Статија2

Јас и моето драго чудовиште

Секој од нас води некој вид на битка во текот на животот. Некои битки се потешки, некои полесни, некои се кратки, а некои траат и траат. Јас нема да зборувам за нешто што поголемиот дел од вас го знаат или пак им е познато. Мојата битка е ретка.

Борбата со ретка болест е незамисливо тешка и предизвикувачка. Во истата таа борба има многу фази кои треба да се поминат. Почетната, но и најтешката е самото прифаќање и соочување. Како можеш да прифатиш дека секојдневно ќе се соочуваш со нови проблеми, твоето тело постојано ќе се менува и ќе прогресира кон полошо, а да не се разочараш самата себе?

На почеток својата болест ја гледав како некој вид на чудовиште – ја мразев, преколнував и секојдневно посакував едноставно да ја снема. Отсекогаш знаев дека сум различна, но најтешко ми беше кога тргнав во училиште. Седејќи со своите врсници во училиште се чувствував како да не припаѓам таму, како вонземјанин кој слетал на Земјата. Бев ограничена во поглед на физичките активности, најчесто седев во училница или ги гледав останатите како играат. Ноќе плачев, посакував тоа чудовиште да го снема кога ќе се разбудам наутро. Многу често мислев дека сето ова е сон, па во секој миг ќе се разбудам и сѐ ќе биде во ред. Повеќето луѓе околу мене не ме третираа различно, но јас сепак се чувствував како да не припаѓам никаде. Како дете во училиште имав пријатели, повеќето се трудеа да се дружат со мене и да направат да се чувствувам прифатено, но сепак, почесто имав лоши отколку добри мисли.

На таа возраст јас можеби не го ни знаев името на болеста, но знаев со какво чудовиште се борам и со каков противник се соочувам. Не знаев што ме очекува, но премногу се плашев од иднината и тоа што следува. Размислував како е можно било кој да сака некој како мене, некој толку различен од “нормалното”. На моменти помислував дека всушност сите се преправаат дека ме сакаат, бидејќи само ме сожалуваат. Немав детство полно со игри и криенки, туку паѓања и повторно застанување на нозе. Не можев да трчам, одев отежнато и често паѓав повредувајќи се.

Едно паѓање на околу 10 годишна возраст беше одлучувачко за да започнам со користење на инвалидска количка. За жал, не можев многу да зборувам на оваа тема како дете, што дополнително ме водеше подлабоко кон непосакувани мисли. Искрено, не би ни знаела со кого би зборувала, мислам дека никој не би можел да разбере низ што поминував во тој период од животот. На површина бев среќно и безгрижно девојче кое беше срамежливо, но обожаваше да се дружи. Но под таа фасада бев премногу исплашена, тажна и едвај чекав некаков момент кој би го сменил сето тоа. Кој би ме сменил мене. На таа возраст немав каде да се обратам, немав никаква подршка освен семејството. Баш заради чувството на беспомошност и изолација не можев да сфатам дека не сум единствена во светот во таа ситуација, туку дека постојат уште околу 700-800 луѓе во светот како мене.

Каде и да погледнев имаше само луѓе поразлични од мене, не можев да се пронајдам ниту во книги, филмови и ТВ серии. Кога размислувам за тоа сега, како 21 годишна девојка, сфаќам зошто ми било потребно толку долго време за да ја прифатам болеста како дел од себе. Секако, општеството кое не е изградено за да ни одговара нам и недоволната репрезентација во било кој медиум се едни од главните причини. Без речиси никаква помош, како мало девојче требаше да го прифатам чудовиштето во мене и да сфатам дека всушност и не е чудовиште, туку има име, и тоа FOP (Fibrodysplasia Ossificans Progressiva) и дека не е лошо што сум различна од останатите, туку напротив, сите ние сме различни еден од друг. FOP е ретко генетско заболување кое ги претвара мускулите, лигаментите и тетивите во коска, на тој начин создава втор скелет во веќе постоечкиот. Во моментов секое лице со FOP е едно во два милиони. На Facebook постои група за поддршка во која членуваат пациенти, нивни пријатели, роднини и членови од семејството. Секојдневно се објавуваат совети, искуства или некои видови на направи/уреди кои можат да ни го подобрат животот. Групата ми ја нуди потребната поддршка, дружењето со други лица со FOP прави да се чувствувам добредојдена и прифатена и тука е секогаш надежта за подобра иднина.

Фактот што сум корисник на електрична инвалидска количка и лице со ретка болест ме прави посебна, тоа го сфатив после многу извојувани битки. Патот што го поминав за да го прифатам сето ова беше тежок и долг, но ме научи на многу работи кои ми помагаат секојдневно. Сигурна сум дека мојата помала верзија, онаа 7 годишна Викторија која тргнува во училиште би била многу горда на денешната јас. Во тие моменти не можев да размислувам позитивно на иднината, но денес, горда на сопствената борба, можам дури и да се наречам себеси радикална оптимистка.

Патишта на траумата

Пред околу два месеци јавноста дозна за застрашувачкиот случај со родилката од Дебар, Јалдз Веапоска, чии три здрави органи неоправдано ѝ беа извадени, иако самиот настан се случи минатата година во август. За случајот се пишуваше и дискутираше детално во јавноста и секој нареден настан во приказната беше јасно документиран. Она што неретко се случува по вакви случаи е тие да добијат голем публицитет и со истиот да се врши притисок како на злосторникот, така и на жртвата. Во случајот на Веапоска, притисокот беше кон директорот на струшката болница, лекарската коморa и Министерството за Здравство. Во други случаи, заради публицитетот на целиот настан се разгледува историјата на жртвата, која следствено е ставена во јавното око и не е имуна на осудување. Во наведениот случај, таа беше „идеалната жртва“ затоа што се најде во неизбежни околности, каде немаше ниту можност да избегне да биде на таа локација, не го „познаваше“ нејзиниот напаѓач и не можеше да се бори против нејзиниот напаѓач. Поточно, таа не можеше во никој случај да биде обвинета за било каков морален или кривичен прекршок. Меѓутоа, како резултат на нефукционалниот систем, потребен беше јавниот притисок за воопшто да има некакво поместување во врска со нејзиниот случај и дури пола година подоцна да се актуелизира тоа што ѝ се случи. Овој случај е доста комплексен за јасно да се увиди двојната виктимизација, меѓутоа таа постои. Кога системот не реагира соодвено на насилството кое било извршено, тоа претставува двојна виктимизација само по себе.

