. Покрај ранецот за тренинг, носиш ранец полн родови стереотипи, стигми и наметнати норми, а тоа тежи, обременува и го нивелира со неуспех твоето лично искуство.

Спортско натпреварување, токму во овој аспект, може да се доживее на различен начин, зависно од тоа дали сте маж или жена. Кон тоа, во голема мера придонесува и јазикот што се користи за опишување на спортистите и спортистките во медиумите. Често, кога читаме вест за спортистка, ги среќаваме зборовите „нежна“, „убава“, „симпатична“, „постара“, „бремена“, „омажена“, „немажена“ и слично. Спротивно на тоа, придавките како „најбрзи“, „силни“, „големи“, „вистински“ и „одлични“, редовно се користат за да се опишат спортисти.

Родовите норми и стереотипи кои се длабоко вкоренети во колективната свест се овековечуваат и зајакнуваат токму преку ова неурамнотеженото и патријархално медиумско претставување на жените и мажите во спортот.

Според УНЕСКО, Олимписките игри се ретко време кога женските спортски ѕвезди добиваат свое место на насловните страници. Сепак, надвор од периодот на големите спортски настани, статистиката тврди дека иако 40% од спортските учесници се жени, а спортовите во женска категорија добиваат само околу 4% од целокупното медиумско покривање. Од тие 4% покриеност, известувањето често се однесува на нивниот физички изглед и личниот живот, наместо на спортските способности и успеси.

Во Република Северна Македонија процентуалниот сооднос на известувањето во спорт во женски категории е 20%, за разлика од машките, на кои им се посветени цели 80 %. Ова го покажа анализата на МИА која опфати неколку федерации, телевизии и спортски веб-портали и воочи дека спортистките, ги има на терен, но не и на телевизија, за нив може да се слушне малку, и тоа најчесто само на спортските веб-портали.

Оваа анализа ја поттикна Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги да направи анализа „Родот во медиумите 2021: Родовите прашања и начинот на претставување на жените и мажите во спортската програма на националните терестријални телевизии“, со која за прв пат се дава квантитативен и квалитативен увид во тоа колку и како известуваат националните телевизии за спортистките и спортовите во женска конкуренција, наспроти спортистите и спортовите во машка конкуренција.

Анализата покажува дека на програмата на трите анализирани канали – МРТ 1, МРТ 2 и МРТ 3, доминираат тимските спортови во машка конкуренција. Востановено е доминантното присуство на мажи меѓу новинарите наспроти маргиналното учество на новинарки, како и доминација на мажите спортски работници односно спортски експерти.

Приватните телевизии ТВ Алфа, ТВ Сител, ТВ Канал 5, ТВ Телма и ТВ Алсат-М, пак, во редовната спортска информативна програма, сметајќи ги индивидуалните и тимските спортови, имаат доминација на спортовите во машка конкуренција. Спортските експертки се речиси целосно отсутни од редовната програма на приватните телевизии, додека, ставови и анализи за спортските настани редакциите барале доминантно од машки спортски работници.

УНЕСКО, со поддршка од Универзитетот Кембриџ, ја разви првата екстензија за родова еднаквост фокусирана на спортски медиуми на пребарувачот „Chrome“ наречена „Her Headline“. На оваа екстензија, воочливи се сексистички наслови од еминентни светски медиуми како Њујорк Тајмс, Ал Џезира, NBC, Телеграф, ESPN W и други. Еден од најеклатантните примери е USA Today со насловот „Новата мајка Дана Волмер освои бронза во сто метри пеперутка“, каде што успехот на петкратната носителка на златен олимписки медал и поранешна светска рекордерка е ставен во втор план. ESPN W , исто така, преку насловот „Јас го мислам тоа во позитивна насока, таа плива како машко“, споредува биолошки предиспозиции кои се недозволиви. Aljazeera, пак, со насловот „Иранската скијачка се избори за патека до Пјонгчанг“ го изоставува идентитетот на скијачката Самане Бајрами Бахер, која своевремено беше единствената жена членка на националниот тим за крос-кантри скијање.

Горенаведените наслови се пример за тоа што медиумите имаат тенденција да ги претставуваат спортистките првенствено како жени, а потоа како спортисти. Во опфатот на написи за жените во спортот, често доминираат коментари за изгледот, возраста или семејниот живот, додека, мажите се прикажани како моќни, независни, доминантни и почитувани како спортисти.

За тоа придонесува и фактот што во моментов, низок процент од спортските медиумски работници се жени. Бројот на жени кои се занимаваат со спортско новинарство сè уште е релативно низок, а оваа конкретна област на известување останува претежно „машка специјалност“ во земјите ширум светот.

 

 

Сексуализацијата на жените во спортот се проширува дури и на она што го носат

 

 

Во повеќето спортови, спортистките се облекуваат во тесни, оскудни облеки. Во нив, од жените се очекува да исполнат некаква предодредена родова улога. Во кошарката и фудбалот жените не носат тесни шорцеви или слатка облека. Меѓутоа, во тенис и одбојка, на пример, спортистките се чини дека исполнуваат две улоги, едната е облекување за натпревар, а второ, облекување за да се задоволи толпата. Понекогаш оскудните облеки ја нарушуваат вистинската цел на спортот. Единствениот спорт што изгледа навистина еднаков на модниот фронт би бил голфот во кој жените можат да носат панталони, шорцеви или здолништа.

„Униформи кои продаваат секс“ се чест пример во спортските федерации. Таков пример е женската кошаркарска репрезентација на Австралија каде што кошаркарките беа принудени од сопствената федерација да носат униформи во стил на костими за капење. Некои официјални лица признаа дека униформите биле маркетиншки трик за да ги направат спортистките „што е можно посексуализирани, со цел профит“. За жал, ова не е единствената ваква приказна.

Најактуелен пример е Норвешката женска екипа за ракомет на плажа која доби поддршка од целиот свет, откако натпреварувачките од тимот одбија да носат гаќички на Европското првенство во знак на протест против долниот дел од бикини, за кој рекоа дека прави да им е „многу непријатно“. Тимот, потоа, беше парично казнет. Настанот поттикна широка дебата и притисок од јавноста, со што три месеци по одлуката за казната, Норвешката федерација реши дека ракометарките на плажа повеќе нема да мора да се натпреваруваат во бикини.

Сличен пример е и олимписката пара-атлетичарка Оливија Брин, на која официјален претставник на Англиското првенство ѝ кажа дека нејзините шорцеви се премногу „откривачки“ и дека треба да го преиспита нејзиниот избор на облека. На ова, Брин изјави дека е згрозена, изненадена и збунета.

Неодамна, германската гимнастичарка, Сара Вос, пркосејќи ѝ на конвенцијата избра да носи целосно боди на Европското првенство во уметничка гимнастика во 2021 година во Базел, Швајцарија. Вообичаено, на гимнастичарите им се кажува да носат трико за натпревари, кои можат да бидат или со половина или со долги ракави. Со ова, Вос го покажа својот став за објективација на девојките и жените преточена во кодексот на облекување.

Во 2018 година, Серена Вилијамс носеше црн целосен костум на Отвореното првенство на Франција, за да помогне во циркулацијата и да спречи згрутчување на крвта по бременоста. Според Француската тениска федерација, таа, со ова, „отишла предалеку“. Учеството на Вилијамс на Отвореното првенство на Франција требаше да биде симбол на нејзината сила. Откако едвај го преживеа раѓањето на нејзината ќерка, Алексис, помалку од девет месеци потоа, Вилијамс се врати на ВТА турнејата. Сепак, нејзиниот настап брзо се сведе на една работа – нејзината облека.

Тоа што на жените им се суди според наметнати стандарди за женственост, а не според нивните атлетски способности, е симптом на поголем проблем вкоренет во општествени очекувања, од коса и шминка, до тоа колку е тесна или лабава облеката, сè до боите на облеката, за да можат повеќе да се усогласат со поимот за девојка и женственост.

 

Родовите стереотипи најчесто се манифестираат преку ставови поврзани со изгледот

 

 

Даниела Антоновска, магистер по родови студии, со 20 годишно искуство во областа на родовата еднаквост, вели дека родовите стереотипи се широко распространети  и најчесто истите се манифестираат преку сексистички ставови поврзани со изгледот, возраста и семејниот живот на жените спортистки.

„Често пати женските спортски достигнувања се тривијализираат на сметка на доминирање на рефренци за изгледот, возраста, и истото, пред сѐ, се должи на непрепознавање на поимите родова еднаквост и рамноправност, несериозно сфаќање на овие концепти, и немање на спортска култура. Прво се коментираат како жени, а потоа како спортистки. Има тенденција да бидат прикажани премногу стереотипно и сексуализирано“, вели Антоновска.

Таа го нагласува влијанието на медиумите кои имаат моќ да ги обликуваат јавните верувања, перцепции и вредности.

Атлетичарката Милјана Ристиќ за себе вели дека секојдневно е изложена на сексистички коментари. Како пример за едно од многуте непријатни искуства, таа сподели момент од почетокот на нејзината кариера. Станува зор за Скопскиот полумаратон 2018 година на кој таа заврши на петтото место во генералниот пласман и на второто место од категоријата Македонки.

„По успешно завршена трка најголемо внимание беше обрнато на моето тело, физички изглед, атрибути и опрема во која се натпреварував, додека, успехот кој го постигнав на трката беше целосно занемарен. После оваа трка, на ниту еден од медиумите не беше пишувано за моите постигнувања или пак за самата трка генерално. Главната насловна на скоро сите портали беше „Згодна маратонка го истрча полумаратонот по гаќички”, заедно со моја фотографија од трката, а под тоа имаше коментари од секаков вид. Тогаш за првпат се соочив со вакво искуство и можам да кажам дека освен што воопшто не е пријатно, ова е навистина поразително за еден спортист“, вели Ристиќ.

Таа дополнува дека многу често, после секој постигнат успех, остварен пласман, истрчан личен рекорд, во многу случаи не добива пофалби за нејзиното постигнување, туку за физичкиот изглед и убавина.

„Многу често се соочувам со коментари од типот „Честитки, убавино”, „Браво, добра нога држиш”, „Какво тело имаш” и слично, што секако дека не ми прави да се чувствувам пријатно. Но, од друга страна, има луѓе кои вистински ми честитаат и се радуваат на мојот успех, што е навистина голема вредност, па секогаш се обидувам да го свртам фокусот во таа насока“, вели таа.

