Статија2

За „подобрите и попаметните девојки“ или Како да се искаже неискажливото

Џудит Луис Херман во својата темелна книга „Траума и закрепнување“* детално ги изложува механизмите на настанување и манифестирање на трауматските пореметувања кај жртвите на родово насилство и кај воените ветерани. Херман прави впечатлива аналогија: „хистеријата е воена невроза во војната на половите“. Имено, после 1980-ите, кога конечно бил легитимизиран концептот за пост-трауматските стрес нарушувања (PTSD), станало јасно дека психичкиот синдром препознаен кај жените кои искусиле силување, домашно физичко насилство или инцест, е во суштина ист како и синдромот кај оние што преживеале војна, судејќи по „сличностите (…) помеѓу оние кои ги преживеале големите концентрациони логори создадени од тираните што владеат со нациите и оние што ги преживеале малите, скриени концентрациони логори, создадени од тираните што владеат со своите домови“. (Херман, 13)

„Некои повреди на општествениот договор се премногу страшни за да бидат гласно кажани: токму во тоа е значењето на зборот неискажливо.“ (Херман, 12) Во широките јавни дискусии кои настануваат како реакција на обвинувањата за сексуално насилство, видлива е загрижувачката неподготвеност за емпатија со жртвите. Со страшна жестокост се одрекува постоењето на траумата, а многу постапки што жртвите ги доживуваат како застрашувачко насилство многумина не ги сметаат како такви.

Кога траумата е резултат на некаква природна катастрофа тогаш моралната позиција на набљудувачот е лесна – сведоците сочувствуваат со жртвата оти страшниот настан е „даден од Бога“ и неизбежен. Но, на чија страна да се застане кога трауматскиот настан е предизвикан од човекот? Во случаите на жртви на силување итно почнуваат да се редат слични прашања: „Зошто не кажала порано?“, „Што ако таа лаже и му го уништи животот на човекот?“, „Веројатно сама сакала тоа да се случи“, „Можеби била заљубена во него, а тој ја одбил“ итн.

Херман вели: „Мошне е примамливо за набљудувачот да се приклони кон страната на извршувачот. Сè што бара извршувачот е набљудувачот да не прави ништо. Тој повикува на раширената желба да не се гледа, да не се слуша и да не се зборува ништо. Жртвата, напротив, бара од набљудувачот да ја сподели тежината на болката. Жртвата бара дејствување, вклучување и помнење.“ (Херман, 20)

Барањето на извршувачот се поклопува со копнежот по блажената непроменлива состојба. Дури и кај оние кои посакуваат да ја задржат аурата на наводна објективност во проценката на ситуацијата (тука, на пример, често се вбројуваат луѓето чиј првичен рефлекс е напад спрема жртвата: „а што ако лаже, тоа треба да се докаже!“) во нивните глави итно се пали црвен аларм за стопирање на сите понатамошни чекори бидејќи, ако „редот“ се распаднал дотука, дајте барем да не продолжи да се распаѓа: да биде исто значи да биде добро.

Но, таквиот „ред“ е конструиран да биде овозможувачки за насилството, како што е вознемирувачки илустрирано во сведоштвото на Милена Радуловиќ за злоупотребата од страна на учителот по глума Мика Алексиќ: „Мика внимаваше сексуалната злоупотреба да се случи за време на час, во просторија покрај онаа каде што беа другите студенти (…) Дополнително, секогаш постоеше тоа страшно чувство дека во непосредна близина има група други деца.“

Изјавите од типот „Зошто била таму?“, „Зошто не пријавила?“, „Јас би му се спротиставила!“, „Како порано не сфатила дека е таков?“, подразбираат дека сигурно постоело нешто што жртвата требало да го види и да го направи за да го избегне насилниот чин – кога само би била попаметна, поморална, похрабра итн.
Ваквиот став сугерира потреба за себемамење за постоењето на насилство и зло во светот. Ако прифатиме дека секогаш без исклучок постои начин да се избегне насилството или злото, тоа ни го засилува чувството на сопствената сигурност, ни ја зацврстува вербата во праведноста и уреденоста на светот, допушта да веруваме дека за сите нешта постои решение, а фактот што жртвата тоа решение не го видела е лично нејзина вина – та оттаму и нејзина заслужена казна. Желба за незнаење, желба за статус кво.

Кога бев дете, на околу 11 години, на телевизија чув за случајот на Тина Тарнер, која повеќе од деценија била злоставувана од страна на нејзиниот сопруг – ја тепал, психички ја малтретирал, ја контролирал и принудувал. принудувал. Таа собрала храброст да го напушти дури после тринаесет години злоставување. Се сеќавам дека тогаш со презир размислував: „Колку слаба личност – возрасна, самостојна жена да трпи маж ѝ да ја тепа. Јас веднаш би си заминала.“ Зашто тогаш, очекувано, сум мислела дека нагонот и способноста за зачувување на сопствениот психички и физички интегритет е недвосмислен и гарантиран. Но, тогаш, на 11 години, светот сè уште ми бил совршено безбеден, црно–бел и едноставен, и не сум можела ни оддалеку да насетам колку комплексни и застрашувачки кревки суштества се луѓето. Денес ми е мило што оваа срамна помисла ми е врежана во сеќавањето, бидејќи ми помага во напорите да бидам емпатична и однатре да ги сфатам вредносниот систем и механизмите на многумина (веројатно мнозинството) возрасни луѓе кои длабоко во својот живот останале на своите инфантилни гледишта од позициите на заштитеност, неискуство и неосвестена привилегираност.

Наративот за „подобрите и попаметните девојки“ кои никогаш не би допуштиле да се најдат во ситуација на насилство (како да е тоа прашање на избор) или кои совршено успешно би се избориле со тоа (со некаков магичен зафат), е непријателска реакција и, според мене, е еден од најперфидните тригери за навраќање кон потиштеноста на траумата. Да се зборува за „подобрите и попаметните девојки“ претставува грубо дисквалификување на искуството на жртвата, барање таа да се потчини, да ќути, да се извини, тоа е девалуација на нејзините емоции, и нејзино посредно замолчување бидејќи нејзиното „лошо“ изменаџирано искуство е обезвреднето пред оние поуспешните.

Треба ли да нагласам дека вообичаено споредбата не е со ничие реално искуство туку со некаква идеализирана потенцијална ситуација на некоја идеализирана личност. Уште повеќе, ако се има предвид дека „кај силувањето целта е токму покажувањето презир спрема самостојноста и достоинството на жртвата“ (Херман, 83), ваквите дополнителните притисоци од околината кои може да ги праќаат во суштина истите пораки, придонесуваат кон повторување на траумата. Според Херман: „Најсилната одредница на психичката повреда е карактерот на самиот трауматски настан. Индивидуалните карактерни црти имаат мала важност во однос на неподносливите настани. (…) Никој не е имун на доволно силна трауматска изложеност.“ (Херман,83)

Жртвата е пред тешкиот предизвик да го изгради одново, од пепел, својот наполно срозен идентитет, а за тоа е решавачка помошта од другите. „Острата критика, но и неукото, слепо прифаќање, во голема мера ги засилуваат самообвинувањето и изолацијата на жртвата.“ Жртвата која стигнала до фазата пред најшироката јавност да зборува за своето трауматично искуство, веќе минала низ безброј дисквалификации од секаков тип. Жртвите на насилство ќе се соочат со игнорантски обвинувања дека имале мазохистички склоности, со соговорници кои ќе бидат позаинтересирани за разврзување на психологијата на извршувачот, наместо на жртвата, ќе се соочат со пријатели кои патетично ќе го изразуваат своето длабоко разочарување поради откриената слабост и „нееманципираноста“ на жртвата, со пријатели кои во суштина се желни да помогнат, но немаат идеја како, па во недостиг на волја засекогаш ја блокираат или игнорираат темата на траумата. Незанемарливи се и оние соговорници кои среќно си мислат дека нештото поминало и без грижа на совест може да се заборави.

Но, не поминува, а уште помалку се заборава. Траумата е трајно кршење на илузиите, болно скаменување на еден дел од сепството кој континуирано мора да се држи под строга контрола за да не ја завлече личноста нагло удолу. Во меѓувреме, напорите да се бара правда често подразбираат натамошно трауматизирање на жртвата поради непријателството на кое наидуваат.

На жртвите им е потребно да ја вратат контролата врз сопствената приказна. Тоа што своето искуство го споделуваат не значи дека тоа станува сопственост на слушателот, дека е во негова надлежност да одлучува колку е тоа навремено, правилно, оправдано, храбро или малодушно. Искуството на насилството засекогаш останува суштински непреносливо, никогаш доволно споделено, за жал ретко доволно разбрано. „Кога другите ќе можат да слушаат без да припишуваат вина, преживеаната ќе може (…) да постигне реален суд за своето однесување и праведно да го процени својот влог во одговорноста.“ (Херман, 104) Борбата да го „одврзе“ својот идентитет од траумата е клучната животна борба на преживеаната.