За да може да се сфатат сите сегменти релевантни за еден ваков настан, битно е да се претстави целокупната слика за што сè ѝ се случува на една жртва, односно кои се можните патишта на нејзината болка, од случувањето на самиот настан, до судскиот процес (ако делото се пријави) и понатаму. За да се избегне капитализирање на болката на Веапоска или на било која друга жртва, ќе се користиме со хипотетички настан. Односно, во натамошниот текст ќе ги следиме честите последиците конкретно врз жртва на сексуално насилство, разгледувајќи ги повеќето слоеви кои ја предизвикуваат траумата. Тоа ќе го направиме заради тоа што во реалноста речиси никогаш не постојат „совршени“ жртви на сексуално насилство и токму затоа тие често се жртви на двојна виктимизација.

 

 

Првиот пат – настанот

 

 

Кога ќе се случи сексуално злоставување (или сексуално насилство) на жртва, најчесто се зборува дека има бројни последици по нејзиното здравје – како физиолошки, така и психолошки. Од физиолошките се бројат несакано забременување на жртвата, пренесување на венерични инфекции, неплодност, инфекции на уринарниот тракт и останати телесни и тешки повреди. Психолошките последици се исто толку сериозни и може да траат многу подолго. Може да се појават следните: синдром на пост-трауматски стрес, страв, анксиозност, вина, депресија, злоупотреба на супстанции, растројства во исхраната и во најлош случај може да има и фатални последици. А, често кога се дискутира за трауматски настани, се напоменува дека на некоj начин преживувањето, односно претрпувањето на минатото (т.н. „флешбек“) е потешко од самиот трауматкси настан. Тоа е затоа што настанот што ја предизвика таа траума има почеток и крај. Од друга страна, пак, претрпувањето (најчесто кај луѓето кои имаат симптоми на пост-трауматски стрес) може да се потворува одново и да се појавува во најразлични моменти. На физиолошко ниво, повторувањето на овие мемории предизвикува зголемена кардиоваскуларна работа (Chou et al., 2015) и како плашење од самите мемории при нивно сеќавање (Joscelyne et al., 2012). Oвие реакции, генерално, се ирационални и надвор од контрола на лицата. А, кога луѓе имаат интензивни нагони и емоционални реакции врз кои или немаат или имаат мала контрола, тие се чувствуваат како да не припаѓаат на своето тело. Тоа дополнително предизвикува стрес на лицата кои поминале низ трауматски настани.

Друг битен елемент што мора да се напомене дека е фактот дека жртвите немаат едно исто искуство. Како што пишуаат Јуан, Кос и Стоун (Yuan, Koss & Stone, 2006), „разновидноста на емоционалните исходи е видлива според варијабилитеот на сериозноста (благ вознемирувачки настан и опасен по живот), времето (непосредно по настанот или со одложено влијание), времетраењето (краткорочно до долгорочно) и видовите на последици [по жртвите].“ Тоа значи дека секој жртва е ранлива на свој начин.

 

 

Вториот пат – барање помош

 

 

За надминувањето на болката нанесена од сексуално насилство, скоро секогаш се бара помош од заедницата и во општествените системи на заштита. Тоа подразбира обраќање до семејството или пријателите, до полициските служби или здравствениот систем, т.е. посетување доктори или професионалци по ментално здравје. Но, одлуката да се побара помош не е толку лесна и ја претставува првата препрека која мораат жртвите да ја надминат. Во различни култури на различен начин се гледа сексуалното насилство и затоа има различни емоционални исходи кај жртвите. Како што наведуваат Калра и Бугра (Kalra & Bhugra, 2013), во социоцентрични култури, каде срамот е превалентна емоција, жртвите може нема да сакаат да разговараат за својата траума и следствено нема да го пријават случајот. A, во егоцентричните култури, кои се повеќе индивидуалистички, се предизвикува поприватно чувство на вина или самообвинување.

Без разлика на културата во која се наоѓа, општествените и индивидуалните стеги, како и достапноста на формалните институции на заштита, жртвата најчесто има потреба да ја сподели својата траума. Тука се говори за позитивна и негативна социјалната подршка или социјалната реакција. Под позитивна социјална реакција се подразбира верување на жртвата за случувањето на настанот, сослушување што има таа да каже, како и пружање средства и можности оптимално да се справи настанот; негативна социјална реакција вклучува обвинување на жртвата дека „сама е крива“ или дека била неодговорна. Но, што се случува кога овие формални и неформални системи на подршка не ѝ ја даваат помошта, или уште полошо, кога ја негираат состојбата на жртвите? Различни истражувања покажуваат кон тоа дека (Davis et al., 1991; Ullman & Siegel, 1995; Ullman, 1996) негативните реакции само ја влошуваат психолошката симптоматологија, го одлужуваат закрепнувањето и доведуваат до полошо перцепирано физиолошко здравје кај жртвата. На општествено ниво, се создава култура на недоверба во системот и доведува до непријавување што дополнително влијае на тоа како се перцепира овој проблем и како се водат законодавните политики околу овие прашања.

 

 

Третиот пат – јавно обелоденување на случајот

 

 

Како што беше наведено во воведот, кога случаите од ваков тип стануваат јавни најчесто се обелоденуваат детални информации и за жртвата и за обвинетиот. Но, тоа претставува нож со две острици – кога некоја личност што е на позиција на моќ јавно е обвинета за некакво кривично дело, тогаш често се охрабруваат и други негови жртви да покренат судска постапка. Од друга страна, пак, кога се откриваат приватни информации за жртвата, содржината на истите претставуваат лакмусов тест за дали тоа дали истата ќе биде подржана или критикувана од јавноста. Доколку жртвата не го помине ваквиот тест на морална „чистота“, односно доколку во нејзината историја е пронајдено било каква информација што може да ја претстави во ништо помалку од „идеална“ позиција, тогаш стихијата на осудувања неизбежно ќе излезат на виделина.