Пулексенија Јованоска е најдобрата македонска каратистка, таа годинава учествуваше на Олимписките Игри во Токио. Јованоска вели дека имало случаи кога објавува фотографија од нејзин успех и на која поголем дел од коментарите се упатени кон нејзиниот изглед, не за успехот.

„За жал, сметам дека живееме во ера кога се акцентира убавината пред квалитетот. Не само во спортот, во сите области. Но, ме радува фактот што преку спортот јасно е видлив талентот и успехот на девојките. Сметам дека спортистките докажуваат дека кога има вложен труд и тренинзи, успехот е неизбежен, а естетската привлечност не игра некоја улога“, вели Јованоска.

Дрита Ислами е атлетичарка која постојано руши рекорди и освојува медали. Девет пати е прогласена за атлетичарка на годината со срушени пет македонски рекорди, учество на Олимпијада, Светско првенство и повеќе триумфи. Таа вели дека како атлетичарка не била многу изложена на сексизам, меѓутоа, на почетокот од нејзината кариера „било апсурдно да трча со гол стомак“.

Атлетиката е спорт кој е малку екстравагантен поради опремата што ја носиме на натпревари. Сега тоа е нормално, но, во почеток на мојата кариера, пред 13 години, беше малку апсурдно да трчаш со гол стомак и кратки шорцеви и нормално дека бевме осудувани за тоа. Но, секогаш сум внимавала да не привлечам внимание. За среќа, сега луѓето не гледаат на таков начин туку гледаат резултати и се радуваат на истите“, вели Ислами.

Во атлетиката, како што вели, зборуваат секундите и нема место за неправда меѓу мажи и жени.

 

 

Известувањето во спортот ги обликува нормите и стереотипите за родот

 

 

Медиумите имаат можност да ги променат традиционалните норми и стереотипи, промовирајќи балансирано известување на спортот во машки и женски категории и правично и професионално прикажување на спортистите – без разлика на родот.

Она што може да помогне, според Антоновска, се алатки за родово чувствителен јазик и комуникација од една страна, а осуда за сите сексистички говори и однесувања од друга страна.

„Потребно е промовирање на позитивни модели на спортистки со цел одвраќање на фокусот од изгледот кон достигнувањата, и ставање на исто рамниште со машките спортски достигнувања. Поттикнување на водечки спортски личности да осудат негативни коментари  со сексуална или каква било друга дискриминаторска конотација, бидејќи спортот може да биде еден од двигателите на родовата еднаквост преку учење на сите на тимска работа, зајакнување на самодовербата, наместо да биде извор на сексизам“, вели таа.

Ристиќ посочува дека поради нивното влијание врз општеството, медиумите и медиумските професионалци имаат одговорност да работат кон отстранување на стереотипите и намалување на родовата дискриминација.

„Во случај на спортот, конкретно, медиумите треба да придонесат за постигнување на родово-недискриминаторски стандарди и модели кои ќе поттикнат зголемување на разновидноста на спортските активности. Докажано е дека медиумите имаат значително влијание, социјална одговорност и улога во борбата против родовите стереотипи, како и во подобрувањето на видливоста на жените. Па така, сметам дека подигнувањето на свеста треба да започне уште од рана возраст. Дополнително, ова може да се постигне и со зголемување на уделот на женскиот спорт во вестите, спортските емисии, претставување на женскиот спорт на ист начин како што е претставен и машкиот, организирање работилници, семинари, јавни говори на претставителни спортски личности и можеби најважно, подигнување на свеста и кај самите жени спортистки“, вели таа.

Јованоска вели дека гледа простор за промени и чувствува подобра клима за женскиот спорт.

„Ќе биде тешко, сè што е табу тешко се менува, но, има напредок и тоа ме радува“, заклучува таа.

Според Ислами, кога почнуваш да тренираш некој спорт, талентот е најважниот фактор. Таа посочува дека не треба да се мисли на лошите страни и да се биде под влијание на коментари и притисоци од надвор, туку, како што вели, „треба да се има самодоверба и да се биде фокусиран на резултат со напорна работа“.

Жените имаат право да се чувствуваат удобно во сопствената кожа на глобалната спортска сцена. Тие треба да ја остварат својата цел демонстрирајќи ги вештините што ги научиле и совладале, наместо да ја нагласуваат фризурата, шминката, и воопшто изгледот. Јавноста во спортот, како, впрочем, и во сè друго, треба да ги разгледува ставовите, постигнувањата и изгледот на мажите и жените подеднакво.

Единствен фокус кога спортистките ќе излезат на терен треба да биде нивниот перформанс на способности, а за сè останато треба да имаат слобода на избор, израз, убедување и верување. Медиумите треба да известуваат подеднакво и еднакво, по исти критериуми, а публиката треба да знае, гледа и поддржува резултати кои не се поврзани со естетика, туку со реализирани постигнувања, засновани на квалитет. И сето ова да придонесе кон правилен развој и реализација на спортистките како личности.

 

 

 

Овој текст е напишан во рамки на грантот еобезбеден од страна на Балканската фондација за демократија, проект на Германскиот Маршалов фонд на Соединети Американски Држави и Норвешкото Министерство за надворешни работи.

Мислењата изразени во овој текст не ги одразуваат секогаш мислењата на Норвешкото Министерство за надворешни работи, Балканската фондација за демократија, Германскиот Маршалов фонд на Соединети Американски Држави или на нивните партнери.

Брза vs. одржлива мода: Зошто е ова феминистичко прашање?

илустрација:Моника Стојановска

 

 

Модата е индустрија која во голема мера е наменета за жените и истовремено жените се оние кои ја „хранат“. Затоа, не треба да изненадува фактот дека тие исто така сочинуваат голем дел од синџирот на снабдување. 80% од работниците во конфекциии се жени (до 90% во земјите каде што текстилната индустријата е најголем работодавец). Меѓутоа, неповрзаноста меѓу статистиката и реалноста на овие жени е прашање на етичност и еднаквост. Одржливата мода обезбедува позитивно влијание врз планетата, но исто така и врз жените вклучени во модната индустрија – ова е местото каде што станува феминистичко прашање. Бидејќи модата се користи како алатка за зајакнување на жените кои купуваат облека, време е да ги омоќи и жените кои ја произведуваат таа облека.

Етичката, одржлива мода е едно решение за многуте феминистички прашања во текстилната индустрија. Како што повеќе потрошувачи добиваат увид во животите на текстилните работнички, се овозможува да се гледа на брзата мода како на нешто „за еднократна употреба“ и да се променат навиките кон поодржлива алтернатива. Етичките модни брендови ги поддржуваат и акцентираат луѓето во синџирот на снабдување, а не профитот.

Цената на брзата мода

Брзата мода следи три прилично атрактивни нишки – голема брзина, разновидност и ниска цена. Сепак, она што повеќето луѓе не го сфаќаат е дека негативните последици на овој систем во голема мера ги сносат женските работници во текстилните фабрики. Овие работнички, особено во земјите во развој, се платени по произведено парче, добиваат многу ниски плати и не добиваат надомест за прекувремена работа, боледување или породилно отсуство. Сепак, жените сè уште избираат да работат во конфекции и текстилната индустрија, бидејќи тоа е побезбедна и попочитувана опција за оние кои немаат голем избор. Недостатокот на опции за сиромашните и необразованите, заедно со потребата да се заработи за живот е несреќна комбинација на причини зошто жените продолжуваат да се мачат по 100 часа или повеќе неделно. Способноста на овие жени да заработат приход и да бидат финансиски независни е огромен социјален стабилизатор. Сепак, практично е невозможно кога работничките во Бангладеш заработуваат приближно 63 американски долари месечно, што е далеку од доволно за да ги покријат нивните основни потреби.

За жал, секојдневната реалност на жените кои работат во фабриките за брза мода во сиромашните земји вклучува и лоши работни услови, сексуално вознемирување и физичко малтретирање.

Итна потреба од транспарентност

Статистиката докажува дека жените во трудоинтензивните индустрии, како што е текстилната, заработуваат значително помалку од мажите. 80% од работниците во фабриките за облека во земјите во развој се жени, а сопствениците на фабрики ја користат нееднаквата положба на жените во општеството со тоа што им плаќаат помалку со мала можност за унапредување, иако нивните способности раскажуваат поинаква приказна.

Големите модни брендови веруваат дека создаваат работни места и ја зајакнуваат економијата на земјите во развој преку аутсорсинг на нивното производство на облека. Иако е делумно точно, ниските конкурентни минимални плати во овие земји повеќе им користат на модните конгломерати отколку што им помагаат на нивните економии за возврат. Многу промени се случија по инцидентот во Рана Плаза, за да се подобри благосостојбата на овие работници.

Меѓутоа, аутсорсирањето на производството на облека без редовни проверки е токму она што води до модерно ропство. Кога жените не заработуваат за живот, тие не можат да инвестираат во својата кариера, образование и семејство. Во основа, брзата мода е феминистичко прашање бидејќи ги држи овие девојки и жени заробени во маѓепсан круг.

Феминистичкиот пристап кон модата бара соодветни плати, безбедни работни услови, здравствена заштита и работна средина без сексуално вознемирување, родови разлики во платите и дискриминација. За да се случи ова, потребно ни е брендовите да бидат одговорни и да бидат транспарентни за нивниот синџир на снабдување.

Кога повеќето модни брендови би биле транспарентни, потрошувачите ќе можат да видат како нивните пари директно влијаат на животот на жените кои работат на нивната облека. Да се ​​има феминистичка совест е повеќе од носење маички со феминистички пораки произведени во услови на модерно ропство.

Кога потрошувачите купуваат облека од етички брендови, тие наведуваат дека ги поддржуваат жените кои заработуваат за живот и работат на пристојни работни места. Тие ги поддржуваат нивните аспирации да бидат финансиски независни и да ги издржуваат своите семејства без да се соочат со тешките околности со кои се соочуваат сега. Ова се жени кои поддржуваат други жени, а иронијата е што судбината на просечната 20-годишна жена во текстилната индустрија почива на куповната моќ на друга 20-годишна жена.

Што можеш да направиш ТИ за феминизмот во модата?