Преживеаната нема обврска да ја објавува, изложува и споделува својата траума пред да биде подготвена за тоа, пред самата да воспостави контрола врз своите емоции, наратив и идентитет. Да се принуди жртвата на тоа е сериозно психолошко насилство – макар тој процес на соочување, осознавање, прифаќање, траел со децении. Макар се одлучила никогаш пред заедницата да не проговори за тоа!

Како што не секој од набљудувачите е подготвен и волен да биде буден за заканите, да разбере, да заштитува и да пружа поддршка, така и секоја жртва нема капацитет да ја преземе на свој грб одговорноста за темелно менување на целото општество!

Бидејќи, најпосле, зарем не е тоа она што грубата и продорна јавност го очекува од жената што јавно истапува? Враќање на честа на претходните жртви и спасување на следните жртви, разоткривање на подземните од памтивек функционални механизми на системот, предизвикување на општоприфатениот систем на морал… Наместо самата јавност да се зафати со таа тешка копачка работа, таа често на актуелната жртва ѝ нуди стигматизација, понижување и исклучување. Меѓу другото, и зашто тоа е полесниот пат.

Споделувањето на трауматското искуство со другите луѓе е „предуслов за повторно воспоставување на чувството за смисла во светот“. (Херман, 107) За да се затвори трауматската реакција процесот на соочување и оплакување мора да биде докрај комплетиран. Херман истакнува дека, иако кај обичното тажење постојат бројни социјални ритуали, не постојат заеднички ритуали кога се работи за справување со трауматски настани. Со други зборови, општеството има проблем таквите настани да ги интегрира, а изолацијата е погубна за жртвите.
Затоа, кога жртва на насилство ќе ја сподели со вас својата траума, сфатете го тоа како привилегија и најмалку и најважно што можете да направите е трпеливо и долго да слушате.

 

 

 

 

Џудит Херман Луис – Траума и закрепнување (Темплум, 2000 г.)

Извор: Окно 

Кога личното станува теоретско: кон романот ,,Аргонаутите” на Маги Нелсон

Нелсон континуирано ја истражува флуидноста на уметничкиот исказ, па во нејзините дела имаме спој на фикција, поезија, автобиографија, уметничка критика и критичка теорија. Аргонаутите е своевиден хибрид кој не е ниту само мемоар, ниту само автофикција, а ниту пак двете заедно.

Овој роман му припаѓа на жанрот автотеорија каде писателот пишува за својот живот низ призмата на критичката теорија (во случајов феминистичка, квир и психоаналитичка теорија). Во овој тип на текстови, теоријата не се користи само за да се деконструира и фрагментира себството туку критички да се конструира едно етичко, искрено и ранливо ,,јас” кое ,,и покрај тоа што ја препознава сопствената претпоставеност (contingency) и општествената/јазичната определеност, сепак инсистира на стварноста на тоа искуство” (Clare, 2020). Личното мора да стане теоретско пред да стане политичко.

За да го постигне тој ефект, Нелсон користи кратки параграфи наместо поглавја. Кога се повикува на нечија теорија, идеја или размислување, истите ги вметнува во самиот параграф заедно со автобиографскиот текст со кој водат дијалог, а на маргините ги запишува имињата на бројните книжевници и поети, теоретичари, критичари, уметници, филозофи, психоаналитичари, па дури и детски педијатри – многуродовите мајки на нејзиното срце, како што ги нарекува – чии цитати и размислувања ги црпи од нивните книги, есеи, интервјуа, уметнички дела и предавања.

Што се однесува, пак, на содржината, романот прикажува ,,исечоци” и анегдоти од секојдневниот живот на Нелсон и нејзиниот транс-партнер Хари Доџ и предизвиците со кои се соочуваат како квир двојка, па во таа смисла, може да се чита и како љубовно писмо до Хари. (Насловот на романот доаѓа од Ролан Барт кој во една своја книга го споредува субјектот кој вели те сакам со ,,Аргонаутот кој го обновува својот брод во текот на патувањето без да му го промени името”. Задачата на љубовта и јазикот е да го обновуваат своето значење со секоја наредна употреба).

Иако настаните не се секогаш подредени хронолошки, во фокус се ставени неколку клучни периоди од нивната релација: запознавањето и вљубувањето, бракот и живеењето со синот на Хари, и раѓањето на нивниот син Иги. Оваа книга ги истражува (и предизвикува) љубовта и сексуалната желба, личната идентификација и родовиот идентитет, квир заедницата, бракот, градењето семејството, грижата, бременоста и мајчинството.

Една од омилените ,,расправии” на Нелсон и Хари, со која впрочем започнува романот, е ограничувањето или потенцијалот на јазикот. Пред да го запознае Хари, Нелсон се водела според Витгенштајновата премиса дека ,,неизреченото е содржано – неизречливо! – во изреченото” (3) или, како што вели таа, ,,овој парадокс е буквално причината зашто пишувам” (3). Меѓутоа, додека таа верува дека зборовите се доволни, Хари е убеден во спротивното. Според него, зборовите не само што ,,не се доволни, туку се и разорни кон сè она што е добро, вистинско, слободно” (4).

Нелсон почнува да ја преиспитува тврдоглавата потреба на мозокот да ги категоризира нештата, да ги именува и да им лепи етикети. Зборовите почнуваат да ја изневеруваат. Неизреченото и погрешно-изреченото висат во воздухот кога со нејзината пријателка пребаруваат која е најсоодветната заменка за Хари бидејќи таа не се осмелува да го праша иако веќе размислуваат да живеат заедно; кога треба да резервира авионски лет и хотелска соба за нив двајцата; или кога продавачот/ката ќе ја забележи ознаката за пол на кредитната картичка на Хари. Неизреченото се претвора во претпоставки, туѓ срам и (неретко) лутина. Нелсон и Хари успеваат да дојдат до некој компромис – дури и да постојат, вистинските зборови секогаш ќе бидат обоени од лицето кое ги изговара и контекстот во кој ги користи.

Кога се зборува за трансродови лица, класичниот медиумскиот наратив гласи дека тоа се индивидуи кои се родиле во погрешно тело, инсинуирајќи некаков ,,ортопедски аџилак помеѓу две фиксирани дестинации” (65). Во случајот на Хари, според овој наратив, се работи за маж заробен во тело на жена, но Хари не се има упатено никаде бидејќи едноставно не сака да се движи помеѓу (родови) бинарности. Во интервју за LitHub, зборувајќи за својата книга, Нелсон вели дека ,,трансродовото искуство ни нуди богата творечка перспектива кога размислуваме за отелотворувањето на секој од нас, за комплексните феноменолошки искуства на живеењето со/во род(овите), наместо да се фокусираме на трансродовата другост, која најчесто е поставена како надвор од нормата, патолошка и/или скриена”.

Прашањата кои ги отвара личната идентификација и родовиот идентитет ја сочинуваат с‘ржта на оваа книга. Од една страна, тоа го наметнуваат тековните општествени случувања. Нелсон и Хари ќе одлучат да се венчаат баш поради ризикот од усвојување на предлогот бр.8 на референдумот во 2008 год. во Калифорнија со кој се забранија истополовите бракови се до 2012 год. ,,Кутриот брак! Отидовме да го убиеме (неопростливо). Или да го поткрепиме (неопростливо)” (28).

Кога почнуваат да живеат заедно, со нив се вселува и синот на Хари. Мајка ѝ, сакајќи симболично да ѝ покаже дека го прифаќа нејзиното ,,племе како свое семејство” (16), ѝ поклонува шоља со фотографија од неа, Хари и син му, на која Нелсон е во седмиот месец од бременоста. ,,Никогаш немам видено нешто похетеронормативно во животов”, ѝ вели една пријателка. Нелсон е ужасната од подарокот зашто со Хари одлучно одбиваат да се поистоветат со било каква – хетеро ни оддалеку – хомонормативност.

Од маргините на романот се огласува Батлер: ,,Кога или како новите системи на сродство ги имитираат старите форми на семејни групирања и кога или како радикално ги реконтекстуализираат на начин којшто претставува преиспитување на роднинските врски?” (16). Дали субверзивната моќ на квир заедницата е доволна за да го предизвика и трансформира хетеронормативниот семеен идеал? Дали можеби таквиот подвиг ризикува да доведе до негово реидеализирање? Што станува со мејнстрим ЛГБТ+ движењето и неговите неолиберални и асимилационистички струи кои ,,фрлија добра пара да изнудат влез во две историски репресивни структури: бракот и војската” (32).

Покрај психолошката трансформација, Нелсон и Хари поминуваат низ физичка трансформација во романот. По неколку неуспешни IVF обиди, Нелсон останува бремена, а Хари почнува да прима хормонска терапија и прави мастектомија. Чувствувајќи како телото ѝ се менува, Нелсон ја вади бременоста од хетеронормативната рамка и ѝ врачува нов контекст:

,,Дали бременоста по природа е настрана доколку комплетно ја менува нормалната состојба на една индивидуа и предизвикува радикална интимност со – и радикална отуѓеност од – сопственото тело? Како може едно длабоко чудно, необично и трансформативно искуство да претставува симбол на ултимативен конформизам?” (16).