Без разлика кој комуникациски канал се користи, најчесто се случува на јавнно засрамување на жртвата, односно понижување. Ваквиот обред на срамење не е нов per se; во последната деценија тоа најчесто се случува на интернетот, преку социјалните мрежи. Иако може да се јави во различни форми, ваквиот тип на јавно осудување на жртвата често е во облик на сајбербулинг. Како релативно нов феномен, сè уште се истражуваат целосните ефекти од ваквото однесување. Некои истражувања покажуваат дека во зависност од повеќе фактори – колку често се повторува однесувањето, балансот на моќ, јавно или приватно силеџиство, како и анонимност (Palladino et al., 2017) – како и типот на силеџиство (Langos, 2015) зависи и ефектот од ваквото однесување. Но, заради постоечките проблеми во правосудниот систем и индиферентноста кон справување со било какви однесувањана интернетот, не постои системска подршка на жртвите.

 

 

Четвртиот пат – системска индиферентност

 

 

Неколку истражувања покажуваат дека самата правна процедура ѝ претставува вознемирување на жртвата (Cluss et al., 1983; Sloan, 1995a; Matoesian, 1993), но тоа е кога општествените системи на заштита „функционираат“. Кога системите на заштита, особено полицијата, го негираат злосторството, тоа допринесува до зголемување на пост трауматските симптоми (Sloan, 1995b). Повторно, тоа е во ситуации кога злосторникот не е дел од (или блиску до) самата полициска служба и жртвата може да се охрабри да го пријави случајот. Во светскиот извештај за насилство и здравје на Светската Здравствена Организација се наведува дека вредностите на една заедницата се битен фактор. Колку длабоко е вкоренето верувањето во машка супериорност и машкото „право“ на секс има големо влијание врз колку е веројатно да се случи сексуално насилство, како и општата толеранција во заедницата на сексуални напади и санкциите, доколку ги има, против сторителите. Полицијата го третира пријавувањето на секусалното злоставување со помала сериозност особено ако нападот е извршен од страна на сопругот на жртвата. Кога полициската истрагите и судските случаи продолжуваат, постапките може да бидат релаксирани или корумпирани – на пример, така што правни документи се „губат“ за возврат на мито. Неретко е и самиот сторител да е дел од институциите за заштита, што е дополнителен фактор заради кој жртвата не го пријавува случајот.

 

Петиот пат – социјални норми

 

 

Социјалните норми на една култура не се само неформални правила кои го раководат однесувањето на лицата, туку се и одраз на вредносниот систем во даден регион. Кога во еден систем не се вклучува сеопфатно и системско справување со сексуално, но и родово базирано насилство, тоа покажува дека системот повластува едни групи повеќе од другите. Како што се наведува во извештајот на СЗО, сексуалното насилство извршено од мажи е во голема мера вкоренето во идеологиите на „правото“ на секс кое им се доделува на мажите. Многу мажи на тој начин едноставно ја исклучуваат можноста дека нивните додворувања може да биде одбиени или дека жената има право да направи автономна одлука за учество во сексуални пракси.

Општествените норми околу употребата на насилство како средство за постигнување на одредена цел се значајно поврзани со распространетоста на сексуалното насилство. Во општества каде има силна идеологијата за супериорност на мажите (нагласувајќи ја доминацијата, физичката сила и машка чест) сексуалните насилства се почести. Земји со култура на насилство, или каде има насилен конфликт, доживуваат зголемување на скоро сите форми на насилство, вклучувајќи го и сексуално насилство. Oд друга страна, битно е да се разгледаат и начините на кои општетвото реагира по сексуално насилство, затоа што реакциите често се раководат по преовладувачки идеи за сексуалноста и статусот на жени во општеството.

 

 

Крај на патот – што може да се направи?

 

 

Секој од горенаведените сегменти е тема која вреди засебно да се истражи. Но, она што може и треба да се направи е не само да се третираат последиците од ваквите настани, туку проактивно да се работи на спречување да се случат во прво место. Некои истражувања (Santelli et al., 2018; Morean et al, 2021) покажуваат дека работилници и оптшо сексуално образование помага во превенција на сексуално злоставување, зголемување на просоцијалното однесуцање (т.е. намалување на апатијата на „случајниот минувач“), како и обука да се препознаат ситуациите во кои може да се случи ваков настан. За поздрав и почит е тоа што организации како ХЕРА работат на интеграција на сексуалното образование во формалната настава. Но, во чекор треба да бидат и формалните институции на заштита. Тие, исто така, треба да се дел правењето на промена, без разлика дали преку менување на внатрешните политики околу истрагите на сексуално насилство или преку организирање на вакви обуки и работилници. Ако системот не ја поддржи ваквата промена, тогаш ќе биде многу тешко да се искорени проблемот.

 

 

 

Библиографија:

Brewin, C. R. (2015). Re-experiencing traumatic events in PTSD: New avenues in research on intrusive memories and flashbacks. European journal of psychotraumatology, 6(1), 27180.

Campbell, R., Sefl, T., Barnes, H. E., Ahrens, C. E., Wasco, S. M., & Zaragoza-Diesfeld, Y. (1999). Community services for rape survivors: Enhancing psychological well-being or increasing trauma?. Journal of consulting and clinical psychology, 67(6), 847.

Chou, C. Y., La Marca, R., Steptoe, A., & Brewin, C. R. (2018). Cardiovascular and psychological responses to voluntary recall of trauma in posttraumatic stress disorder. European journal of psychotraumatology, 9(1), 1472988.

Cluss, P. A., Boughton, J., Frank, E., Stewart, B. D., & West, D. (1983). The rape victim: Psychological correlates of participation in the legal process. Criminal Justice and Behavior, 10(3), 342-357.

Davis, R. C., Brickman, E., & Baker, T. (1991). Supportive and unsupportive responses of others to rape victims: Effects on concurrent victim adjustment. American Journal of Community Psychology, 19(3), 443-451.

Joscelyne, A., McLean, S., Drobny, J., & Bryant, R. A. (2012). Fear of memories: the nature of panic in posttraumatic stress disorder. European Journal of Psychotraumatology, 3(1), 19084.

Kalra, G., & Bhugra, D. (2013). Sexual violence against women: Understanding cross-cultural intersections. Indian journal of psychiatry, 55(3), 244.

Langos, C. (2015). Cyberbullying: The shades of harm. Psychiatry, psychology and law, 22(1), 106-123.