Опстојувањето на брзата мода е и еколошко прашање. Производството е исклучително штетно за нашиот природен свет. Модната индустрија произведува 5% од глобалните емисии на стакленички гасови (Business Insider 2019) и е трет најголем потрошувач на вода во производството (по индустријата за нафта и хартија). Огромни количини облека завршуваат на депонија секоја година, од кои 350.000 тони само во ОК (ClothesAid). Кога купуваме од овие компании за брза мода, им порачуваме да продолжат со овие методи кои предизвикуваат деградација на животната средина. Но, дали знаевте дека жените во земјите во развој исто така имаат најголема веројатност да бидат погодени од климатските промени? Правејќи поодржлив избор со нашата облека, помагаме да се заштитат најранливите жени во светот (BBC 2018).

Јасно е дека движењето кон одржливи модни практики е инхерентно феминистичко прашање. Со почитување на етичките и одржливите методи на производство, ние не само што ѝ помагаме на нашата животна средина, туку помагаме и да ја ублажиме експлоатацијата со која се соочуваат повеќето жени вработени во текстилните фабрики. Обезбедувањето плати за пристоен живот, безбедни работни услови и ублажување на деградацијата на животната средина се начини на кои можеме да помогнеме да ги омоќиме жените кои толку напорно работат за да ја направат нашата облека.

 

 

Што може да направи секој од нас?

 

 

Информирајте се за вистината зад брзата мода.

Бидете храбри и откријте ја вистинската цена зад маичка од бренд на брзата мода што чини помалку од 100 денари.

Префрлете се на етичка, одржлива мода како феминистички потег.

Наспроти брендовите за брза мода има се повеќе одржливи, етички брендови кои целосно ја менуваат играта. Нивната облека ја изработуваат текстилни работнички на кои им се платени фер плати и гарантирани добри услови за работа. Овие брендови се исто така транспарентни за нивниот синџир на снабдување и вршат редовни проверки.

Прашајте ги брендовите #КојЈаПравиМојатаОблека

Овој хаштаг е особено популарен за време на Неделата на Модната револуција , но треба да ја користиме секоја прилика да побараме одговорност од брендовите за брза мода во текот на целата година.

Прашувајќи ги #WhoMadeMyClothes #КојЈаПравиМојатаОблека, вие им давате шанса да бидат транспарентни за нивниот синџир на снабдување и, доколку не се, да почнат да воведуваат промени.

 

 

 

Текстот е оригинално објавен на блогот Culture Matters на Europe House

Време е за ранливи суперхерои

Започнав да пишувам типична филмска рецензија. Тоа сакам да го правам кога се чувствувам фасцинирано од некој филм, но овој пат ми одеше бавно. Напишав две страни пред да сфатам дека тоа не е она што сакам да го кажам и баталив. Решив да се фокусирам на тоа зошто мислам дека овој филм е важен за мажите, а покрај нив и за жените, баш во ова време.

Веројатно се прашувате како може суперхеројски филм, исполнет со насилство, мафија и бркотници со коли, филм што не го поминува бедкел тестот, и во кој едвај се начнуваат некои женски прашања, да биде важен за жените? Но, buckle up girls, we are going on a wild ride in the new batmobile.

Нема да ви зборувам колку филмот естетски, кинематографски, па и тематски потсеќа на Финчеровите „Седум“ и „Зодијак убиецот“, нема да објаснувам како музиката на излегувањето од сенките е слична на империјалниот марш и колку велигденски јајца може да се најдат, или пак дали динамиката помеѓу херојот и негативецот ја отсликува моменталната политичка ситуација во светот.

Напротив, ќе се насочам кон потенцијалната моќ за идентификација која овој филм ја нуди, како и пораките за психолошката состојба во релација со идентитетот на главниот херој.

Сите кои ги следат суперхеројските филмови и се запознаени со нив многу добро знаат колку публиката беше скептична за изборот на новиот актер кој ќе го претставува Бетмен во најновата итерација. И покрај своите несомнени актерски успеси, Роберт Патинсон останува со проклетството на „убаво момче“, кое и многу други актери го имале пред него. Популарните актери кои имале речиси „женска“ убавина и биле обожавани од женскиот род, имале потреба да ја докажат својата маженственост пред „машкиот поглед“ на осудувачката публика. Почнувајќи од Џони Деп кој требаше да се унаказува себеси избирајќи улоги каде што е страшен или грд, Том Круз кој буквално си измисли своја франшиза на акциони филмови во кои е таен агент, па до Џон Траволта кој после „Саботната треска“ на платното се врати со улогата на безмилосен криминалец во тарантиновите „Ефтини приказни“. 

По Вал Килмер, ова е најнемаженствениот актер кој се наоѓа во улога на суперхерој. За сè тоа да биде уште потешко за прифаќање, во самиот трејлер има еден кадар кај што прв пат ја гледаме црната шминка околу очите на Брус откако ќе ја извади маската, што предизвика толку многу реакции, што уште пред да излезе филмот го нарекуваа емо Бетмен. Се разбира, со омаловажувачки тон.

Но филмот сепак изненади. Бетмен е прифатен, а според најновите тренди мемиња постои и широка идентификација со херојот од страна на машките фанови. 

Зошто е тоа така?

Да почнеме од почеток. Голем број од познатите суперхерои се идеални, недостижни маскулини фигури, со сосем слаба врска со реалноста. Додека ова може да е добро за децата и да предизвикува некаква инфантилна еуфорија и сочувство од страна на возрасната публика која не го убила детето во себе, не дава многу простор за идентификација. Во денешното капиталистичко и корумпирано општество, кога вредностите секојдневно се изместуваат, луѓето сè помалку се идентификуваат со херои. Да, тие филмови до некаде нудат простор за ескапизам, но сепак, тој ефект е краткотраен и минлив, а долгорочно единствено создава конзумеристичка зависност од уште повеќе таква содржина. 

Сепак, сè почесто гледаме идентификација со негативци, чии мотиви многу често се разбрани и прифатени, па дури се јавува емпатија и поддршка за нивните најгрозоморни дела. Ова особено беше изразено со Килмонгер (негативецот од Црниот Пантер) и неговиот гнев кон историската дискриминација на црната раса. Понекогаш, и до некаде, гледаме и разбирање на Танос (негативецот во „Одмаздници последната игра“) и неговите идеи за уништување на половина на човештвото заради недостаток на ресурси за да преживеат сите останати, а  потоа голем успех постигна и Веном, а идентификацијата со Џокерот беше дури несфатливо висока.

 

Издигнувањето на „инсел културата“ и сè поголемата фрустрираност кај голем број мажи, кои во недостаток на здрави механизми и способност за соочување со општествените и интимните проблеми и предизвици, често се истураат на жените и нивната борба, доведува до пораст на мизогинијата.  Обидете пак на Холивуд да се одглуми некаква осетливост за диверзитет и форсирање на женски верзии на постоечките херои, со само една цел – поголема заработка, доведува до уште поголем гнев и отпор. 

Во целава ситуација, режисерот Мед Ривс наоѓа едно вистинско место да ја изрази својата креативност и да изгради еден поинаков, пореален, ранлив херој, кој е само човек во обид да го најде својот пат во светот. 

Неговата инспирација од трагичниот, самоуништувачки лик на гранџ иконата Курт Кобејн е многу релевантна за ова време кога генерацијата Z се навраќа на гранџ културата, апатијата и длабокото незадоволство од системот и единствениот излез го гледа во самоуништувачкото препуштање на очајот и лесните задоволства, слично како и генерацијата X. Сепак, пресвртот е што Ривс успева да даде алтернативен крај, кој носи надеж и дава смисла.

Бетмен се наоѓа во еден постојано мрачен свет, каде никогаш не престанува да врне, каде корупцијата е навлезена во секоја пора на општеството и е речиси непобедлива. Ова е прикажано и визуелно, низ постојани нејасни и мрачни кадри, типични за „филм ноар“ жанрот, но и преку саундтракот. Музиката инспирирана од песната “something in the way” од Нирвана, помешана со уште помрачно темпо и длабоки, тензични звуци, неповратно нè внесува со целото наше битие во безизлезната атмосфера.

Овој Бетмен (за разлика од другите филмови) е отворено тажен, осамен иистрауматизиран. Неговата цел е нејасна и методите му се уште општи и нефокусирани. Не е заинтересиран за ништо друго освен за наоѓање на својот начин да го ослободи градот од сеприсутниот криминал. Се претставува како “одмазда”, воден од одмазадничката мисла за смртта на неговите родители, а потоа го гледа ефектот на таа негова непромисленост како рефлексија во постапките на негативците. Иако е интелигентен, способен и ладен, знае да биде и бесен, незауздан, а прави и грешки. Неговата ранливост е покажана и преку неговите грешки во истрагата и неуспехот да ја види целата слика на крај, но и во некои неочекувани несовршености кога се работи за неговите суперхеројски способности. Ова дозволува уште поголема отвореност за поврзување и поистоветување од страна на публиката, како и прифаќање на сопствените недостатоци. 

Она што го постигнува Ривс со овој филм е прифаќање на ранливоста, несовршеноста, емотивноста, чувството на изгубеност и нејаснотија на целите, прифаќање на грешките и стравот од напуштање, како легитимни состојби и карактеристики, дури и за еден суперхерој. Тука ја гледаме можноста да се биде силен, но сепак мек и кршлив и  можноста за излез од сето тоа, која отсекогаш била присутна. Она што го покажува овој филм е дека херојот станува херој кога ќе се симне меѓу луѓето, кога ќе подаде рака и кога ќе ја прифати болката на другите, кога ќе застане со факелот да ги води кон излезот и кога ќе ја прифати надежта како зора која се раѓа. Вистинските херои се ранливи, емпатични и нивната цел не е одмаздата, туку правдата.  