На едно макро ниво, ова е книга за меѓусебната зависност, за вкрстувањата и вмрежувања кои се дел од (со)животот, ниво кое во крајна линија, ни дозволува да ги споиме раѓањето (излегувањето од нечие тело), сексот и читањето, кои Ланг остроумно ги нарекува ,,прошетки по катчињата на туѓите умови и анатомии” (Laing, 2019).

Во Аргонаутите, Нелсон ги користи сопствените и искуствата на своите блиски за да ја разоткрие и соголи тековната култура, политичките и социјалните практики, да истражи што е тоа што толку дрчно се брани и проповеда. Целта поради која ги изложува овие искуства пред критичкото око е да ги сопостави нивната ранливост и виртуозност, цената, но истовремено и вредноста на нивната желба, грижа и слобода.

 

 

 

 

 

 

 

Користена литература:
Laing, O. (2020). Funny Weather: Art in an Emergency. Picador. London, UK.
Clare, R. (2020). Becoming Autotheory. Arizona Quarterly: A Journal of American Literature, Culture, and Theory, Vol. 76, Number 1, Spring 2020, pp. 85-107
Fitzgerald, A. (2015) ‘The Argonauts’: Diary, Theory, Poem, Memoir. Maggie Nelson in Conversation with Adam Fitzgerald. LitHub.

Како да се подготвиме за апокалипсата?

Како што вели и самата писателка во гостувањето на овогодинешниот Интернационален Книжевен Фестивал во Единбург, најголем дел од романите кои пишуваат за климатските промени се категоризираат како постапокалиптични романи или научна фантастика.

Според неа, овие романи се служат со т.н. ,,екцентричен фатализам” (off-head fatalism), па наместо на читателите да им го доближат проблемот со глобалното затоплување и климатските промени, тие не само што ги одвраќаат, туку прават климатската криза да изгледа далечна и фиктивна во нивниот светоглед.

Главната дилема на Офил била токму таа – како да го доближи читателот до овој глобален проблем без притоа да звучи премногу проповеднички и моралистички. Па така, се решава да напише предапокалиптичен роман во кој кризата полека се надвиснува како темен облак над секојдневието на ликовите, а завршува пред навестениот потоп.

Во Време (Weather, Penguin Random House, 2020), Офил ја очовечува и здомува климатската криза преку вештиот избор на книжевна форма и нарација. Текстот во романот наликува на дневнички записи кои на нараторката Лизи ѝ даваат слобода да ги ,,истури” фрустрациите и грижите со напати мрачен, но остроумен хумор и искреност.

Позади хуморот и зајадливоста на Лизи се кријат нејзината анксиозност, инсомнија (,,Добрата работа ако си зависен од апчиња за спиење е тоа што не велат дека си зависен туку привикнат.”), страв од забрзувањето на деновите и патолошка емпатија поради која постојано се чувствува растргнато.

Растргнатоста потекнува од за жал добропознатиот судир помеѓу желбата за самоактуелизација и општествените улоги на ќерка, сестра, сопруга и мајка кои средината ги бара и очекува од неа. Покрај климатската криза, семејството, бракот и мајчинството се теми кои Офил често ги обработува во своите дела.

Лизи ги оставила студиите за да му помогне на нејзиниот брат Хенри кој е поранешен зависник од дрога и новопечен татко. Работи како библиотекарка на универзитет во Њујорк каде времето го поминува во читање бизарни факти и совети за преживување во апокалипсата која секој ден се чини се поблиску. Нејзиниот сопруг Бен докторирал во областа на класичните студии, а сега работи како дизајнер на едукативни видео игри и ги чита стоиците за доручек. Заедно имаат синче, проникливото прваче Илај.

На почетокот на романот, Лизи прифаќа да ѝ помогне на нејзината некогашна менторка Силвија со климатскиот подкаст Пекол и плима. Силвија бара од неа да пишува одговори на фаталните и параноични мејлови на нејзините слушатели иако Лизи се плаши дека нејзиниот живот и онака е преполн со такви луѓе.

,,Како последната генерација ќе знае дека е последна генерација?”, ,,Зошто да се грижиме за истребувањето на човечкиот род кога знаеме како завршува Библијата?”, ,,Како се најдовме овде?”, се само дел од вознемирувачките прашања со кои Лизи секојдневно се справува. Во меѓувреме, пробува да балансира помеѓу работата во библиотеката, должностите во домот и семејството (да поминува време со Илај и Бен, да го теши брат ѝ дека не е лош родител и да не му дозволи повторно да посегне по дрога, да ги слуша поплаките на отуѓената мајка која не престанува да зборува за Божјата добрина) и времето за себе (посетува курс по медитација на универзитетот).

,,Кој е најдобриот начин да ги спремам моите деца за престојниот хаос?” ,,Можеш да ги научиш да шијат, да се занимаваат со земјоделие, да градат. Сепак, техники за справување со немирен ум ми се чини најкорисно.”, одговара Лизи.

Во своите одговори, таа никогаш не се поставува како авторитет и сезнајко. Прашањата колку што ја прават параноична, толку и ја освестуваат за итноста на сеприсутната криза. Ја прават свесна за личната и субјективна комплексност во која е заглавен секој од нас, но и дека таа во голема мера зависи од комплексноста на објективната стварност.

Со нејзината патолошка емпатија и желба да помогне, Лизи ја деконструира грижата (уште една доминантна тема во романот) и ја вади од нејзиниот најпрво религиозен, а потоа патијархален контекст. Дејството во Време се одвива по изборите во кои победува Трамп, подемот на екстремната десница, неонацизмот, расизмот (,,Да набавиме пиштол?”, прашува Бен). Итноста која се насетува во Време се одвива пред нас додека ја читаме книгата во 2020. Грижата не е веќе наметната нужност за себе-оправдување, ниту пак останува отелотворена и запечатена за улогата на жената-негувателка. Грижата за блиските, за себе, за општеството, за природата се претвора во потреба и средство за преживување.

Affection, Agnes Martin

Кога размислуваме за глобалната политичка, економска или климатска криза, често заглавуваме со прашањето ,,Што можам да направам јас како поединец?” не сфаќајќи дека првиот чекор а да излеземе од таа претпоставена индивидуалност. Лизи со своето вмешување во туѓите животи нè тера да преиспитаме каде почнува а каде завршува нашето право и обврска да влијаеме врз другите луѓе? Колку им должиме на луѓето кои не ги познаваме, на луѓето кои ги среќаваме на улица, луѓето кои ја делат истата сегашност со нас, на идните генерации?

Можеби се сеќавате на докторот Руи од Чума (1947) на Албер Ками, дело кое доби нов бран на читатели ширум светот во екот на КОВИД-19. И покрај бројните неуспеси и жртви, Руи не се откажува од обидот да ги излекува заболените и да ја победи чумата. За него, тука не станува збор за некаков хероизам туку пристојност. Победата над вирусот за Руи е вршење на својата работа, продолжување напред, една форма на активен фатализам, спекулативен или пробен обид без очекуваната ефикасност. На чуден начин ,,пресметаниот” неуспех ѝ дава дополнителна слобода на Лизи.

Хероината на овој роман е далеку од пасивен набљудувач. Таа постојано бара начини како да го канализира немирот и паниката во акција без да очајува. Во Време нема простор за апатија и песимизам. Во женската далековидна библија која Лизи ја испишува има толку работи што треба да се завршат и толку луѓе на кои им е потребна нејзината грижа во овие неизвесни моменти. Единствениот одговор кој ќе го добиеме од неа е на крајот на романот е дека можеби е време да влеземе во замрсеноста на животот и да ја прифатиме итноста, да прифатиме дека реалноста е сепак активен глагол.

 

Gratitude, by Agnes Martin

Класично анонимни: Старите вредности во современата класична музика

Музичката уметност секојдневно се развива, менува и прилагодува. Професиите поврзани со музиката стануваат подостапни од било кога за оние со музички капацитети и афинитети. Кога зборуваме за западноевропската традиција на класичната музика може да се забележи дека овој вид на музика сè уште се негува и изучува, а најверојатно тој тренд ќе продолжи и во иднина. Цврсто ја одржуваме врската со традицијата на класичната музика, но и во едно современо општество можностите за жената во оваа сфера сè уште се нееднакви.

Иако сè почесто имаме шанса да слушаме и гледаме музичарки на сцена како диригентки, композиторки, вокално-инструментални изведувачки, сепак појавата на жена на сцена во такви улоги сè уште претставува изненадување за публиката која е навикната и веќе програмирана да очекува диригент на сцена или да прочита во програмата дека делото е напишано од композитор.