Matoesian, G. M. (1993). Reproducing rape: Domination through talk in the courtroom. Chicago: University of Chicago Press.

Morean, M. E., Darling, N., Smit, J., DeFeis, J., Wergeles, M., Kurzer-Yashin, D., & Custer, K. (2021). Preventing and responding to sexual misconduct: Preliminary efficacy of a peer-led bystander training program for preventing sexual misconduct and reducing heavy drinking among collegiate athletes. Journal of interpersonal violence, 36(7-8), NP3453-NP3479.

Palladino, B. E., Menesini, E., Nocentini, A., Luik, P., Naruskov, K., Ucanok, Z. & Scheithauer, H. (2017). Perceived severity of cyberbullying: Differences and similarities across four countries. Frontiers in psychology, 8, 1524.

Santelli, J. S., Grilo, S. A., Choo, T. H., Diaz, G., Walsh, K., Wall, M. & Mellins, C. A. (2018). Does sex education before college protect students from sexual assault in college?. PloS one, 13(11), e0205951.

Sloan, L. M. (1995а). Revictimization by polygraph: The practice of polygraphing survivors of sexual assault. Med. & L., 14, 255.

Sloan, L. M. (1995b). Revictimization by polygraph: The practice of polygraphing survivors of sexual assault. Med. & L., 14, 255.

Ullman, S. E. (1996). Correlates and consequences of adult sexual assault disclosure. Journal of interpersonal violence, 11(4), 554-571.

Ullman, S. E., & Siegel, J. M. (1995). Sexual assault, social reactions, and physical health. Women’s health (Hillsdale, NJ), 1(4), 289-308.

Yuan, N. P., Koss, M. P., & Stone, M. (2006). The psychological consequences of sexual trauma.

Во нашите учебници жените се „невидливиот род“

Ова прашање со себе секогаш ја повлекува потреба за преиспитување на канонот, но и на курикулумот и факторите на сеќавање, кои имаат одлучувачка моќ што ќе биде доминантно во учебниците, а што во јавната историја и во останатите „простори на сеќавање“ – кои се секогаш длабоко зависни од центрите на моќ, независно од научниот аспект, или постоечките алтернативна- и контракултура, и наивно е да се мисли поинаку. Во учебниците, жените се „невидливиот род“, и не можам да не ја споменам луцидната забелешка на хрватскиот антрополог Лидија Склевицки, авторка на студијата „Коњи, жени, војни“ (1996), која го истражувала токму ова прашање во учебниците на просторот на Југославија, и заклучила дека секогаш побројни биле коњите (на војсководците), отколку жените. Денес, неколку децении по истражувањата на Склевицки, јас ќе додадам, дека коњите се побројни и на плоштадите и не сме напреднале многу по ова прашање. Политиките на сеќавање што се создаваат „од горе“, често имаат клучно влијание врз креирањето на јавното мислење или одржувањето на статус кво за одредени општествени стварности, па ни ги претставуваат како „природни“, „нормални“ и „неменливи“, така е со патријархатот.

За да одговорам како да се приближи историјата на жените низ образовниот процес, можеби ќе морам да го превртам прашањето и прстот да го вперам кон тоа што е моментално доминантно во учебниците, а тоа се владетелите и војсководците. Со ова сакам да кажам дека се избегнуваат термини како класа, материјалната историја на народите и условите кои ја формирале човечката состојба на социјалните слоеви – она што во самиот поим е историја на човештвото. Сметам дека ако се работи на решавање на овој проблем, нема да има потреба да се придодава историјата на жените или која било друга група, бидејќи веќе ќе имаме изучување на историјата како дијалектички тоталитет. Додавањето по некоја истакната владетелка во учебниците нема да го реши проблемот, на она што филозофината Силвија Федеричи во нејзината клучна студија „Калибан и вештерката“ (2004), го препознава како „заградување/отуѓување“ на знаењата од женската историја, кое во Европа започнало да се одвива со трансформациите на феудализимот кон капитализам во текот на Средниот век. Од друга страна, изучувањето и приближувањето на наративи од историјата на жените во училницата за кое исто така ме прашувате, може да биде многу возбудлив процес за учениците/-чките, бидејќи секогаш носи критика на воспоставените образци за населението на нашето тло и најчесто води кон рушење на родовите стереотипи и предрасуди. Српската теоретичарка на родот Адриана Захариевиќ, во една своја статија објаснува дека запознавањето со наративите за политичката субјективизација на жените, значи „да не ја читаме сопствената историја како погрешна фуснота“. Корисен податок е и дека словенечката културолошка историчарка Светлана Слапшак има создадено школа на педагогијата и методологијата на историјата на жените на Балканот од антиката до модерното доба. Според тоа, сметам дека е значајно за ученичките кај нас, растени на економската периферија на Европа и опкружени со нападна репатријархализација во современа форма, да имаат можност да ги увидат жените во сите периоди и различни контексти од нашата национална историја како историски и политички субјекти во повеќе димензии, а не само повремено споменати и вкалапени во идеали како „мајка маченичка“ или изедначени со „татковината“.

Жените на територија на Македонија низ историјата егзистирале и учествувале во процесите во разни, позитивни и негативни улоги, кои не смеат да се разгледуваат вон контекстот. Историските искуства што ги стекнале во 19 и 20 век, особено во антифашистичката борба во текот на Втората светска војна, може да бидат клучни за разбирање на економските аспекти на денешната положба на жената во општеството.

 

 

Извор: Слободен печат (Женски печат)

Оклопни возила за спречување на семејно насилство

Минатата сабота во раните утрински часови, со одлука на претседателот на државата, Турција официјално се повлече од Конвенцијата на Советот на Европа за спречување и борба против насилство врз жените и семејното насилство, позната како Истанбулска конвенција. Три дена претходно, Американскиот Стејт Департмент одобри продажба на 54 лесни оклопни возила за потребите на АРМ. Набавката на возилата е во вредност од 210 милиони долари и е дел од веќе започнатиот долгорочен план за опремување на македонската армија во согласност со НАТО стандардитe.