Од друга страна, улогата на жената мачка или Кетвумен, иако не доволно истакната и со кратко време на екранот, е доста важна во целото негово растење, но и покажува еден прилично достоинствен приказ на овој женски лик. Кетвомен е независна, способна и доволно силна да се грижи за себе. Нивните патишта се преплетуваат и меѓу нив постои хемија, но ниту во еден момент не се надминати нејзините граници, не е сексуално објективизирана и нејзиниот интегритет никогаш не е загрозен. Динамиката што овие двајца ја имаат е респектибилна и меѓусебно корисна. Бетмен ѝ покажува дека има алтернатива на нејзините методи, но таа на него му покажува дека тој е премногу привилегиран да ја види другата страна на нештата. Во филмот жените се покажани како оние со најмалку моќ и права. Точно како што и е во едно општество каде што владее мафијата, насилството и криминалот. Тие се наоѓаат во подредена позиција без многу избор за делување, но сепак наоѓаат начин да преживеат, па и да успеат во таа безмилосна средина, која никако не работи во нивна полза. Кетвоман, како и новата градоначалничка (и двете обоени жени) се две страни на внесување на женска енергија. Двете се самоуверени, силни и знаат дека нивната моќ доаѓа од нив самите. И двете сакаат да направат промена, но имаат поинаков метод. 

Сепак, на крајот на денот, ова е само холивудски суперхеројски филм, кој прави еден мал исчекор кон допирање на одредени политички теми и општествени состојби кои длабоко го потресуваат светот во моментов. Филмот не дава одговор на статус квото и не нуди некакво решение, но завршува со елемент на надеж и, до некаде, блага самокритика и самосвесност дека  патот кон решавање на бедната ситуација на денешното капиталистичко, корумпирано, нееднакво и неправедно општество е долг.

И покрај тоа, фасцинирана сум од начинот на кој  Ривс успеа еден привилегиран милијардер со „first world problems“, да го претстави како збунет млад човек кој без да сака се нашол во тиеоколности, но се обидува од нив да го извлече најдоброто и вистински да се стави во улога на некој кој може да направи промена за доброто на сите. Тргнувајќи од најдлабоката сенка, Ривс постепено нè води кон светлината и покажува како зраците надеж доаѓаат баш кога е најмрачно. 

 

 

 

 

Партнерското насилство во квир врските  

I

„Насилството на архивата“ и „тишината на архивата“ се две синтагми кои историчарката на култура Садија Хартман (Saidiya Hartman) ги спомнува во својот есеј Венера во два чина (Venus in Two Acts).  Едната доаѓа од Жак Дерида (Jacques Derrida), а другата од самата Хартман. Во нејзиниот есеј тие се однесуваат на процесот на систематско изоставување на животните приказни на стотици илјадници африкански робови од официјалната историја скроена од западните колонизаторски и поробувачки сили кои, сметајќи ги овие животи за неважни и нечовечки, поставуваат свој доминантен историски наратив во кои тие постојат само како „прашања на квантитет и предмети на пазарот и трговските односи.“(Хартман, 4)

Хартман зборува за архивата во контекст на Атлантската трговија со робови, но, архивата, онаа куќа на владетелот (како што ја нарекува Дерида следејќи ја нејзината етимологија), е неретко тивка и насилна и кога се работи за друг тип на маргинализирани субјекти и групи, како што се мигрантите и бегалците, жените, небелите луѓе, прекарните работници, и ЛБГТИ лицата.

Судирот на квир луѓето со официјалната архива во контекст на партнерското насилство е точката од која поаѓа Кармен Марија Мачадо (Carmen Maria Machado) во својот хибриден мемоар наречен Во куќата од соништата (In the Dream House, 2019). Мачадо ја почнува својата приказна со Хартман, „пишувајќи со и наспроти архивата“ (Мачадо, 3). Одлучувањето за она што ќе биде вклучено во или исклучено од архивата е секогаш еден „политички чин“ (2) којшто е одреден од „архивистката и од политичкиот контекст во кој таа живее.“ (ibid.) Оттаму, целосната архива е само „теоретски возможна“ – таа е „митолошка“, вели Мачадо (3).

Во куќата од соништата е еден многу необичен мемоар, пред сè затоа што на прв поглед воопшто и не наликува на мемоар. Оваа книга е составена од стотина мали поглавја пишувани во различни жанрови и различни стилски вежби со цел да се изрази еден аспект од мрачното искуство на партнерското насилство. Мачадо ја пишува оваа книга поставувајќи ја на две главни рамништа – она кое зборува за личното искуство на емоционално и психолошко злоставување од поранешната партнерка; и она кое ја засега достапната архива на лезбејско партнерско насилство, односно постоењето на сведоштва и записи во весници, статии, како и историски и правни документи.

II

Нејзината приказна почнува како секоја типична љубовна приказна – идилично. „Ситната русокоса,“ како што е наречена поранешната партнерка во текстот, на почетокот од нивната врска е речиси совршена. Мачадо, која во книгата зборува и за тоа како се бори со стигмата за дебелината, со воодушевување потенцира како девојка ѝ „има слабост за полничко-дебелки бринети со наочари.“ (24) Таа е паметна, убава, имаат супер секс, често патуваат заедно, се запознаваат со родителите… Во едно од поглавјата насловено Куќата од соништата како дежа ву Мачадо раскажува за раните денови од нивната врска:

Таа те сака. Ги гледа твоите префинети, неискажливи квалитети. За неа ти си единствената на целиот свет. Ти верува. Сака да те заштити. Сака да остари со тебе. Мисли дека си убава. Мисли дека си секси. Понекогаш, кога погледнуваш во телефонот, таа ти пратила нешто неверојатно прљаво, и го чувствуваш бодежот на желбата помеѓу нозете. Понекогаш кога ја фаќаш како гледа во тебе, се чувствуваш како најсреќната личност на целиот свет. (31)

Но, ситната русокоса (која никогаш не е именувана во книгата) почнува да открива и една друга страна од себе која станува сè позастрашувачка како што минува времето. Мачадо нагласува како всушност е многу тешко да се забележат раните знаци на емоционалното и психолошко злоставување. Дали е тоа мигот кога девојката страшно ѝ се налутува затоа што Мачадо не ѝ одговорила веднаш на пораките? Или кога ги става рацете околу неа, но нејзиниот стисок е толку невообичаено силен што почнува да боли?  

Во едно интервју за Гардијан, Мачадо ќе каже: „Посакувам да имав полициски извештај или модро око.“ Веднаш потоа и самата вели дека таквото размислување е „скроз сјебано“; сепак, тоа пред сè се должи на фактот што емоционалното и психолошкото насилство е тешко да се дефинира во правни термини (паралелно на тоа недостасува и волја за истото) па затоа и често се провлекува во доменот на легалното. Мачадо вели дека мигот на „јаснотија“ на модрото око, неговата очебијност и материјална непобијност, е всушност она што посакувала да го има како доказ.

Но, тоа размислување е замка. Со самото тоа што ќе имаш материјален доказ дека си жртва на партнерско насилство, не значи дека некој нема вината повторно да ја префрли на тебе или дека луѓето нужно ќе ти веруваат. „Можеби повеќе се работи за тоа дека ги немаме соодветните алатки да се справиме со сечија траума; фактот што сите мислиме, епа, барем едно нешто да беше поразлично, луѓето ќе ме сфатеа сериозно или ќе ми веруваа. А факт е дека никој немаше да ти верува.“

И самата Мачадо го има почувствувано спектарот на реакции поврзани со искусувањето на партнерско насилство. „Другите учтиво кимнуваат додека полека да ја затвораат вратата позади своите очи; што е до нив може да си Јеховин сведок или продавач на енциклопедии. Фини се со тебе очи в очи, но она што го кажуваат некако стигнува до тебе: Не знаеме со сигурност дали било толку лошо. Жената од Куќата на соништата ми изгледа сосем океј, дури и фина. Можеби стварно било лошо, но се сменило? Врските се такви, нели? Љубовта е сложена. Можеби било грубо, но стварно ли било злоставување? И што значи тоа на крајот на краиштата? Дали е тоа воопшто можно?“ (255)

 

 

 

 

III

Она што Мачадо сака да го каже јасно и гласно во нејзиниот мемоар е токму тоа дека партнерско насилство и те како е можно и постои во квир врските. И за жал, тоа воопшто не е ретко – проблемот е што многу малку се зборува за него.

Но, зошто е тоа така?

Една од причините е што за дел од жртвите пријавувањето на партнерско насилство пред сè би било чин на аутирање. Тие не сакаат да се аутираат на тој начин пред семејството, пријателите, како и државните институции. За некои луѓе овој тип на аутирање може да ги стави во уште поголема опасност по својот живот и ментално здравје, особено доколку хомосексуалноста е криминализирана во државата во која живеат или постои силен јавен антагонизам за неа кој го прави јавното изразување небезбедно.    

Друга причина е што, како и во хетеросексуалните врски, жртвата честопати чувствува срам и страв од тоа што се случува и одлучува да не го пријави насилството. Мачадо вели дека насилството во квир врските е, во основа, хомофобично насилство, слично како што насилството во хетеросексуалните врски е, во основа, сексистичко насилство. „Го правам ова затоа што можам да се извлечам; можам да се извлечам затоа што ти постоиш на некоја културолошка маргина, некоја општествена периферија.“ (268, фуснота)

Значи, авто-хомофобијата може воедно да биде присутна и кај насилничката која го проектира стресот и стравот од бивање малцинство (minority stress или minority anxiety) на својата партнерка, но и кај жртвата која во одреден миг може да верува или да се убедува дека некако го заслужува тоа што ѝ се случува, токму поради тоа што се наоѓа на некоја општествена маргина, со што постојано ѝ се повторува дека нејзиниот живот е помалку вреден, нејзините чувства помалку важни и нејзините желби и стравови помалку валидни.

И, се разбира, уште една причина зошто не се зборува доволно за партнерско насилство во квир врски е авто-цензурата присутна кај самите квир луѓе, нешто што Мачадо го нагласува низ целата книга. Таа авто-цензура потекнува од стравот дека со јавното зборување за овој проблем би можело да се извалка лицето на ЛГБТИ заедниците и поништи сиот досегашен макотрпен труд да се доведе и одржи ЛГБТИ присуството во јавноста со едно беспрекорно поведение (што е, всушност, уште еден вид на малцински страв). „На квир луѓето им треба добар пи-ар,“ вели Мачадо, „за да се бориме за правата кои ги немаме, за да ги задржиме оние кои ги имаме. Но, не ли се обидувавме, цело ова време, да кажеме дека сме исти како вас?“ (261)

IV

Мачадо ја сфаќа комплексноста на сопствената задача и ја изведува на начин на кој ги уважува нејзините нијанси и деликатности, се разбира без да се обиде да ја изведе во потполност. Тоа е, впрочем, и субверзивниот пунктум на книгата – одбивањето да се направи, она што Дерида го нарекува, консигнација, дополнително консолидирање на архивата, нејзино унифицирање во една „идеална конфигурација“ (Дерида, 3), што повторно би нè вратило на почетокот, односно во куќата на владетелот.