Кога се разговара за положбата на жените во сферата на класичната музика се јавува чувство дека жената како музичарка е најприфатена во полето на оперската уметност, но таа во дваесет и првиот век твори во сите полиња на музиката: се јавува како композиторка, деец во музикологијата, диригентка, изведувачка – и тоа не само на оние инструменти кои се обележани со назнака „нежни“ и „погодни“ за жените (харфа, виолина, флејта, пијано), туку и како инструменталистка на сите дувачки, гудачки, ударни и жичани инструменти. Се очекува од жените да се пејачки или изведувачки на одредени инструменти, како да е срамота жена на сцена да се појави како изведувачка на туба, кларинет или труба. Во ваквите случаеви се забележуваат старите вредности на класичната музика кои што не дозволувале жената да се појави на сцена водејќи цел оркестар или пак да владее со инструмент кој што не ѝ „доликува“.

За да се разбере дека постои проблем во родовото балансирање, потребно е едноставно да се отвори годишната програма на било која светска или домашна музичка институција. Колку често се вклучуваат дела на композиторки на годишните програми? Овде не зборувам за програмите организирани по специјален повод за Меѓународниот ден на жената или посебни проекти кои би вклучиле композиторки, туку жени кои се дел од годишната програма на музичките институции без никакви епитети, туку како рамноправни авторки.

Според истражување спроведено од Music Theory Examples by Women во сезоната 2018/2019 на светските музички сцени, (оние како сцените на Филаделфискиот оркестар), постои само 2% застапеност на диригентки, наспроти 98% застапеност на мажи диригенти, како солистки се јавуваат 26% односно 8 солистки, додека на другата страна имаме 74% солисти, а пак во полето на композицијата композиторите доминираат со 100% застапеност.

Во Метрополитенската опера на полињата диригенти и композитори застапеноста на жената е на 0%, а во Филхармонијата во Лос Анџелес во полето на композицијата застапени се само 21 композиторка (9%) наспроти 206 мажи композитори (91%).

 

Во едно друго истражување Ројал Алберт Хол анкетираше 2000 граѓани и откри дека четвртина од тие луѓе сметаат дека жените немаат исти можности како мажите во индустријата на класичната музика. Над една третина од жените (36%) сметаат дека постои сексизам во оваа индустрија. Во одделно истражување, веб-страницата Bachtrack објави дека само пет жени биле споменати на список на првите 100 најангажирани диригенти за 2017 година.

Во 2016 година во списокот 50 современи композитори биле вклучени само седум композиторки, а во 2019 година бројката се зголемила на тринаесет вклучени композиторки.
За изучување на класичната музика постојат основни музички училишта, средни музички училишта, академии, конзерваториуми, приватни школи и сл. Но сите овие институции се држат до веќе стандардизираните предавања во кои што не се вклучуваат сите оние музичарки кои се дел од една долга музичка историја.

Повеќето од музичарите од полето на класичната музика го започнуваат своето образование на рана возраст со посетување на основно музичко училиште и тие понатаму се градат како музичари кои што мислат дека жените воопшто не биле присутни во музичката историја. Таквото нецелосно музичко образование се шири и во средните музички училишта, а потоа и на музичките академии. Студентите треба сами да се заинтересираат и запрашаат каде се жените во историјата на музиката за да дознаат дека тие се присутни во таа историја отсекогаш. Постои целосна листа на композиторки која што датира од средниот век па сè до денес достапна на Оxford Music Online, а самото тоа ни кажува дека потребно е проширување на видикот кај сите нас кога станува збор за класичната музика и нејзините претставници.

Денес жената не се судира со директни забрани во музичката уметност. На сите им е дозволено да се запишат на музичка академија на било која катедра без разлика на родот, но дали надвор од студентските клупи жените добиваат еднакви шанси за развој и успех? Истражувањата и организираноста на годишните програми ни покажуваат дека еднаквоста во ова поле, за жал, не постои.

Уметноста треба да се развива и твори во едно современо опшество кое што се базира на еднаквоста. Потребни се еднакви шанси за сите и излегување од рамките на долгата традиција. Традицијата на западноевропската класична музика треба да се негува, но истовремено и да се развива во склоп на новите времиња. Уметноста не смее да ограничува.

Mитот за убавите заспани девојки

Во „Мојата година за одмор и релаксација“ (My Year of Rest and Relaxation, Penguin Press, 2018), дело на американската писателка Отеса Мошфех (Ottessa Moshfegh), неименувата нараторка донесува одлука да преспие една година од својот живот со помош на седативи и антидепресиви. Таа го замислува овој проект како една хибернација, одмор од секојдневните анксиозности и случувања. Продолжениот сон е начин на отуѓување од сè што ја опкружува и вознемирува: мислите за своите починати родители, бесполезните пријателства и депресивниот социјален живот, работата во уметничката галерија и врската со Тревор. Oваа хибернација е нејзина реакција на едно општество кое никогаш не спие – Њујорк во почетокот на новиот милениум. Сакајќи да ја успие апатијата што ја чувствува за градот, град што таа го смета за површно место создадено по капиталистички убедувања, со медиокритетска културна сцена и егоцентрични граѓани – се затвора во својот стан на „Upper East Side“ и ја започнува својата година за спиење. Нејзината цел е да биде колку што е можно помалку будна во текот на денот и да го ограничи својот живот на јадење, спиење и гледање филмови.

Нараторката е привилигирана жена на дваесет и четири години, со диплома од „Колумбија“ и со богато наследство оставено од родителите. Себеси се опишува како висока, слаба, русокоса, убава и млада. Иако е свесна за своите привилегии, таа чувствува дека животот е тежок, а реалноста депресивна. Сонот и летаргијата, за неа, претставуваат разумно решение за бегство од своите мисли и чувства:

„Единствените вести што можев да ги читам се оние со сензационалистичките наслови на локалните дневни весници во трафиките. Само кратко ќе вперев поглед во нив додека плаќав за моето кафе. Буш против Гор за претседател. Некој битен умрел, киднапирано е дете, сенатор украл пари, познат атлетичар ја изневерувал неговата бремена жена. Се случуваа нешта во Њујорк – како и секогаш – но ништо не допираше до мене. Ова е убавината на спиењето – реалноста се оделуваше и се појавуваше во мојот ум како случајност, како филм или како сон.“

Рeва, нејзината најдобра другарка, е единствената што ја посетува помеѓу моментите на седатирање. Ликот на Рева е спротивен од „недопадливиот“ главен женски лик кој со својот циничен поглед кон светот шокира и провицира. За разлика од својата другарка која преку спиењето се обидува да се ослободи од сите дефинирања кое општеството ѝ ги наметнува, Рева живее според научени фрази и совети од книги за самопомош, за тоа како да се биде успешна и среќна жена. Таа е пример за продуктивна млада жена на новиот милениум – работничка во брокерска фирма, во врска со својот оженет шеф, во дизајнирана облека, со маникир и планови за викенд. Токсичниот позитивизам, како начин на справување, не ја прават Рева среќна, туку исцрпена, осамена и булимична.

Главниот лик бегајќи од конформизам и борба за статус, се откажува од рутините што модерното општество ѝ ги наметнува на жената: „Престанав да се чупам, престанав да се фарбам, престанав да се депилирам, престанав да си ја чешлам косата. Не правев хидратација и ексфолијација. Не се бричев.“ Но, под дејство на психоактивни супстанци, во сон, порачува долна облека од „Victoria’s Secret“ и резервира термини за депилација и спа третмани: „Изгледа, додека спиев, некој површен дел од мене почнал да цели кон живот на убавина и сексапил.“

Протагонистката овој проект го замислува како чин на трансформација, и чистење од претходните трауми и шанса за нов почеток. Нејзината крајна цел не е игноратност и одделување од реалноста, туку повторно раѓање и потреба за нова и чиста перцепција на стварноста.

На крај, спиењето ја поврзува со нејзината почината мајка, која во текот на нејзиниот живот ја доживува како ладна жена, мрзелива и бесполезна, препуштена на здодевниот живот во богатото предградие. Се сеќава дека љубовта и топлината на мајката ја чувствува единствено во моментите кога спијат заедно додека мајката е во алкохолизирана состојба или мамурна.

„Би можела да си измислам дека мајка ми одбиваше да работи по дома како своевидно феминистичко тврдење за нејзиното право на одмор, но всушност мислам дека таа одбиваше да готви и чисти, бидејќи сметаше дека со тоа може да се зацементира нејзиниот неуспех како кралица на убавината.“

Но, и начин за конечно да ја оплака својата мајка која последен пат ја гледа на болнички кревет во кома:
„Дури и со цевка низ грлото, машина залепена на лицето за да дише, таа сепак беше убава.“
Преку создавањето на лик на убава летаргична мајка и ќерка која сака да спие за да се разбуди, писателката креира опозиција: заспана мајка/разбудена ќерка. Со ова, писателката го свртува вниманието кон досегашното портретирање на „убавите заспани жени“ во литературата и кинематографијата, а чинот на успивање на жената го осмислува како креативен чин за преродба на жената.

Годината симболично завршува пред нападот на кулите-близначки во 2001 година. Преку ликот на разбудената жена, писателката портретира една нова генерација, која ако на почетокот на новиот милениум се исцрпуваше со нормите на капиталистичкото општество, сега се обидува да го ревизира и испита вредносниот систем на тоа општество.