 

Помеѓу декларативните заложби и реалноста

 

 

Може да помислиме дека два навидум неповрзани настани се случија минатата недела, ако не го согледаме пресекот во кој се наоѓаат Македонија и Турција како членки на НАТО. За да се поврзат овие два настани вреди да се запрашаме кои се принципите и приоритетите на овој воен сојуз, кога една држава членка се повлекува од општо прифатена меѓународна конвеција за заштита од родово засновано и семејно насилство и кога друга држава членка среде здравствена и социо-економска криза троши 210 милиони долари на оклопни возила за армијата.

Случувањата во Полска, кон крајот на минатата година, зборуваат за НАТО членка која речиси го забрани абортусот како право на жената да одлучува за своето тело. Минатонеделните случувања во Турција и Македонија не се изолиран случај. Во континуитет се зголемува јазот меѓу пропагандата за НАТО – гарант на просперитетот, демократијата, човековите права, и реалноста за НАТО – воен сојуз без претходно наведените принципи и приоритети.

Во првиот случај, членството на Турција во НАТО не претставува гаранција за човековите права. Во просек земено, во Турција скоро секој ден се убива по една жена поради најразлични причини, а во најчест број од случаите, жените се убиваат од нивните сегашни или поранешни партнери (брачни или вонбрачни) или од членовите на нивното потесно семејство. Положбата на жените во Турција и досега беше трагична, но можеме да замислиме каква ќе биде отсега натаму со повлекувањето на Турција од Истанбулската конвенција, која што конвенција до некоја мера нудеше барем рамка за правна заштита на жените. Неколку дена после повлекувањето на Турција од Истанбулската конвенција, за само еден ден, убиени се 6 жени, односно, пет убиени и еден смртен случај под „неразјаснети околности“ .

Во вториот случај овој воен сојуз не покажува разбирање за приоритетните потреби на македонските граѓани, особено во услови на светска пандемија. Се наметнува прашањето зошто баш сега една од најсиромашните држави во Европа треба да потроши 210 милини евра за оклопни, наместо за амбулантни возила и државно покриени трошоци за тестирање и лечење од Ковид 19. Статистичките податоци на заразени/смртни случаи од Ковид 19 во Македонија сами по себе укажуваат на неопходноста од кратење на непродуктивните трошења на останатите министерства за потребите на Министерството за здравство. Во прв ред, неопходно е кратење на буџетот за одбрана, затоа што Македонија нема опасност од напад од друга држава, туку има опасност од пад/крах на здравствениот систем доколку и мерките за ограничување на движењето не дадат резултати. Кои се црвените линии (и дали воопшто постојат?!) за македонските власти, кога е очигледно дека мора да се испорача ако не историско, тогаш барем времено НЕ! на милитарната зделка, особено кога други приоритети се наметнаа во меѓувреме (здравствени и социјални).

 

 

Перспективи за женското прашање

 

 

Каква е улогата на жените во овие современи собитија? Очигледно гео-политиката е препуштена на мажите, додека жените се оставени на двојна дискриминација – редовната од патријархатот и вонредната од пандемијата. Колку и властите и воопшто меѓународниот фактор сакаат да нè убедат во тоа дека рамноправноста меѓу мажите и жените е постигната, особено во поразвиените земји, тоа е лага. А за таа лага, дрско се служат со примери, како што се процентуалната застапеност на жените во јавната политика. Сепак вистината е јасна како ден. Како најбитна улога на жените сепак останува улогата како мајка, сопруга и сексуален објект. индивидуа која сепак пред сè постои и служи за задоволување на потребите на патријархатот. Човек кој не може да води, човек кој во длабоката суштина е само декларативно рамноправен, без разлика дали е во Турција, Полска или Македонија. Во сето ова се состои цела привидност на рамноправноста.

Затоа главното прашање е каква ќе биде реакцијата на жените на оваа двојна дискриминација. Дали ќе ги радикализира, или дополнително ќе ги потчини? Притоа мислам на мнозинството жени – жените работнички.
За жал, и покрај целиот индустриски и технолошки развиток, многу жени сè уште живеат во речиси феудални односи во рамките на традиционалните семејства во руралните средини. На другиот крај од хоризонтот, многу жени го прифаќаат патријархатот како начин на уредување на меѓучовечките односи, дури и кога се наоѓаат на високи општествени или деловни скалила. Но сепак, мнозинството жени се жени работнички. Иако навидиум тие жени изгледаат беспомошно и немотивирано да се борат, сепак историјата покажува дека радикализацијата доаѓа кога во борбата ќе се вклучат најугнетените слоеви.

Имајќи ја предвид траекторијата по која се движи капитализмот, јас сум уверена дека жените работнички многу скоро ќе станат свесни за нивната положба во општеството и масовно ќе се приклучат во борбата за постигнување на целосна рамноправност.

Полошо од ништо: Како МВР соучествува во родово базирано насилство

Полициската бруталност отксекогаш укажувала на системските проблеми во оваа земја. Сите го паметиме убиството на Мартин Нешковски и заташкувањето од страна на институциите. Студентски протести за време на Студентскиот Пленум поминаа со големо насилство од страна на полицијата, без никаква судска разрешница. А полицијата кога не била извшител на насилството, тогаш била овозможувач, како за време на протестите на “Прва Архи Бригада”. Но, кога станува збор за родово базирано насилство, има посебен вид на овозможување, поттикнување и нереагирање од страна на полицијата.

Минатата година, жена бeше убиена од својот партнер бидејќи полицијата одлучила да не реагира, бидејќи немале соодветна опрема, односно маски. Замислете ја таа brainstorm сесија, додека во една локална станица полицајците се обидуваат да се оправдаат зошто не постапуваат по пријава за семејно насилство. 24 часа пред да се случи фемицидот, случајот бил пријавен од страна на жртвата, како последен крик да се спаси од секојдневното насилство. 24 часа се повеќе од доволни да се набават маски до следната пријава. За ‘’расчистувањето’’ на случајот со сексуално вознемирување од страна на полицајци кон 6 свои колешки, сè уште нема никакво известување како МВР се справува со патријахалната културата внатре во полициските станици. Иако оттаму кажаа дека ќе ја известат јавноста  штом имаат повеќе информации, прашањето каде е одговорноста останува неодговорено. Полицијата како институција треба да учестува во превенирањето и спречувањето, а таа не успева ни да регира соодветно откако ќе се случи насилството. Но, она за кое имаше полицијата реакција, односно полицискиот синдикат, беше случајот Јавна соба. Синдикатот се почувстува повикан да го заштити интегритетот на полицијата, кој смета дека е нападнат во јавниот дискурс, бидејќи жртвите храбро го покажаа пртстот кон полицијата и ја соочија јавноста со тоа како (не)реагираат на родово базирано насилство. Тоа што полицијата не го смета за сексуално вознемирување и насилство, случајот Јавна соба, само кажува за нивните капацитети, сензибилизираност и подготвеност  за реакција, кои се читаат јасно преку изјавата:

„Нема да дозволиме како синдикат, поедини случаи да бидат генерализирани и на тој начин да се навредуваат и омаловажуваат полициските припадници дека се непрофесинални, неетички, а најмалку дека се родово несензибилизирани или во рамките на своите полициски постапувања и овлстувања истите се водени од прерасуди и стереотипи. ‘’

Нивната реакција можеби би имала смисла, доколку самите полицајци се водеа по принципите за кои имаат приложено заклетва. Единствено неодговорено прашање е како тие нема да дозволат да бидат генерализирани кога нивните дејствија зборуваат за нив. Дали преку заплашување или можеби преку достојно работење, останува да видиме. Од друга страна, тоа што ние нема да дозволиме е жртвите да бидат замолчувани.

 

 

Што направи МВР?

 

 

Јавна соба се случи во 2020, не во 2021. Меѓутоа, Јавна соба си постоела и во други контекти, на други нивоа и ќе си продолжи да си постои, сè додека нема казнивост и додека односот кон жените и женското тело се базира на објективизација и сексисизам. Потребно беше скандалот Јавна соба повторно да излезе на виделина и жртвите да се охрабрат да ги споделат своите искуства, за да заспаните институции се ангажираат. Значајно да се напомене дека во држава каде постои недоверба кон институциите, одлуката некоја жртва на родовобазирано насилство и вознемирување да пријави е само по себе храбар чекор. Храброста да одлучиш да пријавиш насилство при кое постои можност да те изложат на двојна виктимизација, е нешто низ кое ни една жртва не треба да помине. Актуелизирањето на случајот Јавна соба, само треба да ни укаже на поголемиот проблем со кој се соочуваат жените и девојките кои пријавуваат родовобазирано насилство, сексуално вознемирување и нарушување на приватноста. Ана Колева, го раскажа своето искуство за Пина:

„Ми стигнаа премногу пораки, и мислам дека мегу нив се кријат и девојчиња на кои што истото им се случило, а не се осмелуваат да проговорат јавно и сакам да направам една е-маил адрреса и да објавам јавно на мојот профил на која ќе може секој да ми пише, да сподели искуство или да понуди идеја, зошто заедно сме посилни, продолжуваме се додека не успееме да го подигнеме нивото и кај граѓаните и кај власта“.

Девојките од Гевгелија, имаат поинакво искуство, а сепак служат како уште еден показател кон полициската  неспособност. Тие веќе година и пол живеат во страв и не го напуштаат својот дом, бидејќи поранешниот партнер споделувал нивни лични фотографии. Иако тој е пријавен за злоупотреба на лични податоци и производство и дистрибуција на детска порнографија, тие никогаш не се повикани да дадат исказ и покрај тоа што го пријавиле и приложиле докази против него. Во овој случај проблемот не е само нивната несоодветна реакција, која предизвика двојно виктимизирање, туку потенцијалното учество на самата полиција во ваквиот тип на групи.

Девојките велат дека дури и припадници на локалната полиција си разменуваат фотографии од нив и од други жртви чии лични фотографии се злоупотребени и споделени на јавна група со назив „ГевгелијаХаб“. Таа е специјално направена за неовластено постирање на крадени фотографии на девојки и жени од Југоистокот, како и од нивни профили на социјалните мрежи.

Не е дека полицијата е оставена сама на себе кога станува збор за адресирање на родово базираното насилство. Постојат иницијативи, обуки, програми кои пробуваат да ја сузбијат мизогинијата која е дел од основниот систем на вредности во полициските службеници, чии резултати, за жал, не ги искусуваме во пракса.

 

Колку родовосензитивни обуки се потребни да се искорени мизогенијата во полицијата?

 

Грешки и колатерални штети се случуваат поради непрофесионализам. Фемицидите во државава често се случуваа(т) поради несоодветно, ненавремено и неправилно постапување на полициските службеници. Полициските службеници го губат својот живот при постапување по пријава на семејно насилство од истата причина: несоодветно и неправилно постапување. Професионални полициски службеници доколку по закон се спречени да постапат по случајот Јавна Соба, односно по делото (онлајн) сексуално вознемирување, најмалку што мораат да сторат е да не се соучесници и учесници во истото. Должни се да постапат во согласност со својата полициска заклетва- „Личниот живот ќе го водам чесно, и ќе се однесувам на начин кој нема да ме дискредитира ниту мене, ниту мојата служба.“ Професионални полициски службеници, како што се идентификуваат од македонскиот полициски синдикат, во Центарот за обука и во оперативните единици на полицијата добиваат соодветна обука и се очекува по завршување на истата да се подготвени да се справат со насилно и/или вооружено лице. Крајна цел на обуката е полицискиот службеник следниот ден по завршувањето на истата да може самостојно да ги извршува своите работни задачи. Ако полициски службеник не е способен да се справи со вршител на семејно насилство, како можеме да очекуваме да се справи со криминална група?

Полицијата би требало да постои за да им служи и да ги штити граѓаните, а 50% од граѓаните се жени. Од полициски службеник се очекува: пожртвуваност и посветеност на работата; одговорност, чесност и хуманост; професионалност, самоиницијативност и ефикасност. Мисијата пак на ОБСЕ во Скопје преку обуки помага во создавањето полиција која ќе биде ориентирана кон заедницата, во согласност со демократските принципи и меѓународните стандарди за човекови права. Обуки за родова-сензибилизација се одвиваат, но дали се задолжителни за сите полициски службеници и колкава е ефективноста од истите? Во едно општество каде што на сите од најмали нозе ни се втемелени родови улоги, норми, стереоотипи и предрасуди, како и патријархални ставови и вредности кои ја опресираат жената во секоја сфера од живеењето, една до две неколку часовни обуки не менуваат ништо. Мизогинијата нема да се искорени преку ноќ.