Тоа нема да го најдеме кај Мачадо – таа е и повеќе од свесна за разноврсноста на индивидуалните искуствата на партнерското насилство. Архива е потребна, но потребно е и да се укаже на нејзината проблематична тенденција да ги заокружува своите ресурси во еден наратив, да се вдоми во определен простор, институција, да биде подредена на оној што е задолжен за нејзино толкување, на херменевтичкиот авторитет.  Всушност, самата фрагментираност на наративот на Мачадо служи да му пркоси на херменевтичкиот авторитет на архивата.

Во едно од поглавјата во книгата, наречено „Куќата од соништата како двосмисленост“ Мачадо го тематизира пристрасниот однос на херменевтичките авторитети (или патријархивисти како што ги нарекува Дерида) кон она што може да влезе во архивата на партнерско насилство во лезбејските врски, а што не; но и кој може да се квалификува како жртва или насилник во тие односи, како и ланецот од привилегии што е присутен во профилирањето на жртвата, кој или се зголемува или се намалува во зависност од тоа за каква жена се работи. На пример, историски гледано, жената што е поженствена имала поголеми шанси да биде согледана како жртва на партнерско насилство од некоја судска инстанца, наспорти жената која била по буч или помажествена. Исто така, ако жената е црна жена, па уште и буч црна жена, дотолку повеќе се зголемуваат шансите да биде осудена (таков случај наведува Мачадо во книгата, види стр. 157).

Од ова може да извлечеме две главни поенти – првата е онаа која што ја засега релацијата родов идентитет–партнерско насилство, или, како што вели Мачадо, „родовиот идентитет на квир жената е кревок и може да биде соголен во секој миг, ако некако ѝ служи на една или друга стрејт дружина.“ Тоа значи дека и семејното насилство во квир врските се гледа – и легалистички и социолошки – низ призмата на хетеросексуалното семејно насилство и родовите односи на моќ што постојат таму.

Другата важна поента е дека во правниот речник на семејното насилство има многу малку простор (ако има воопшто) за емоционалното, психолошкото и вербалното насилство што едната партнерка може да ѝ го причини на друга. Дотолку полошо, вели Мачадо, е што легалистичката рамка за семејно насилство „не обезбедува никаков контекст“ што исто така значи дека „[н]е им дава влез на одреден тип на жртви“ – во овој случај тоа се квир жените. Затоа и во еден миг од книгата Мачадо нагласува дека „клетвата на квир жената [е] нејзината вечна гранична состојба.“  (161)

„Обидот да се најдат извештаи, особено такви што не кулминираат до краен степен на насилство, е неверојатно тежок. Нашата култура не вложува во тоа да им помогне на квир луѓето да разберат што значат нивните искуства.“ (161)

Историјата буквално ги голта овие наративи и ние сме способни да го согледаме „само она што боде очи затоа што е доволно голема пикантерија за мнозинството да обрне внимание,“ вели Мачадо. (161)

V

Кога ја читаме Куќата од соништата како да читаме книга составена од мноштво јазици кои се натпреваруваат кој да го преземе приматот во изразувањето на траумата на партнерското насилство. Но, како што погледот нè носи од страна на страна, и како што се заплеткуваме сè повеќе во мисловниот, а воедно и емотивен процес низ кој минува и самата авторка, сфаќаме дека тоа е траумата која говори, како мета-јазик, фрагментиран, сомничав, непотполен, полн замки и дупки.

Би сакала да потенцирам дека едни од централните прашања во оваа книга се токму прашањата кои се однесуваат на јазикот и начините на кои треба да се создаде наратив кој, прво, го засега квир автобиографското Јас, и, второ, опишува трауматична ситуација. Како да се опише искуство кое постојано му бега на јазикот, му се измолкнува, токму поради тоа што е трауматично? И како, дополнително, да се опише трауматичното искуство на субјект кој, историски, е постојано бришан, истиснат, преработуван и менуван од јазикот на хетеронормативното мнозинство?

Мачадо е многу инвентивна во начините со кои се справува со овие тишини и неправди на доминантните наративи. Таа е, пред сè, исклучителна писателка која користи различни наратолошки и стилистички техники за да го надмудри јазикот во кој квир субјектот е, парадоксално, еден секогаш отсутен субјект. Таа користи раскажување во прво и второ лице еднина, обраќајќи се на Мачадо од минатото, онаа која ја живее сегашноста на партнерското насилство – знаеме дека едно од најболните точки на искуството на траумата е тоа што личноста ја доживува во една постојана сегашност.

“Ти не беше секогаш само Ти. Јас бев цела—симбиотска врска помеѓу моите најдобри и најлоши делови—и потоа, во одредена смисла на дефиницијата, јас бев расцепена: уредна резница која зазеде прво лице—таа храбра, самоуверена жена, детективката, авантуристката—подалеку од второ, која секогаш беше анксиозна и вибрираше како куче од преситна раса.“ (12)

Траумата наоѓа начини да избие во безбедната сегашност и да ја направи личноста да се чувствува под закана, небезбедна во своето тело. Телото е всушност местото каде што траумата избива на површина, место каде што таа може да се одвива, одново и одново. Телото е она место кое потсетува на контактот со другата, тоа е физичката границата на Јас, место каде што завршувам јас и почнува некој друг.

Телото е исто така феномен кој често му пркоси на јазикот и на текстот. Затоа, кога Мачадо се обидува да допре до траумата и да ги опише нејзините механизми на делување, таа пишува со еден многу жив јазик, полн телесни описи и метафори, во обид одново да го внесе телото во текстот и да ни долови една инстинктивна, телесна ситуација.

На пример, кога го спомнува подготвувањето ручек за Денот на благодарноста, опишувајќи ни како нејзината девојка ги „корне ‘рбетите и ги превртува птиците; ги притиснува за тавчето како отворени книги“ (116), ние не само што читаме, но чувствуваме дека се работи за нешто повеќе од само подготвување празнична вечера. Хоророт што го доживува жртвата на семејно насилство се прелева во секојдневието, дури и кога насилничката не е веќе присутна или кога извршува некаква сосема трета активност.

Друг пример е кога Мачадо раскажува една бизарна кавга каде што девојка ѝ практично ја брка од дома. Кога после тоа таа седи во тушот и плаче, и набргу потоа влегува девојка ѝ „со глас толку благ што го распукува срцето како праска“ за да ја праша „Зошто плачеш?“ – ние го чувствуваме тоа. Ја вкусуваме блажината на праската, ги допираме нејзините пукнатини, имаме пристап до мекоста на срцето на Мачадо, но и на нашето сопствено срце. И потоа го чувствуваме одново хоророт и збунетоста што ги чувствувала и авторката кога подоцна девојка ѝ тврдела дека воошто не се сеќава на кавгата.

Всушност, ова е една добра илустрација за тоа како изгледа кога манипулативни луѓе се обидуваат да воспостават емоционална контрола врз својот партнер и им причинувааат психолошка манипулација (она што на англиски се нарекува gaslighting). Парадоксот на овој вид ситуација е што тие—насилниците—се претставуваат и поставуваат како лек за рана – истата онаа рана која самите одново и одново ја продлабочуваат.

VI

Куќата од соништата е куќа опседната со духовите на една болна, токсична врска, но и со сите оние животни приказни кои „не биле сметани за доволно важни да се забележат“ или да се „зачуваат“ (2). Мачадо ја користи метафората за опседнатата куќа (една многу честа тропа во хорор жанрот) како метафора за сопственото тело, она место од каде што можам единствено да го искусам присуството и влијанието на другата. Во случајот на Мачадо, нејзиното тело е опседната куќа, место каде што целиот тој терор, причинет од другата, станува возможен, вистински, опиплив. Но, кога ќе помине акутната траума и ќе се вгнезди во поимањето на блиското или далечното минато, опседнатата куќа се детериторијализира (кажано со речникот на Делез и Гатари) и телото станува дух или како што вели Мачадо, ти стануваш „духот на оваа куќа: ти си онаа која бесцелно лута од соба во соба, зјапајќи во неотпакуваните кутии, несигурна што треба да направиш.“ (147)

Мачадо сепак успева да ги истера, или во најмала рака, скроти духовите на својата опседната куќа. Таа засекогаш расчистува со девојката, пишува успешна збирка раскази, стапува во брак со жена која ја сака и почитува, потоа запознава уште една жена во која се вљубува, за сега трите да живеат во успешна полиаморична врска. Духовите се сега фатени во стапицата на мемоарот, чиешто пишување, како што наведува авторката во интервјуа, било прилично тешко. Секоја борба со духови е таква – тоа е минато кое веќе не е тука, но сепак успева да има значајно влијание на нашата сегашност. Исто така, тоа е минато кое нè прави многу осамени, речиси физички нè враќа во простор во кој никој друг не е присутен освен ние и нашата акутна болка.  Но, ако книгата говори со јазикот на траумата, тогаш сепак тој јазик е фатен и скротен – духовите се прогонети во приказната.

„Дека има вистински крај на нештата е, верувам, лагата на сето автобиографско пишување. Мораш да одбереш да запреш некаде. Мораш да го слободиш читателот.“ (275)

Кон крајот на книгата Мачадо си дозволува уште едно последно обраќање кон минатата Јас:

„Посакувам отсекогаш да живеев во ова тело, и ти да можеше да живееш тука со мене, ќе можев да ти кажам дека сè е во ред, дека сè ќе биде во ред.

[…]

Мојата приказна оди само дотука; завршува, и ветрот ја носи до тебе.“ (278)

***

Тука ќе завршам и јас, благо менувајќи ги зборовите со кои Мачадо ја почнува својата приказна:

Ако ти треба овој текст, тој е за тебе.

 

 

 

 * На следниот линк можете да прочитате избрани поглавја од книгата Куќата од соништата, во превод на авторката на овој текст, Грација Атанасовска.