Класично анонимни: И жените се присутни во историјата на музиката

Кога се зборува за западноевропската традиција на класичната музика, одново и одново се анализираат истите композитори, веќе познати на широката јавност. Верувам дека повеќето луѓе не се во можност да набројат 3 музичарки од полето на класичната музика, а тоа е така бидејќи историјата на музиката упорно се држи до своите удобни рамки.

Доколку се навратиме на историјата можеме многу лесно да заклучиме дека творењето на жената, особено во уметничката класична музика отсекогаш е во втор план, недоволно истражена и објаснета. Постојат голем број примери на талентирани музичарки кои живееле во сенка на своите дедовци, татковци и љубовни партнери. Познато ни е традиционалното етикетирање на жените како чуварки на домот, готвачки, домаќинки, мајки, кои што не би имале време да творат уметност и истовремено да ги извршуваат сите овие должности. Но, историјата ни покажува поинаку – голем број на музичарки го правеле сето ова, успеале да создадат врвни музички дела, но за жал, нивните приказни се помалку познати во јавноста.

Во феудалните опшества во Европа за жените кои што потекнувале од благороднички семејства задолжително било да се високо образовани, да знаат да свират инструмент и да читаат нотно писмо. Доколку не сме прочитале некаде, можеби сме забележале во некој филм како Madame Bovary (2015), Emma (2020), Pride and Prejudice (1995), или Little Women (2019). Меѓутоа, овa знаењe не билo потребнo за потоа тие жени да станат уметници и да се бават професионално во тоа поле, туку за да бидат што попривлечни за брак и да имаат со што да ги забавуваат гостите. Сè до дваесеттиот век било неморално и срамно жената да настапува јавно, така што сите тие познавања се користеле само зад затворени врати.

Помалку познато е дека жените се присутни во музичката историја уште од средниот век со духовните дела на Касија Цариградска и Хилдегарда Бингенска. Касија била основач на манастир во Цариград и композитор на литургиска музика. Зачувани се 50 нејзини химни од кои 23 се користат и денес во православните литургиски книги. Хилдегарда Бингенска го оставила својот печат во музиката со нејзината литургиска драма Ordo Virtutum која е најстарото преживеано дело од овој тип. Во францускиот барок се појавила Елизабет Жаке де Ла Гер која што свирела на чембало и се занимавала со композиција од своето детство. Таа е редок пример на жена која што успеала да се пробие и да настапува на дворецот на Луј XIV, бидејќи нејзиниот талент бил забележан од страна на друга жена- Мадам де Монтеспан. Голем проблем се јавувал и доколку жената пројавувала желба да е член на хор или член на било каков инструментален состав. Редок пример за жени вклучени во инструментален состав е примерот со Антонио Вивалди кој во 1714 година водел целосно женски оркестар којшто се состоел од сирачиња оставени во установата Ospedale della Pietà во Венеција. Во ова сиропиталиште се оставале новороденчиња преку еден мал отвор во ѕидот наречен scaffeta.

Иако, овој пример на некој начин е инспиративен и охрабрувачки, сепак имињата на овие девојки не се познати, а нивните лица најчесто биле прикривани. Во периодот на класицизмот, во јули 1763 година, две генијални деца, брат и сестра се подготвувале за музичка турнеја низ Европа, незнаејќи дека оваа турнеја ќе го обликува остатокот од нивниот живот. Братот постанал еден од најпознатите композитори во историјата на музиката, Волфганг Амадеус Моцарт, а сестрата Мариа Ана Моцарт после турнејата на само 18 години била приморана да се откаже од музичката кариера и да се посвети на домашните задачи, односно што побрзо да стапи во брак. Нејзината музичка кариера била започната со помошта на нејзиниот татко, но исто така дефинирана и ограничена од него. Фактот дека таа е единствено позната како сестрата на Моцарт, е доволен показател кон историската општествена поставеност која оневозможувала целосно вклучување на жената во класичната музика.. Со сличен проблем се соочувала и Фани Менделсон, композиторка која што заради притисокот од опшествените норми и одлуките на нејзиниот татко била присилена да ги објавува своите дела под псевдоним или под името на својот брат Феликс Менделсон кој станал еден од водечките фигури во музиката на деветнаесеттиот век. Таа е композиторка на околу 460 музички дела меѓу кои: 125 дела за пијано, оркестарски увертири, четири кантати, квартети за пијано и 250 соло песни од типот германски лид.

 

 

А што е со Клара Шуман? Жената која што се градела како музичарка уште од своето рано детство, била сметана за „чудо од дете“ со голема техничка умешност и емотивна зрелост. Во нејзината биографија се забележува колапс во градењето на музичката кариера откако стапила во брак во Роберт Шуман кој сметал дека нејзини најважни должности се оние како сопруга и мајка. „Мораш да го заборавиш уметникот во себе бидејќи титулата сопруга е повисока од уметноста“ (Reich 1985, 55), сметал тој. Можеби оваа голема уметница денес воопшто немаше да ѝ биде позната на јавноста доколку не постанала сопруга на композиторот Шуман. Сличен е примерот и со Алма Малер, сопругата на композиторот Густав Малер која исто така поседувала музички талент, но поради нејзиниот сопруг била присилена да го пригуши. Колку е тажна информацијата дека дури во 1936 година за првпат на сцената на Лондонската филхармонија застанала диригентка, Надја Буланже. Буланже освен тоа се смета и како една од највлијателните педагози во музичката историја.

Ова се само дел од сите оние жени уметници кои успеале да се изборат за своето место во долгата традиција на западноевропската класична музика. Традицијата на класичната музика де факто се базира на машкото творештво, но тоа треба да почне да се менува и прилагодува со текот на времето. Се разбира дека е важно на музичките академии и конзерваториуми да се изучуваат сите големи композитори, но потребно е идните генерации да се запознаваат и со големите композиторки кои твореле низ различните историски периоди. Неприфатливо е да се завршуваат музички училишта без да се знаат храбрите претставнички кои се бореле да ја претстават својата уметност.

Нема никогаш да го дознаеме бројот на музичарки од минатото кои не успеале да се доближат до јавноста и воопшто не добиле шанса за да го покажат својот музички талент. Со тоа, многубројни музички дела се изгубени низ времето, само заради нееднаквата распределба на општествената моќ и можности меѓу родовите.

Гледајќи назад, потребно е да се запрашаме дали конечно дојде време за промена на старите вредности во класичната музика и креирање на простор за женското творештво. Доколку одговорот е да, почетокот на таа промена е одавање почит и изучување на жените кои постоеле и твореле во минатото.

Пратеничка – да се биде или не?

Годинешниве парламентарни избори се разликуваа од сите претходни по тоа што за прв пат се оддржаа во ек на пандемија. Сепак, не се разликуваа во нивниот пристап кон жените во македонската политика. Според законот, 40% од кандидат(к)ите на секоја изборна листа треба да бидат од помалку застапениот род¹. Оваа мерка постои со цел да се промовира родовата еднаквост во Парламентот. Пред да разгледаме до кој степен оваа мерка вистински влијае на застапеноста на жените во нашето Собрание, да објасниме зошто е воопшто важно и кај нас и во светот парламентите да бидат родово балансирани и генерално инклузивни.

Собранието е претставничка институција, што значи дека неговото постоење има јасна цел да ги застапува интересите на сите граѓани и граѓанки и во согласност со тие интереси да носи закони кои важат за сите. По таа логика, жените припаѓаат на таа институција исто толку колку и мажите, затоа што живеат според законите на државата исто толку колку што живеат и мажите. Дополнително, одредени закони кои ги носи Собранието секако повеќе засегаат одредени групи во општеството како на пример, закон за абортус, закони поврзани со семејното насилство, или спорниот закон за антидискриминација. Ова важи и за сите други различности што постојат во едно општество, па така и довербата што граѓаните ја имаат во една од најважните демократски институции – Собранието, зависи од тоа колку успешно таа ги одразува и почитува различностите што постојат во општеството.

Квотата за 40% застапеност на помалку застапениот род на кандидатските листи (што во нашиот случај речиси без исклучок се жените) ја исполнија сите политички партии на овогодинешните избори. Вкупно 42.78% од кандидат(к)ите за пратеници и пратенички беа жени. Партијата со највисока застапеност на жени на кандидатска листа беше ДУИ, која што во една изборна единица имаше дури 60% кандидатки на изборната листа². Вака наредени, се добива слика дека македонското општество е отворено кон родовата еднаквост и промовирањето на женската застапеност во најважната демократска институција. Но, реалноста како и секогаш е далеку покомплицирана.

На пример, жените на овие, како и на сите претходни избори, беа во многу помал број како ностелки на изборните листи. Тоа ни укажува дека тие често се ставени на листата за да се запази квотата, но се позиционирани на помалку конкурентни места. Доколку прочепкаме малку повеќе, се отвора еден цел свет на пречки кои кандидатките за пратенички ги доживуваат во текот на целиот изборен процес, како резултат на постоечките норми и стереотипи, според кои политиката е доминатно машки терен.