Доколку сакаме и целиме кон системско решение, ставовите и перцепциите за родовата еднаквост и  родово базираното насилство мораат да бидат задолжително мерени во приемниот дел за полициски службеници, на почетокот на обуката, а подобрувани за времетраењето на истата. Секој оној кој на крајот на обуката нема да покаже позитивна промена во ставовите, не заслужува и не е подобен да се нарекува полициски службеник. При безбедносната проверка и психолошкото тестирање на новите полициски службеници потребна е задолжителна и детална проверка на историја на насилство врз жени и семејно насилство, било да е потенцијалниот службеник сторител, сведок или жртва на насилство во својот дом. Неопходно е интегрирање на посебна програма со психотерапевтска поддршка во која на потенцијалните полициски службеници со историја на сторители, сведоци или жртви на семејно насилство ќе им биде овозможен соодветен третман преку кој ќе ја надминат траумата и ќе научат да го контролираат своето агресивно однесување. Со ваков пристап кон структурниот проблем би можеле да очекуваме правилно постапување при случаи на родовобазирано насилство и превенција од злоупотреба на службена положба и моќ при вршење на истото.

Креирање на ваква родово сензитивна програма, соодветно применета во текот на целиот работен однос на полицискиот службеник, ќе ги превенира случаите на насилство врз жени од страна на полициски службеници, но и надежно ќе ги зајакне капацитетите и свеста за постапување по случаи на сите форми на родово-базирано насилство. Родовата перспектива и родовиот пристап мора да бидат вклучени во секој сегмент од обуката за полициски службеници. Вака сензибилизираните и освестени полициски службеници навистина нема да дозволат °како синдикат, поедини случаи да бидат генерализирани и на тој начин да се навредуваат и омаловажуваат полициските припадници°. Напротив, самите полициски службеници нема да ги толерираат и ќе ги пријавуваат своите колеги кои постапуваат несоодветно на работа или дома и со тоа го нарушуваат угледот на целата полициска служба, додека пак солидарноста, емпатијата и хуманоста ќе ја насочат кон оние за кои постојат-граѓан(к)ите.

За системски да го решиме деценискиот проблемот потребна е пред сè политичка волја. Усвојувањето на новиот Закон за превенција и спречување на насилство врз жените и семејно насилство е значаен, но само еден мал чекор кон овозможувањето на одржлив пристап до правда за жените и девојките. Во меѓувреме, она што ни останува, е да се стремиме кон неопходното и поверојатно да се случи во догледно време-итна промена на Кривичниот Законик, Законот за кривична постапка и Законот за полиција во согласност со Истанбулската Конвенција. Целосното дефинирање и криминализирање на сите форми на родово-базирано насилство и постапувањето по истите во македонската легислатива се основа за сите прекупотребни промени кои следат.

Полицијата е поддржувач и овозможувач на реализирањето на системските проблеми и генерациски го пренесува родово базираното насилство наместо да го превенира и спречува, односно реагира соодветно кога жртва ќе го пријави. Овој текст или увид, нема за намера да укаже дека доколку ја реформираме полицијата, би можеле да очекуваме целосна и експедитивна општествена промена. Полицијата како творевина, е конструирана да го заштити капиталот, а не своите граѓани. Целта е само уште еднаш, да увидиме како една институција за чиј развој и оддржување плаќаме ние граѓаните, е незаинтересирана да одговори на нашите повици за помош. За жал, одреден проблем треба постојано да се актуелзира, а цивилното општество да им стои околу вратот на институциите, за тие да ги извршат минималните очекувања, односно да ги удостојат самите пријави.

Самите ние треба да правиме “policing”  на полицијата за барем минимално поместување во однос на заштита од родово базирано насилство. Тоа едноставно не е, и не треба да биде наша работа, а институциите мора да го сфатат тоа. Но, додека тоа не се промени, нема ни нашата позиција. Жртвите треба да знаат дека не се сами, а нивните повици повеќе нема да бидат игнорирани. Солидарноста и поддршката можеби не постојат од институциите кон жртвите, но постојат помеѓу нас, оние кои сме го поминале истото, оние кои ќе продолжат да бидат гневни и истрајни, додека тие не одговараат пред одредена истанца на одговорност.

Зошто сексуалните работници го одбележуваат 3 март?

Сексуалните работници се социјално маргинализирана група, која се соочува со силна стигма и дискриминација. Неосновано, овие лица често се поврзуваат со криминални акти и се соочуваат со принудни мерки од државата, како што се произволни апсења, притвор или физичко насилство.

Денес, 3-ти март, е Меѓународен ден на правата на сексуалните работници. Милиони жени, мажи и трансродови лица ширум светот одлучуваат доброволно да влезат во сексуалната индустрија. И покрај тоа, темите поврзани со сексуалната работа сè уште силно ги спротиставуваат мислењата на феминистите и активистите за сексуална работа. Овој ден се одбележува од 2001 година, кога над 25,000 сексуални работници се собраа во Индија на фестивал на сексуални работници, и покрај големиот отпор на одредени групи кои се спротиставуваа на сексуалната работа и се обидоа да го спречат одржувањето на фестивалот со притисок врз властите. Настанот беше организиран од страна на Комитетот Дурбар Махила Саманвеја, група со седиште во Калкута, која има над 50,000 членови, кои се сексуални работници и нивни поддржувачи. Од тогаш, сексуалните работници низ целиот свет го одбележуваат 3-ти март како Меѓународен ден на правата на сексуалните работници.

 

Правата на сексуалните работници се човекови права

 

Право на недискриминација: Сексуалните работници се подложни на висок степен на стигматизација и дискриминација и често не ја откриваат својата професија дури и пред најблиските пријатели и членови од семејството.

Право на живот, слобода и сигурност: Сексуалните работници имаат недоверба, но и многу бариери во пристапот до пријавување и институционално документирање на насилство, како и полициска заштита, а оние кои се одлучуваат да пријават било какво насилство, најчесто се игнорирани.

Право на здравје: Сексуалните работници со три пати помала веројатност пристапуваат до потребната здравствена заштита поради стигмата и дискриминацијата со која се соочуваат од страна на здравствените работници и институции.