 

 

Библиографија:

 

 

 

 

 

Родово-несензитивни закони и родови стереотипи

Вклучувањето на родовата перспектива во меѓународните правни инструменти за заштита на женските правa, придонесе за препознавање на насилството врз жените како форма на родова дискриминација. Неговото искоренување е неизбежно за постигнување на de facto родова еднаквост во сите пори на приватниот и јавниот живот. Меѓудругото, овој родово-сензитивен пристап придонесе кон еволуција на сфаќањето за семејното насилство. Истото од „приватна работа“, се редефинираше во глобален социo-економски проблем, со комплексна феноменологија и етиологија, која промена првенствено се должеше на притисокот на фенимистичките движења во 60-тите и 70-тите години на минатиот век.

 

Парадоксално, иако сузбивањето на овој горлив феномен котира високо на листата на приоритети на демократско ориентираните држави во светот, статистичките податоци за бројот на случаи на семејно насилство и понатаму се поразителни. Незадоволителниот успех во справувањето, меѓудругото е резултат на правните бариери во пристапот до правда: родово-несензитивните закони и родовите стереотипи.

 

 

 

Пристап на жените до правда

 

 

 

Традиционалниот корпус на човековите права, како и системот за нивна заштита, најчесто беа моделирани според мажите, чиишто потреби и искуства се различни од потребите и искуствата на жените. Традиционалниот правосуден систем не секогаш е пристапен и безбеден за жените. Истите, како најчести жртви на семејното насилство, неретко се соочуваат со секундарна виктимизација, односно недоволна заштита при влезот, користењето и излезот од системот. Од овие причини, потребно е родово-сензитивен пристап на жените до правдата, кој вклучува: непречен пристап до системот и правните лекови; физички и финансиски достапни судови и/или квазисудски тела во урбани, рурални и оддалечни места; одговорност на чинителите на правосудниот систем; ефикасни правни лекови за надоместок на секоја предизвикана штета; и квалитет – индикатори за мерливост на пристапот до правда на жените.

 

Во реалноста, жените се среќаваат со бариери во пристапот до правда, кои можат да се категоризираат во две групи: социо-економски/културолошки бариери (на пр: непознавање на правата, немање финансиски средства, неадекватна распределба на домашните обврски, културолошки ставови и сл.) и правни бариери (на пр: несензитивни правни рамки, несензитивно толкување на закони и родови стереотипи). Во овој истражувачки есеј акцентот ќе биде ставен на родово-несензитивните закони и родовите стереотипи.

 

 

 

Родово-несензитивни закони

 

 

 

Во нашите закони сѐ уште постојат реликти од традиционалниот концепт, кои не се (доволно) сензитивни на специфичните искуства и потреби на жените во случаите на семејното насилство.

 

Пред сѐ, дефиницијата за семејното насилство содржана во нашите закони е релативно пооскудна споредбено со дефиницијата во т.н.Истанбулска Конвенција. Конвенциската дефиниција е сеопфатна, како по однос на родовата припадност на сторителите и жртвите (неисклучувајќи ги и мажите и децата како жртви на семејно насилство) и актите на семејното насилство (физичко, сексуално, психичко и економско насилство), така и по однос на кругот на лицата кои можат да се јават во улога на сторители или жртви (членови на семејството или домаќинството).[1] Состојбата во националното право е нешто поинаква. Новиот Закон за спречување и заштита од насилство врз жените и семејното насилство ги дефинира актите на семејното насилство во светлината на Конвенцијата, но во кругот на засегнати лица ги исклучува браќата и сестрите кои не живеат во заедничко домаќинство, лишувајќи ги овие категории на жртви од достапноста на мерките за превенција и заштита.[2] Малтене е слична дефиницијата на семејното насилство во Кривичниот законик, дополнително што истиот не го препознава поранешниот вонбрачен другар како сторител/жртва на семејно насилство, а не го препознава ниту економското насилство како посебна форма на семејно насилство, со што ја исклучува кривичната одговорност на сторителите во овие случаи[3].

Кривичниот законик го препознава семејното насилство како олеснителна околност при вршење на кривичните дела на: „Убиство на миг“ и „Тешка телесна повреда“; како отежнителна околност при вршење на кривичните дела на: „Убиство“, „Телесна повреда“, „Тешка телесна повреда“, „Присилба“, „Противправно лишување од слобода“; „Загрозување на сигурноста“, „Обљуба со злоупотреба на положбата“и „Посредување на вршење на проституција“; но не и како отежнителна околност при вршење на одделни кривични дела против половата слобода и половиот морал, и тоа: „Силување“, „Обљуба врз немоќно лице“, „Полов напад врз дете кое не наполнило 14 години“, „Задоволување на полови страсти пред друг“, „Прикажување на порнографски материјал на дете“, и „Производство и дистрибуција на детска порнографија“. Ваквата поставеност говори дека во овие случаи отсуствува адекватна (построга) одговорност на сторителите кои како припадници на т.н. тесен круг на доверба на жртвите, истата ја злоупотребиле.

Воедно, Кривичниот законик сѐ уште не ги инкриминира кривичните дела како „Демнење“, „Сексуално вознемирување“, „Женско генитално осакатување“, а не предвидува ниту квалификаторен облик на кривичните дела сторени во името на „честа“, кои се предвидени со Истанбулската Конвенција.

При дефинирањето на кривичното дело „Силување“, Кривичниот законик го става акцентот на употребата на силата/заканата врз жртвата.[4] Ваквата застарена дефиниција се темели на т.н.теорија за „идеална жртва“ – жртва која се бори, односно треба да се бори со сите сили против насилниот акт, и која, by the way, не постои во реалноста. Зошто?

Истражувањата покажуваат дека силувањето најчесто се врши од лице кое припаѓа на поблискиот круг на жртвата (семејството, пријателите, познаниците, колегите и сл.). Во овие околности, изигрувањето на довербата на жртвата предизвикува исклучителен шок: неретко се случува жртвата буквално да „се замрзне“ од страв/неверување, или да доживее ментално одвојување од настанот (дисоцијација), како стратегија за справување со неизмерниот стрес. При ваквото дефинирање на силувањето, отсуството на отпор кај жртвата би значело ослободување на сторителот од кривична одговорност. Од овие причини, Истанбулската Конвенција при дефинирањето на сексуалното насилство го потенцира отсуството на доброволна согласност на жртвата, која треба да биде дадена како резултат на нејзината слободна волја.

Со стратешките документи на државата се предвидени измени на Кривичниот законик за дел од погоренаведените прашања, но истите сѐ уште не се донесени.

 

 

 

Жени-жртви или жени-сторители?

 

 

 

Жените-жртви на семејно насилство не го користат системот исклучиво како жртви. Истите понекогаш се јавуваат како сторители на кривични дела – убиство или тешка телесна повреда, извршени врз сторителите на семејно насилство. Во такви случаи, според нашето право, жените можат да се бранат дека делото го сториле во нужна одбрана (самоодбрана) или во состојба на афект/провокација (одмазда со „жешка крв“). Делувањето во нужна одбрана доведува до ослободување на сторителот од одговорност во случај кога истиот презел пропорционална реакција заради одбивање од себе или друг истовремен противправен напад. Делувањето во состојба на афект доведува до помал степен на одговорност на сторителот, во случај кога истиот реагирал веднаш во состојба на битно намалена пресметливост (раздразнетост или уплав), во која бил доведен како резултат на провокација на жртвата. Како и да е, и двата концепта се традиционални и ги адресираат единствено искуствата на мажите. Биолошки гледано, мажите се физички посилни, поради што се предиспонирани да одговорат истовремено и пропорционално, односно истовремено и афективно на нападот/провокацијата од друго лице. Од друга страна, жените се физички послаби. Конфронтирани со насилникот-маж, жените во принцип не реагираат веднаш во афект, односно не реагираат пропорционално (пр: жените честопати користат некакво оружје за успешна одбрана од невооружениот напад).

Во контекст на семејното насилство, убиствата сторени од мажите врз жените се случуваат во различни услови од убиствата сторени од жените врз мажите. Мажите ги вршат фемицидите (убиства на жени заради тоа што се жени) како кулминација на континуираното семејно насилство кое го вршеле врз жените во изминатиот период. Жените, од друга страна, ги вршат убиствата врз мажите-насилници како резултат на пролонгирана и интензивирана изложеност на злоставување од страна на насилните партнери. Односно, жените ги убиваат насилните партнери како би избегнале да бидат убиени. Ова нешто подразбира дека во моментот на извршување на убиството врз насилните партнери, жените во принцип не одбиваат од себе истовремен противправен напад, односно не реагираат веднаш во афект. При ваква состојба, жените не би можеле успешно да се одбранат во рамките на постојните концепти.

 

 

 

„Успешни“ концепти: Синдром на повредена жена и научена беспомошност

 

 

Во 70-тите години на XIX век во САД, во рамките на традиционалниот концепт на нужна одбрана (self-defence) беше развиена теоријата за „battered woman syndrome“ („синдром на повредена жена“), заедно со концептот за „learned helplessness“ („научена беспомошност“), во обид научно да се објасни зошто жените-жртви понекогаш избираат да ги убијат, а не да ги напуштат насилните партнери. Во практиката беше предизвикан обратен ефект. Овие концепти ги засилија негативните перцепции за жените како претерано емоционални и недоволно кредибилни. Или уште полошо, истите беа селективно применувани, односно доведоа до успешно ослободување на жените од одговорност за кривични дела сторени под присилба од насилните партнери, но не доведоа до ослободување на жените кои извршија убиство врз насилните партнери. Наместо за да ги заштитат, овие концепти беа искористени за да се „наградат“ жените кои се потчинуваат на насилните партнери, а да се „казнат“ оние жени кои се спротивставуваат на насилните партнери, односно ги убиваат. Од овие причини, и двата концепти беа критикувани.

На европско тло, нештата се поинакви. По дведецениски притисок на феминистичките движења, Велика Британија во 2009 г. го напушти традиционалниот концепт на одбрана со „провокација“, заменувајќи го со концептот на одбрана со „губење на контрола поради страв од сериозно насилство“, во чии рамки се препознава „slow-burn provocation“ („провокација со бавно согорување“). Овој нов модел соодветно ги адресира искуствата на жените-жртви на семејно насилство, кои најчесто ги убиваат мажите-насилници како резултат на континуирана изложеност на семејно насилство, а не како резултат на моментална провоцираност. Дополнително, беше предложена и измена на концептот на „нужна одбрана“ на жртвите на семејното насилство од насилниот партнер, со која би се дозволила разумна диспропорционалност во дејствието што се презема и дејствието што се одбива, како пандан на концептот на нужна одбрана на станарите (householders) од провалниците.