Генерално и во рамките на политичките партии, жените имаат помалку можности за просперирање на повисоки функции во партијата, што е видливо и по бројните анкети во кои довербата кон политичарките е помала од онаа кон политичарите. Како кандидатки за пратенички жените вообичаено имаат потежок и поограничен пристап до извори на финансирање потребни за водење политичка кампања, а и пристапот и третманот во медиумите е различен во споредба со мажите. Жените се помалку застапени во медиумите, а и кога се застапени обично се претставувани во некои традиционални рамки и почесто се мета на родово базиран говор на омраза, нешто со коешто машките кандидати не се соочуваат. Овие пречки³ имаат длабок корен во општествените и културолошките норми, според кои се смета дека жените не припаѓаат на високи политички позиции, делумно и затоа што од нив се очекува да ги извршуваат мноштвото од обврските во домот и околу семејството. Изборот помеѓу приватниот и јавниот живот кај мажите е полесен, бидејќи очекувањето дека тие ќе останат исто присутни во фамилијарниот живот без разлика на предизвиците кои ги преземаат во кариерата е многу помал отколку кај жените. Овде дополнително се јавува уште едно сериозно прашање поврзано со социјалниот статус. За почеток, поверојатно е дека жена со подобар социјален статус ќе се ангажира во политиката, бидејќи има можност да плати помош околу дополнителните обврски, за разлика од жена од посиромашните социјални слоеви. Покрај тоа, постои и товарот кој секоја политичарка го носи кога се појавува во јавност, а тоа е дека првото нешто кое што се забележува и коментира не е нејзината компетентност како политичарка, туку изгледот, облеката, фризурата. Ова се фактори кои уште во почеток исклучуваат и обесхрабруваат многу жени од политичко учество, особено во највисоките државни органи. Сите овие пречки создаваат стеги кај жените и водат кон тоа многу жени сами да одлучат дека кандидатурата за Собранието е преголем товар кој не можат да си го дозволат.

Резултатите од минатонеделните избори укажуваат на тоа дека овие пречки се се’ уште пресудни, и дека многу партии ги формираат кандидатските листи со цел формално да ја задоволат квотата, но без реална посветеност кон родовата еднаквост. Па така, во новиот состав на Собранието избрани се само 43 пратенички (од вкупно 120), што е 4 помалку од минатиот собраниски состав. Партијата пак со најголема застапеност на жени на кандидатските листи – ДУИ, има само 4 избрани пратенички од 15 места, или 26,6% од редовите на партија која во една изборна единица имаше дури 60% жени на листата.

Самата застапеност на жените во Собранието како статистика не е гаранција за родовата еднаквост во работата на институцијата. Застапеноста е само еден дел од концептот на родовата еднаквост во парламентите. За вистински родово сензитивен парламент секако е важен балансот во бројките, но потребно е многу повеќе од тоа. На пример, гледајќи ги само бројките на пратенички во парламентот, најродово балансиран парламент во светот има Руанда. За разлика, Исланд е рангиран неколку места под Северна Македонија по бројот на пратенички. Тоа не значи по автоматизам дека парламентот на Руанда е родово посензитивен од тој на Исланд. За вистински родово сензитивен парламент, потребни се суштински залагања за женските права од страна на сите пратеници и пратенички, што опфаќа се’: од темите на политичката агенда, до законите кои се гласаат во Собранието, до инклузивноста во јазикот кој се користи на Собраниските седници. Тоа значи дека пратениците и пратеничките во Собранието дебатираат и носат одлуки и закони земајќи ги предвид различните потреби на граѓаните и граѓанките и активно размислуваат за тоа каков ефект нивните одлуки имаат врз жените и мажите во општеството. Добар пример за ова е веќе споменатата квота од 40%. Во нејзино отсуство, изборниот законик би изгледал родово неутрален бидејќи пропишува еднакви права за сите кандидати без оглед на родот, што може да доведе до заклучокот дека тој закон не ги ограничува жените да се кандидираат за пратенички. Но, во општество кое се’ уште ги маргинализира жените и женските прашања, недостатокот на квота како афирмативна мерка резултира во доминацијата на мажите во високите државни институции како што е Собранието. Родово сензитивната мерка во тој случај е да постои квота во изборниот законик со цел да се постигне родов баланс во Собранието, бидејќи општеството со своите норми уште во почеток им дава предност на мажите. Квотата не значи дека жените со помалку компетениции од мажите можат да стигнат до пратенички места, туку дека на жените кои се подеднакво компетентни, дури и покомпетентни од мажите, им се отстрануваат пречките поставени од општеството и им се овозможува колку-толку порамноправно да учествуваат во трката со мажите. Ваквиот начин на анализирање на одлуките носи до Собрание кое се фокусира на интересот на граѓаните и граѓанките, а не на гласањето во интерес на партиите од кои доаѓаат пратениците, или во интерес само на одредена група на граѓани.

Од досегашните избори видливо е дека речиси ниедна политичка партија не се залага, континуирано и посветено, за родовата еднаквост. Во тој поглед не е неочекувано дека борбата за родова еднаквост во македонското Собрание продолжува да се одвива под влијание на меѓународните и невладините организации, а не како иницијатива или стратешка цел на пратениците и пратеничките.

 

 

¹Иако во законските регулативе се уште се користи терминот „пол“, во овој текст се користи терминот „род“ како точен термин во дадениот контекст.

² Проект „Поддршка за изборни реформи“, Парламентарни избори 2020 – Анализа на кандидатски листи низ призмата на општествена и политичка вклученост, Скопје 2020

 

Не чепкај традиции!

Јас сум девојка израсната во Аеродром па дорасната во Дебар Маало. Скопје и сите негови марифети ми се длабоко вкоренети во срцето и ги носам со себе секаде каде што ме носи патот. Го сакам Скопје и сите смотани традиции повеќе од што можам да си признаам. Ќе застанам за секунда кај смотаните Скопски традиции – кои се тие всушност? Не е новост дека Скопје е град хибрид, изгњавен и измачен, но пирејски, не се дава. Измеѓу чудни градоначалници со дубиозна смисла за естетика и урбанизам, и екстремно ниска јавна свест и нагон за правење добро, Скопје исто така го гушат и лоши културолошки традиции.

Што значи да си жена во Скопје? Во некои аспекти сигурно е слично како и во другите градови. Сигурно повеќето девојчиња во Македонија се навикнати да добиваат помалку џепарлак од нивните браќа или братучеди – само бидејќи се женски. Најверојатно има и доста жени кои не биле ставени во ниеден тестамент бидејќи нивните браќа или братучеди добиле предност, само бидејќи се машки. Сигурно од повеќето девојки и жени во Македонија се очекува да се главни дежурни на секој семеен ручек за миење садови. Најверојатно повеќето жени во Македонија го чувствуваат притисокот за затруднување што поскоро. Да израснеш како независна жена во Скопје и Македонија не е лесно – факт кој го заклучив само откако  се преселив надвор.

Притисокот околу трудноќа не е симптоматичен само за Скопје, па нити за цела Македонија. И дефинитивно може да забележиме прогрес по ова прашање на глобално ниво и како жени имаме поддршка и алатки за справување со овој притисок. Но, има една екстремно шовинистичка традиција за која ретко може да се најде нешто пишано, или помош за како да се справиме со истата – традицијата на повојница/мекици по пристигнување на новороденчето. Да разјаснам при самиот старт – ова не е статија која има за цел да им каже на луѓето како да се забавуваат или како да прославуват важни моменти во својот живот – апсолутно не, никогаш не би си дозволила да сеам памет на тој начин. Феминизмот е токму спротивното – право на жените да одлучуваат за својот живот свесно. Оваа статија е за сите кои, како мене, кога требале да присуствуваат на нечива повојница се чувствувале екстремно неудобно.

—————

Сум присуствувала на повеќе повојници во мојот живот, само во скопскиот регион. На првата ваква прослава бев доста збунета, не ми беше јасно што се случува и кој за што слави поточно, но најмногу од сè , се прашував кој седи со мајката додека другите слават – свадба без невеста. Уствари не се прашував, туку се надевав дека не е сама. Па често рашарував со очите наоколу барајќи ги прво родителите на мајката. Најчесто тие не беа на прославата бидејќи беа со мајката во болница, па ќе ми олеснеше да знам дека мајката не е сама. Еднаш одамна памтам како наивно ја прашав мајка ми – мамо, ти ќе седиш со мене во болница или ќе одиш на мекици кога ќе се породам? Од мекици на мекици, оваа традиција продолжи да расте и да станува се поапсурдна. Она што пред повеќе од десетици години беше славење повојници дома во поинтимна атмосфера со мекици, се префрли во кафанско славење со сите марифети, алкохоли и ордервери. Ах да, и мекици, таму некаде во ќошот, да се зачува симболиката. Но и во двата случаи главниот лик е изоставен – мајката.