Нашиот систем не ја препознава ниту одбраната со „бавно согорување“, ниту разумната диспропорционалност кај нужната одбрана. Дотолку повеќе што, и самите правни практичари признаваат дека нужната одбрана многу ретко се докажува, дури и за мажите, според чии искуства е првенствено скроена.

 

Илустрација: Андреа Ирис

 

Родови стереотипи

 

 

За семејното насилство сѐ уште постојат лажни верувања, тесно поврзани со родовите стереотипи. Истите се рефлектираат врз работата на правните професионалци, кои понекогаш погрешно го поистоветуваат семејното насилство со семејното недоразбирање. Разликата меѓу семејното насилство и семејното недоразбирање е астрономска. Наспроти семејното недоразбирање, кое повремено настанува помеѓу еднакви (по моќ) партнери, чија цел е да го убедат спротивниот партнер во исправноста на нивното тврдење, без да го загрозат/повредат, семејното насилство се случува во комплетно различни услови и има друга динамика. Семејното насилство е намерно, повторувачко, застрашувачко однесување на сторителот, кој преку различни техники на манипулација, контрола, закана и изолација ја доведува и одржува жртвата во субординирана положба.

Семејното насилство има своја динамика, претежно одвивајќи се во три фази: фаза на градење на тензија, фаза на кулминација и фаза на т.н.меден месец. Непознавањето на динамиката на семејното насилство и условите во кои истото се случува, создаваат плодна почва за низа лажни верувања, меѓу кои најраспространети се следните:

Мит 1: Ако насилството навистина постоело, жртвата порано ќе го напуштела/пријавела насилникот.

Овој мит е тесно поврзан со родовиот стереотип дека жените честопати преувеличуваат како резултат на нивната „биолошка предодреденост“ за претерана емоционалност, или уште полошо – лажат.

Факт 1: Жртвите имаат легитимни причини зошто не го напуштаат/пријавуваат насилникот:

Пред сѐ, поради стравот за својот, или животот на нивните блиски. Ризикот од фемицидите се зголемува во периодот по напуштање на насилната средина. Понатаму, жртвите чувствуваат срам и страв од стигматизација, го минимизираат значењето на насилството, или пак истото го препишуваат на свој грб. Понекогаш жртвите не се идентификуваат себеси како такви, особено во почетните стадиуми на насилството, токму поради присуството на „медената“ фаза. Дел од жртвите, особено оние изложени на подолготрајно семејно насилство, честопати страдаат и од т.н.Стокхолски синдром, хуманизирајќи ги и оправдувајќи ги постапките на сторителот, како валидна стратегија за справување со траумата. Дел од жртвите немаат подршка од семејството, се економски зависни од партнерот, се плашат да го изгубат старателството над децата, а во крајна линија немаат ниту адекватна заштита од системот. Статистички гледано, бројот на пријавени случаи e драстично помал во споредба со бројот на процесуирани случаи. Оваа појава е резултат на две причини. Прво, кривичното дело „телесна повреда“ сторено при вршење на семејно насилство, се гони по предлог (согласност) на жртвата, чие повлекување доведува до запирање на постапката.[5] Ова законско решение е некомпатибилно со Конвенцијата, која повикува кривичните дела сторени при вршење на семејно насилство да се гонат по службена должност. Второ, малиот број на процесуирани случаи споредбено со бројот на пријавените, се должи и на пропустот на правните професионалци да го идентификуваат семејното насилство, или пак на нивната решеност да ги гонат само оние кривични дела за кои располагаат со цврст материјал (на пр:медицинска документација за констатирани физички повреди). Ова нешто е поткрепено и со податоците на Министерството за труд и социјална политика, кои покажуваат дека најголем број од пријавените случаи на семејно насилство за 2020 г. отпаѓаат на психолошко насилство, додека најголем број од процесуираните случаи за истата година отпаѓаат на физичкото насилство.

Мит 2: Насилниот маж е насилен цело време.

Овој мит е тесно поврзан со родовиот стереотип дека мажите се избувливи и не можат да ја контролираат својата „дива“ страна.

Факт 2: Семејното насилство најчесто се случува зад затворени врати, а насилникот избира да биде насилен.

Не ретки се случаите кога насилникот е лице чија насилна природа веќе „паднала“ во очите на правосудниот систем. Сепак, во најголем дел од случаите насилникот свесно ја избира жртвата. Истиот верува во неговата супериорност над жртвата, која треба и заслужува да биде под негова доминација.  Насилникот намерно го дозира насилството спрема избраната жртва, со цел да ја одржи под негова контрола, или во крајна мера да ја убие. Насилникот најчесто го врши актот на насилство далеку од очите на јавноста. Токму поради ова, јавноста го перцепира насилникот како „мирен човек“. Фактот дека семејното насилство се случува зад затворени врати, не значи дека истото не постои. Субјективниот реализам, преточен во „Она што не го гледам, не постои“, можеби е добар филозофски правец, но не е применлив за семејното насилство. 

Мит 3: Нарушеното ментално здравје, зависноста од алкохол, опојни дроги и сл., кои се почести во пониските слоеви на општеството, се причина за појава на семејното насилство.

Факт 3: Насилничкото однесување е научено и свесно. Секој може да биде жртва на семејно насилство.

Целта на ова погрешно верување е да се оправда/минимизира насилничкото однесување на сторителот или истото да се препише на vis major (виша сила). Иако овие „сили“, условно речено, можат да придонесат како катализатор за интензивирање на семејното насилство, причините за негова појава се сосема други. Семејното насилство има нагласен родов карактер. Истото е резултат на нееднаквата дистрибуција на моќ помеѓу мажите и жените, односно средство за нејзино одржување.[6] Истражувањата покажуваат дека семејното насилство се случува во сите општества (од тоталитарни до крајно демократски ориентирани) и во сите слоеви/раси/култури.

 

 

 

Успешното справување со семејното насилство зависи од неколку фактори

 

 

 

Прво и најважно, неопходно е точно идентификување на семејното насилство и негова демистификација од сите лажни верувања. За таа цел, неопходно е вршење на континуирани обуки на правните професионалци кои постапуваат во сите алки на системот: од социјалните работници, здравствените работници и полициските службеници (или условно речено, службениците од прв „борбен“ ред) до јавните обвинители, адвокатите и судиите.

Понатаму, неопходно е донесување и имплементирање на сензибилизирани политики, закони и мерки за превенција и сузбивање на семејното насилство, како и евалуација на исходот од истите.

Заклучоците од ова истражување покажуваат дека се неопходни законски измени заради усогласување со Истанбулската Конвенција, преку:

                проширување на дефиницијата за актите и кругот на сторителите, односно жртвите на семејното насилство;

                предвидување на семејното насилство како отежнителна околност при вршење на кривичните дела „Силување“, „Обљуба врз немоќно лице“, „Полов напад врз дете кое не наполнило 14 години“, „Задоволување на полови страсти пред друг“, „Прикажување на порнографски материјал на дете“ и „Производство и дистрибуција на детска порнографија“;

                предвидување на нови кривични дела „Демнење“, „Сексуално вознемирување“ и „Женско генитално осакатување“, односно предвидување на квалификаторен облик на кривичните дела сторени во име на „честа“ и

                измена на битието на кривичното дело „Силување“.

             предвидување на гонење по службена должност за делата сторени при вршење на семејно насилство, независно од волјата на жртвата;

Потребно е законодавецот да ги редефинира традиционалните концепти на одбрана, на начин што кај нужната одбрана ќе дозволи разумна диспропорционалност меѓу дејствието што се презема и дејствието што се одбива, а одбраната на „афект“ (одмазда со „врела крв)“ ќе ја замени со одбрана на „губење на контролата поради страв од сериозно повредување“, односно „провокација со бавно согорување“, како соодветно би се адресирале искуствата на жените-жртви на семејното насилство кои од оправдани и разумни причини понекогаш ги убиваат или потешко ги повредуваат насилните партнери.

Конечно, неизбежно е да се нотира дека измените во правната регулатива се само еден од низата чекори кои се потребни заради подобрување на пристапот до правда на оваа категорија жртви. По донесување на погоренаведените измени, потребно ќе биде подобрување на имплементацијата на правната регулатива во практиката, и тоа преку подобрување на финансиските, професионалните и човечките капацитети на сите чинители – полициските станици, центрите за социјална заштита, адвокатите, јавните обвинителства и судовите.

 

 

 

 

 

 

[1] Според член 3.б од Истанбулската Конвенција „домашното насилство“ ги означува сите акти на физичко, сексуално, психичко односно економско насилство што се случуваат во рамките на семејството или домаќинството односно помеѓу поранешни или сегашни сопружници или партнери, без оглед дали сторителот го дели или го делел истото живеалиште со жртвата или не;

[2] Член 3 став (3) од Законот за спречување и заштита од насилство врз жените и семејното насилство, конкретно ги именува следните лица: родители, деца, поранешен или сегашен брачен или вонбрачен другар, лица што имаат заедничко дете, лица што живеат во заедничко домаќинство и лица што се наоѓаат во блиски лични односи (поранешни или сегашни партнери, вклучително и партнери од истополови врски);

[3] Член 122 став (21) од Кривичниот законик го дефинира „семејното насилство“ како: малтретирање, грубо навредување, загрозување на сигурноста, телесно повредување, полово или друго психичко или физичко насилство со кое се предизвикува чувство на несигурност, загрозување или страв, спрема брачен другар, родителите или децата или други лица кои живеат во брачна или вонбрачна заедница или заедничко домаќинство, како и спрема поранешен брачен другар или лица кои имаат заедничко дете или се наоѓаат во блиски лични односи.