Мојот партнер Луис е од Шпанија, Канарските Острови. Како мултикултурен пар често мора да правиме компромиси помеѓу различните традиции, вклучувајќи како се слави Божиќ, Велигден, 1ви Мај и како се пречекува новороденче. Долго време од кога бевме заедно го немав прашано Луис како се слави пристигнувањето на новороденче во Шпанија – бидејќи не ни мислев дека има различни начини, научена од она што го имав видено во Скопје. Во еден момент некако паднавме на муабет и Луис беше вчудоневиден од скопската традиција која му ја раскажав. Кога раскажував бев убедена дека ние нема да го следиме овој модел и ако ништо друго ќе направиме некоја наша традиција, на што тој одговори дека и да го молам нема шанси да ја следиме скопската традиција која звучеше крајно апсурдно.

Од тој момент ми се отвори нова перспектива. Научив дека барем во други држави постојат различни традиции и оваа што ја знам јас не е апсолутна и не важи секаде. Ама бев сеуште убедена дека оваа традиција е македонска и сите во Македонија ја практикуваат. Неколку години нанапред, рано годинава бевме со мајка ми во Португалија службено. Еден ден се разбудив и во една од многуте Вајбер групи се имаше направено гужва, сто нотификации. Нечива жена, на некој близок во групата, тукушто се имаше породено. Една нотификација беше известување за новоста, а другите деведесет и девет за како ќе се изнажуркаме и изнапиеме на мекици. Многу се налутив, ми се прели лончето. Тоа утро пропуштив доручек во хотелот, се искарав со мајка ми, но…изреагирав. Не можев и не сакав веќе да ја чувам фрустрацијата во себе околу овој настан. Пред да се испразнам на фејсбук направив мало истражување – да видам да не некој претходно пишувал на темата, да не има и други кои се чувствуваат како мене – но, не најдов ништо.

Се двоумев и сè уште се двоумам за мојот пристап. Се сметам себе си за феминистика, но дали тоа значи дека треба да сум во конфликт со културните традиции? Истовремено сум голем поборник за човекови слободи и правото секој да си изгради живот кој ќе го исполнува. Па така, не сум огромен обожавател на давање насоки за како да се живее нечиј живот, ауште помалку сакам да им мудрувам на луѓето како да се забавуваат – еден од животните аспекти кој е најиндивидуален и специфичен. Секој има право да се забавува и прослави на начин на кој што сака. Но, откако решив да зборувам на темата, коментарите кои ги добив укажаа на драстично различен аспект на дискусијата, онаков каков не очекував да се појави.

Дел од коментарите кои ги добив беа од жени кои уште одамна се чувствувале како мене, но не знаеле како да го срочат тоа. Другиот помал дел од коментарите беа мажи, кои позитивно се приклучија на дискустијата со примери од други региони во Македонија.

Сепак, веројатно најголемата лекција од оваа моја авантура е следната: оваа традиција каква што ја знам јас е скопска. Традицијата на мекици во кафана без мајката е скопска традиција, значи, за истата сме си одговорни ние самите, поведени од шармантните кафани каде само се чека прилика за алкохолизирање. Но, баш оваа скопска традиција не била ваква отсекогаш, туку ние значително сме ја измодифицирале на начин на кој има смисла и забава за сите, освен за мајката.

Иако можеби не дојдов до којзнае какви заклучоци, се радувам што решив да иницирам јавна дебата за оваа традиција, пред сè бидејќи научив за многу убави традиции за повојници кои постојат во некои градови во Македонија (а кои никогаш немаше да имам прилика да ги научам). Во Тетово и Берово, на пример, на повојница одат само жени, интимно во домашна атмосфера. Во Битола и други региони, се месат мекици или крофни и се делат низ градот. Во Крушево, мекиците се пошеќеруваат. Така било и во Скопје пред повеќе од десет години.

Второто нешто што го научив е колку е важно да се адресираат проблематични аспекти од нашето опкружување кои едноставно повеќе не ни прават смисла, без разлика колку се етаблирани или секојдевни. Тоа вклучува и културни традиции кои со своето долгорочно постоење пркосат на било каква промена која промовира еднаквост. Ова го вклучува и концептот на културен релативизам, каде што културата игра главна улога во разбирање на нечии вредносни системи и начини на дејствување.

Под маската на културен релативизам може да кажеме дека женската генитална мутилација е во ред, бидејќи има значајна културолошка симболика. Културниот релативизам е значаен и потребен, и како механизам спречува колонизација и империјализам. Истовремено креира рамка на разбирање на одердени традиции кои можеби во нашата култура би изгледале абсурдно – во Јапонија имаат традиција на поклонување наместо ракување, додека во Кина е прифатено да се зјапа во други луѓе надвор.

Но, концептот на културен релативизам е понекогаш застрашувачки и ограничувачки кон искоренување на штетни традиции. Во поконзервативни општества концептот на културен релативизам понекогаш се користи како жртвено јагне против промена. Кога се бориме за поеднакви општества важно е да се имаа оваa дистинкиција на ум. Па така, овој осврт има за цел поддршка на сите оние кои поради причините наведени не се чувствуваат дека скопскиот начин на повојница е правилниот за нив – и дека изборот за поразлична прослава од нормативната е оправдан и легитимен.

Се прашувам, уште колку традиции се „поскопјени“ со магичниот прав на нееднаквоста? Одвај чекам да дознаам.

Феминизмот и сексуалната работа

Ангели со железна вилица (во оригинал: Iron Jawed Angels) е филм кој зборува за борбата на правата на жените, филм за кој често дискутираме со сексуалните работнички. Секој пат оваа дискусија за жените и борбата за своите права го буди заспаното во сите нас. При еден разговор на оваа тема, силен впечаток ни остави говорот на една сексуална работничка: “Можеби еден ден и за мене ќе снимаат филм. Овде се зборува за борба на жените наспроти мажите, гласни и борбени за своите права. Но, мојата битка ќе биде малку поинаква, жена наспроти жена! Знам дека ќе зборуваат за моите искуства, ќе ме убедуваат дека морам да најдам друга работа, ќе ме убедуваат дека сум експлоатирана, згора на сè и трговија прават со мене. Но, ќе повторам по милионити пат гласно: Јас сум сексуална работничка, доброволно ја избрав оваа професија, ги заслужувам сите права како и било која друга жена!”

Со оваа изјава повторно се отворија истите прашања: Дали сексуалните работнички уживаат исти човекови права како другите жени во ова општество? Ако сексуална работничка пријави насилство од клиент или партнер, пријави дискриминација и вознемирување, ќе добие ли еднаков третман како и останатите жени жртви на насилство и дискриминација?

Секојдневно на социјалните медиуми читаме статии, објави и текстови каде женските организации гласно говорат за правата на жените. Тоа е неопходно, особено во овие времиња кога тешко стекнатите права повторно ни се одземаат (примерот со Полска каде се води битка за абортусот ) или во услови на КОВИД-19 каде најголемиот товар го носат жените. Но дали женските организации и неформални групи се доволно гласни кога се работи за правата на сексуалните работнички?

Феминизмот има за цел да ги зајакне и ослободи жените преку вклучување на нивниот глас и нивните различни искуства во барањата за подобрување на положбата на жената во општеството. Ако феминизмот застапува подобрување на социјалната, економската и политичката положба на жената во општеството, започнувајќи од право на глас, подобрување на работничките права на жената, сексуална слобода и друго, тогаш сексуалните работнички и нивната работа не треба да бидат исклучок. Сексуалните работнички имаат право да добијат заштита при неплаќање на нивната работа, исто како и сите останати работници и даватели на услуги.

Феминизмот што не го одразува гласот на сексуалните работници не е целосен. Не можеме да зборуваме за справување со родово-базираното насилство врз жените, без да го земеме предвид искуството на насилство врз сексуалните работници и работнички. Ако продолжиме да ги третираме сексуалните работници како жртви, ја одржуваме стигмата кон нив, го замолчуваме нивниот глас и нивното искуство го правиме невидливо. Вклучувањето на сексуалните работнички во феминистичкото движење е клучнo за намалување на насилството, стигмата и дискриминацијата кон сексуалните работнички што ќе резултира со подобрување на нивниот статус во општеството.

За жал, дел од феминистичкото движење/феминистките ја осудуваат сексуалнта работа.

Но, неподдржувањето или осудувањето на сексуалната работа од страна на феминистките е во најмала рака „нефеминистички” .

Дел од нив одлучуваат во име на сексуалните работнички и тврдат дека тие ”ги продаваат своите тела”, “се продаваат себе си”, дека сексуалната работа секогаш претставува насилство врз жената и се залагаат за казнување на купувачите на сексуални услуги, мислејќи дека на тој начин ги заштитуваат.
Дали при ова тврдење, феминистките кои сметаат дека сексуалната работа е насилство врз жените за ваквите ставови разговарале и ги прашале сексуалните работнички како се чуствуваат тие и што е најдобро за нив?