[4] Според член 186 став (1) од Кривичниот законик силувањето е дефинирано како: „Тој што друг со употреба на сила или закана дека непосредно ќе нападне врз неговиот живот или тело или врз животот или телото на нему блиско лице, ќе го присили на обљуба, ќе се казни со затвор од три до десет години“;

[5] Многу често, жртвите, од различни причини, честопати и под притисок на насилниот партнер, или околината, се одлучуваат на ваквиот чекор, со што кривичното дело останува неказнето.

[6] Најчести сторители на семејното насилство се мажите, а најчести жртви на семејното насилство се жените. Поради ова, семејното насилство има нагласен родов карактер, следствено на што оправдано се сврстува во категоријата на родово-базирано насилство (насилство кое е насочено против определено лице поради родовата улога која му се наметнува на тоа лице во определен историски, социјален, културен и економски контекст, односно против определено лице чие однесување не корелира со така наметнатата родова улога);

 

 

 

 

 

 

 

Овој текст е напишан во рамки на грантот обезбеден од страна на Балканската фондација за демократија, проект на Германскиот Маршалов фонд на Соединети Американски Држави и Норвешкото министерство за надворешни работи. 

Мислењата изразени во овој текст не ги одразуваат секогаш мислењата на Норвешкото Министерство за надворешни работи, Балканската фондација за демократија, Германскиот Маршалов фонд на Соединети Американски Држави или на нивните партнери.

Дали ехо коморите на Фејсбук индокринираат насилници?

 

 

илустрација: Мариго Антов 

 

 

Човечкиот мозок не може ни да ја претпостави разновидноста на информации на интернет. Замислете дека сите ние имаме различни ставови, и со развојот на интернетот пристрасноста кон различни идеологии е присутна во медиумите кои ги следиме и од кои се информираме. Интернетот го смени начинот на информирање, и онлајн постојат безброј страни и онлајн медиуми кои пренесуваат безброј информации. Сепак, на нашиот дел од интернетот, имено Фејсбук фидот, светот изгледа како да се согласува целосно или до некој степен со нашите идеали.

Зошто?

Алгоритамот на многу социјални мрежи, помеѓу која е Фејсбук се базира на „селективно изложување“, односно феномен прв пат истражуван во 40тите во САД за време на изборите. Во 60тите овој феномен се надоврзува со теоријата за когнитивна дисонанца на Фестинџер. Односно, луѓето подобро реагираат на корпус од слични пораки кои се надоврзуваат една со друга, затоа што не предизвикуваат контрадикторни чувства кај нив.

Натали Струд во 2017 го истражува феноменот на „селективно изложување“ и го карактеризира во неколку типови според ерата во која е релевантно. Според неа од почетокот на дифузијата на телевизија луѓето добиваат можност да изберат помеѓу вести и забава. Кога овој т.н. „избор“ им е даден на луѓето, кога почнуваат да ги гледаат медиумите како „избор на информации“, започнува вториот тип на „селективно изложување“ кој истражува кој тип на теми ги мотивираат луѓето да бараат повеќе информации. Третиот тип го истражува изборот на медиум преку кој луѓето се информираат, односно теоријата на Маршал Меклухан „медиумот е пораката“. Ова нè води до четвртиот тип на „селективно изложување“, односно се надоврзува со интерпероналниот контекст каде темите кои ги сметаат за поважни луѓето најчесто ги дискутираат со оние кои имаат слични размислувања како нив, па така и кога се информираат сакаат изворите да имаат исто така слични размислувања.

Феноменот на „селективно изложување“ не значи целосно избегнување на одредени теми, туку значи дека луѓето во контекст на дискусија сакаат поголемиот дел од другите луѓе да имаат слични ставови како нивните.

Овие интерперсонални дискусии во последно време местото си го наоѓаат на социјалните мрежи како Фејсбук, каде 95,1 % луѓе во Северна Македонија поминуваат многу голем дел од времето. Сите нови особености на платформата имаат за цел да ги задржат луѓето повеќе време на платформата и тоа време да го монетизираат. Никој/а не сака да биде дел од платформа каде сите информации кои ги добива не соодветствуваат со нејзините/неговите размислувања, норми, вредности и идеологија.

Сте се запрашале ли некогаш како изгледа Фејсбук фидот на активен член на „Јавна Соба“?

И како се надоврзува ова прашање со што се случува со „свиркачите“ на Фејсбук во 2021 кои јавно изјавуваат дека се чувствуваат како да имаат „крв на рацете“ после работата во Фејсбук?

Одговор и на двете прашања се ехо коморите. Со цел да изработи платформа која „ќе ги поврзе“ луѓето, Фејсбук лимитира изложување на контрадикторни информации и создава платформа која ги „поврзува“ луѓето со нивната идеологија.

Според Алфред Хермида кој ги анализира ефектот на медиумите го општеството, Фејсбук прикажува содржини базирани на интеграција на лични и други комуникации, односно феномен кој го нарекува „амбиент вести“. Фејсбук го прави ова преку собирање на мета дата, односно годишно има околу 9000 податоци поврзани за карактерот на еден човек со кои може да им дава информации поврзани со тоа што сакаат да го видат. Ова значи дека компанијата има профил за секого како и модификации на нивното однесување базирано на изложеност на алгоритамот.

Фејсбук е новата политичка сфера на дискусија, а овие сфери се тие кои го дефинираат однесувањето на граѓаните во една држава. Терминот ехо комора во однос на Фејсбук може да го дефинираме како група на поединци кои се изложуваат на многу слични интерпретации на информации и во процесот формираат едно исто гледиште на светот.

На Фејсбук (Хосанагар:2016) има три фактори кои укажуваат какви информации ќе гледаме – кои ни се пријатели и кои се информациите кои тие ги споделуваат, кои од тие ги наоѓаме на фидот, и каква интеракција имаме со истите (дали ќе ставиме лајк, дали ќе ставиме реакција, дали ќе коментираме, споделиме или ќе ја зачуваме таа информација). Но, во 2018 видовме пораст на групите на Фејсбук, и според Фејсбук и групите се дел од нашиот профил (не јавниот профил, туку датотеката која Фејсбук ја има за нас и според тоа проценува кои фактори играат улога ние да поминеме повеќе време на платформата). Ова се однесува на тоа во кои групи членуваме, кои луѓе исто така членуваат во тие групи, каква интеракција имаме со истите. Исто и со страниците, кои сме ги лајкнале, каква е суштината на тие страници, која е публиката и каква е нашата интеракција со истата.

Земајќи го во предвид тоа може да кажеме дека Фејсбук гради ехо комори со цел да нè задржи на платформата.

Но, ехо коморите кај луѓето вградуваат пристрасност кон потврдување (Хешмат: 2015), затоа што колку повеќе сме изложени на еден тип на информации, толку повеќе веруваме дека истите се точни.

Алгоритамот според податоците кои ги има за секоја личност може да даде многу јасна претпоставка што сакаме да гледаме на платформата. Доколку не се согласуваш или не ти е интересен еден тип на содржина за некое време нема да ја гледаш на Фејсбук. Таков пример се фотографии од луѓе кои ти биле познаници во средно. После некое време тие фотографии исчезнуваат од дневниот ред на што Фејсбук ти дава да видиш.

Овој алгоритам е сопственост на приватна компанија и е отворен за манипулација на политички и социјални гледишта, но освен тоа профитира од времето кое ние сите го поминуваме на платформата.

Колку психологијата и истражување на истата е интегрирана во работата на Фејсбук може да видиме и преку начинот на кој службениците на компанијата говорат. Шан Паркер, првиот претседател на компанијата во една изјава говори за тоа колку е потребен допамин за луѓето да се вклучат и имаат интеракција на платформата. Го објаснува допаминот кај индивидуи како резултат на оптимизирани стимулации, како лајкови или реакции и споделувања. Кога некој ќе ми ја лајкне сликата или коментарот се чувствувам среќно. Тоа е нивната цел, но подлабоко ова значи дека јас верувам дека сите тие 300, 400, 500 луѓе кои го лајкнале моето мислење размислуваат како мене, и ја ставам шапката на „инфлуенсер“, и го дефинирам „правилното однесување“ на моите „следбеници“.

Затоа е толку важен моментумот на „свиркачите“ на Фејсбук, затоа што документите кои тие ги приложија на јавноста докажуваат кој е негативниот ефект на ехо коморите и како тоа се одразува во офлајн животот. Ниеманската лабораторија најави дека 5,37 газилиони вести поврзани со свиркачите се објавиле само на Фејсбук.

Можеби јас не верувам дека насилство врз жени и девојки е во ред, но групите, страниците и пријателите со кои поминувам голем дел од денот онлајн веруваат во тоа. После неколку месеци на изложеност, веројатно и јас ќе почнам да верувам во тоа. Уште неколку месеци потоа можеби ќе почнам да бидам насилна кон жени и девојки.

Оваа помисла на многу ќе им изгледа како теорија на заговор, како пишувања на лудача. Но, ние не можеме да бидеме изложени на „другата страна“ на Фејсбук затоа што тоа не соодветствува со информациите кои ги има алгоритамот за нас. Можеме да бидеме изложени на интерпретација на истите, каде наши сличномисленици негативно реагираат на оваа содржина.

На мојата страна на Фејсбук сите се согласуваа дека „Јавна Соба“ е кривично дело, дека тие што го рационализираат насилството врз жени и девојки не се во право и мора јавно да реагираме против нив. Но кај нив е обратно. Нивниот фид е исполнет со поголем број на луѓе кои го делат нивното мислење за насилство, или нормализација на насилството.

Секако не можеме во целост да тврдиме дека онлајн персоната е истата со таа во офлајн светот. Но, може да заклучиме дека ова е ефектот на Фејсбук кој когнитивно влијае на луѓето. Во нашето општество насилството врз жени и девојки не се казнува, и во 2021 година институционална поддршка за жртвите нема. Оваа година ни укажа дека ние живееме во општество каде онлајн малтретирање на девојки и жени не се казнува законски. Живееме во општество каде има големи напори да се спречи сеопфатно сексуално образование од организации со пропаганда кои истата добиваат можност да ја шират во училиштата. Жените и девојките во нашето општество не се доволно информирани за што се е сексуално вознемирување, што се е родово базирано насилство, доколку ги прочитате нивните пораки упатени до Медуза.

Заклучокот лежи во тоа што темелите за индоктринирање на насилници се веќе поставени во нашата држава, Фејсбук само го забрзува процесот.

Scroll to Top