Искуството на сексуалните работнички во земјите каде што се криминализираат лицата кои побаруваат и плаќаат за сесуалните услуги, така наречен Шведскиот модел, кажува дека таквото решение доведува до зголемување на насилството врз сексуалните работнички и зголемување на трговијата со луѓе. Наспроти ваквото решение, моделот на декриминализација на сексуалната работа кој ја признава како работа, претставува најдобар пример за унапредување на здравствените и човековите права на сексуалните работници. Со декриминализација на сексуалната работа, сексуалните работници би имале можност за побезбедни услови за работа, можност преку судски постапки да бараат заштита од насилство, дискриминација и злоупотреба и претставува најефикасен модел за справување со проблемот на трговија со луѓе.

Треба да направиме јасна дистинкција меѓу доброволната сексуална работа и трговијата со луѓе и/или сексуалната експлоатација. Сексуалните работнички/ци сами одлучуваат за сопствениот живот и нивните потреби, доброволно одлучиле да се занимаваат со сексуална работа, сами даваат согласност, односно, влегуваат во договорни односи со нивните клиенти, Тие се залагаат за помош и поддршка на жртвите на трговија со луѓе и се борат за елиминирање на сите форми на насилство против сексуалните работници и воопшто против насилството врз жените. Исто како и во сите останати професии, така и во сексуалната работа, има сексуални работнички кои заработуваат повеќе, некои помалку, некои си ја сакаат професијата, а некои во одреден момент одлучиле да ја прекинат или заменат. Сепак станува збор за самостојна донесена одлука.

За крај, да се потсетиме дека сексуалните работнички се меѓу првите феминистики во светот кои ја започнале борбата за правата на жените. И поради тоа да не ги заборавиме и ние нив во борбата за еднаквост.

Искра во борбата против домашното насилство: Интервју со Анастасија Младеновска

Почетокот годинава беше објавена првата книга на младата авторка Анастасија Младеновска под насловот Искра во издание на Ѓурѓа. Во книгата е претставена борбата на девојче кое расте со насилство во домот, каде авторката отворено пишува за своето детство и говори за последиците кои остануваат со жртвите на семејното насилство.
“Можеби поради тоа што младоста по природа е храбра, авторката не се плаши да ги разголи своите најинтимни размислувања, ниту пак да пишува за некои од најтрагичните детали од својата приказна, во еден исклучително тежок самостоен обид да ја отвори, исчисти и стерилизира раната, за да го спречи нејзиното понатамошно инфицирање“, пишува Ана Василева во освртот на книгата.
Приказната е раскажана преку ликовите на Калина и Дафина, мајка и ќерка, кои се главни сносители на дејството, но и самата авторка кажува дека делото има автобиографски елементи, а како такво, е реткост во македонската книжевност.
Тоа што најмногу ме погоди е како нејзините блиски не преземале ништо, тврдејќи дека тоа не било „нивна работа“ и не било на место тие да се мешаат. Честата појава на вакво „свртување на главата“ пред семејно насилство, кај мене вроди желба да поразговарам со авторката на Искра, Анастасија Младеновска. Разговорот го водеше Ива Станојковска.

 

 

Оваа книга обработува приказна за семејно насилство, тема која сè уште претставува табу, па и оттаму жртвите често го премолчуваат. Што за тебе беше одлучниот момент да го направиш овој чекор, односно книгата да биде издадена?

 

Тоа што книгата е за семејно насилство, всушност немаше некоја улога во мојот одлучен момент, веројатно затоа што сметав и знаев дека за жал, ваквиот проблем е доста распространет во моето опкружување и во Македонија, па знаев дека на одредено ниво ќе бидам, не само разбрана од другите, туку прифатена од себе во целост. Мојот одлучен момент, баш така, кога си реков дека книгата мора да биде издадена беше всушност моментот кога почнав да ја пишувам. Знаев дека доколку човек се зафаќа за нешто вакво, нема враќање. Си реков ова нема да биде како сите наполу завршени работи. Иако имав само 13 години кога почнав да размислувам за посветување на литературата, ми требаше една и пол година, за подоцна, на 14 години, си речам на себе, „Еј време е, време е да креираш нешто. Време е да излезеш од кафезот кој го креирале другите луѓе за тебе во своите мали мозоци и да видиш каде ти се простираат виножитата!“

 

Насловот на книгата е Искра. Што за тебе претставува Искра и зошто книгата го носи ова име?

 

Не за џабе на првата страна од книгата, имам ставено дефиниција на зборот искра. Мислев дека многу луѓе насловот „Искра“ ќе ги асоцира на името Искра и ќе си направат позадински фантазии за содржината на книгата и во право бев! Меѓутоа, освен ако се гледа субјективно кон книгата и да се долови апстракцијата на болката што ја остава родово-базираното насилство, но и иронијата на туѓите погледи коишто се слепи пред насилството, не би рекла дека некој ќе може да го поврзе насловот со содржината. Кога ќе размислам, насловот е многу поврзан со содржината, а и воопшто не е. Многу долго размислував за тоа како да се вика книгата, а воедно и го менував насловот неколку пати. Целата стратегија кога пишувате книга е насловот да биде доволно краток, а привлечен и мистериозен за поширока публика, но и разбирлив. Искра, за мене лично, беше најсоодветното, бидејќи во мојата глава можев да ја поврзам со секоја пасија која ми изникнала како долготрајна љубов, но и со краткотрајноста и минливоста на животот. А тоа е нешто што особено сакате да го запазите кога пишувате за ваков проблем бидејќи секој што преживеал знае дека времето во тие мигови се издолжува како пружина, а сепак се крати од убавото во животот.

 

Приказната во книгата е втемелена во твоето лично искуство. До која мера главните ликови Дафина и Калина ве отсликуваат тебе и твојата мајка и кој беше најголемиот предизвик да се пишува за едно болно, лично искуство?

 

Книгата е 100% автобиографска, со тоа што единствено имињата на ликовите се изменети. Сакав секој настан да го претставам во вистинска слика, без никакво преувеличување или литота, меѓутоа морам да нагласам дека иако настаните се прикажани во нивното вистинско светло, особено внимавав да не биде премногу субјективно, да не дозволам чувствата да ја поклопат книгата и мене самата да ме контролираат, иако лично мислам дека имав право и на такво нешто. Да се пишува за лично искуство е колку прекрасно, толку и страшно. Која приказна ќе ја раскажеме најубаво, ако не сопствената? За мене, не беше толку болно навраќањето кон она што било, колку фактот дека требаше да пишувам за нешта кои што моментално се случуваат во нашето општество. На пример, зошто разведената жена е распуштеница? Зошто е срамно, наместо да се смета за храбро кога сингл мајките ги одгледуваат сами своите деца? Зошто семејното насилство е нормализирано до тој степен што на улица ќе забележите како никој не реагира додека мажот си ја тепа жената? Или контрадикторноста во ставовите дека доколку жената пријавила во полиција, а чекала подолго време, дека нешто не е во ред со неа или дека е неморална и нечесна….

 

На кој начин пишувањето на ликот на Дафина и книгата во целост, ти влијаеше како личност?

 

Уфффф, ептен убаво прашање. И ќе одговарам на прашањево само низ неколку реченички од Марсел Пруст, мојот омилен новелист на сите времиња кој вели; “We don’t receive wisdom; we must discover it for ourselves after a journey that no one can take for us or spare us.“ Единствено ова и можам да го кажам за Искра, која ја сметам за едно големо патување. Размислете какви сте после патување, во моментот кога ги сумирате настаните, фактите и доживувањата. Просто, чувството е неверојатно! Како клетките да ви треперат, а всушност сè што сте направиле за себе било да си го проширите погледот кон светот.

 

Твојата мајка е борбена жена и неверојатна самохрана мајка. Имање на ваква фигура во твојот живот мора да има големо влијание на тебе. Дали можеби таа едел од причината и инспирацијата за книгата и на кој начин?

 

Апсолутно. Всушност, идејата за да почнам да пишувам книга беше на мајка ми. Интересно е бидејќи мислам дека таа имаше сосем поинаква замисла за она за кое ќе пишувам и беше ептен пријатно изненадена кога виде дека книгата ѝ е посветена на неа. Мајка ми е значајно делче од сложувалката на мојот живот и имам неизмерна почит кон нејзината храброст, кон нејзиното неконвенционално справување со животот, постојаниот ентузијазам и отстапување од нормата за она што отсекогаш сите сметаа дека е правилно. До небо сум ѝблагодарна, што ни дозволи на мене и брат ми да се разликуваме од другите и да чекориме по своите сопствени патишта.

 

Која е пораката која се надеваш да ја пренесеш до твоите читатели и читателки?

 

Јасно ми е дека Искра за поголем број на луѓе тешко се голта, меѓутоа она што би сакала да го присвои секој читател/ка после завршување на книгата, е дека литературата е душо-гал, дека среќата е неопходна да го одржува телото, но тагата е онаа од која можеме да израснеме и дека животот е тежок, пред повторно да стане лесен. Тешко е да се оддалечиме од болката затоа што еднаш кога ќе ја искусиме, стануваме нејзини зависници, притоа не знаеме дали постоиме if not being touched. Затоа кажувам, животот е краток, сакајте за да живеете!

 

Scroll to Top