Сeкoj имa прaвo нa рaбoтa, слoбoдeн избoр нa рaбoтнo мeстo, прaвeдни и пoвoлни услoви зa рaбoтa и зaштитa oд нeврaбoтeнoст: Криминализацијата на сексуалната работа ги принудува сексуалните работници да работат во изолација и тајност, а како последица на тоа ограничена им е можноста за безбедно работење.

Право на заштита од тoртурa или сурoв, нexумaн или пoнижувaчки трeтмaн: Голем број сексуални работници кои работат на отворено, т.е. на улица, доживуваат понижувачки третман од страна на полицијата, клиентите, но и од случајните минувачи.

 

Придобивки од декриминализацијата и почитувањето на работничките права на сексуалните работници

 

Истражувањата за сексуалната работа ги документираат штетните ефекти од криминализацијата врз животот на сексуалните работници. И покрај тоа што овие истражувања сведочат за негативните ефекти, предлозите на сексуалните работници за подобрување на работничките права во сексуалната индустрија се во голема мерка игнорирани. Делумно, ова се должи на претежно хипотетичката природа на организирањето на трудот околу сексуална работа, бидејќи вообичаените активности поврзани со сексуалната работа се најчесто нелегални. Кога некој не може да работи од фиксна локација или да ги уредува правилата и условите за давање сексуални услуги, фокусирањето на подобрувања на работничките права станува второстепено, а од примарно значење станува заштитата од кривичен и морален прогон. Сепак, декриминализацијата на сексуалната работа ја отвора вратата за повеќестепена анализа на сексуалната работа како форма на труд и отвора можност за развој и воведување различни стратегии за организирање на трудот поврзан со сексуалната работа.

Оттука, декриминализацијата на сексуалната работа се однесува на отстранување на сите кривични и административни забрани и казни за сексуалната работа, вклучувајќи и закони со кои се опфатени клиентите и сопствениците на јавни куќи. Тоа е различно од легализацијата, која претставува законска рамка која се карактеризира со опсежна законска регулатива, со што може да се ограничат правата и заштитата, да се создадат механизми за злоупотреба од страна на властите и да се изврши друго негативно влијание врз сексуалните работници.

Во Нов Зеланд и Нов Јужен Велс (Австралија) постојат успешни модели за декриминализација на сексуалната работа во светот. Декриминализацијата оди рака под рака со признавањето на сексуалната работа како работа и труд, со заштитата на правата на сексуалните работници преку законите за работни односи и со регулација за безбедноста и здравјето на работното место. Кога сексуалната работа е декриминализирана, сексуалните работници можат да настојуваат и да бараат побезбедни услови за работа и да го користат правосудниот систем за да бараат заштита од дискриминација и злоупотреба. Со декриминализацијата голема е веројатноста дека сексуалните работници ќе живеат без стигматизација, социјална исклученост или страв од насилство. Она што е важно да се напомене е дека декриминализицијата на сексуалната работа не подразбира декриминализација на проституцијата со малолетни лица и трговијата со луѓе или слични кривични дела.

Почитувањето на човековите и работничките права на сексуалните работници е клучно за ставање крај на насилството, експлоатацијата и дискриминацијата на сексуалните работници и луѓето кои продаваат или тргуваат со сексуални услуги.

 

Како можете да помогнете?

 

Начинот на изразување ја намалува стигмата – да го користиме терминот сексуален работник, наместо други опции кои се навредливи и имаат негативна семантичка и употребна вредност.

Поддржете ги настаните кои ги организираат или во кои учествувааат сексуалните работници, како протести, маршови и кампањи.

Донирајте доколку сте во можност. Сексуалните работници често живеат на работ на сиромаштијата и неретко имаат потреба од дополнителна финансиска помош. Донациите исто така можат да бидат насочени и кон организации кои ги поддржуваат сексуалните работници.

Бидете дел од промената – дознајте повеќе за темите што влијаат на сексуалните работници, поддржувајте ги сексуалните работници во Вашата заедница и вклучете сè!

 

За СТАР-СТАР Скопје
Во Северна Македонија постои организација која работи во областа на правата на сексуалните работници. Од 2007 до 2010 година, СТАР-СТАР претставуваше активистичко движење на група млади луѓе кои имаа една заедничка цел – унапредување и промоција на правата на сексуалните работници во Македонија, притоа активно вклучувајќи ги лицата од сексуалната индустрија во имплементацијата на своите активности. Денес, СТАР-СТАР е дел од граѓанскиот сектор промовирајќи ги своите аспирации, придонеси и потреби, стремејќи се кон отворено општество кое знае да ги препознае, прифати и почитува различностите. СТАР-СТАР и сексуалните работници веруваат дека почитувањето на основните човекови права и слободи и правото на слободен избор на професија се основните принципи за здраво, толерантно и слободно општество. Визијата на СТАР-СТАР е да се залага за свет без насилство во коj сексуалните работници слободно живеат и работат, а почитувањето на основните човекови права и слободи се основни принципи на демократско и толерантно општество, додека пак Мисијата има за цел да ги заштитува и застапува сексуалните работници во општеството, преку активна соработка со државните институции, граѓанскиот сектор и медиумите на локално, национално и меѓународно ниво.
Дознајте повеќе за СТАР-СТАР – Првиот колектив на сексуални работници на Балканот на www.starsexwork.org

 

 

Авторка: Лила Милиќ, координаторка за мобилизација, едукација и превенција на терен

Нешто е гнило во УКИМ – забележани сигнали на сексуално насилство, но владее правило на молк

„Апсурдно е, апсурдно е да се чувствувам виновно затоа што професорот не ме пушта да положам испит затоа што сум му била убава и сакал да ме гледа почесто. Или… Да ме пипка за бутина. Или… Непријатно е малку. Малку? Уствари јас сум толку несигурна во себе што сè ова ми е прљаво. Пак го паѓам истиот испит. За да се вратам, за да му биде нему убаво и да ужива. Знам дека и други колешки поминуваат низ истото. А мислите ако кажат некому ќе му биде гајле“, гласи едно од шесте сведоштва за сексуално насилство на универзитетски кампуси кои ги сними режисерката Драгана Гунин, а беа објавени минатото лето.

Таа вели дека случаите биле пријавени во полицијата и за дел од нив била отпочната и правна постапка.

„Мислам дека сите ги паметиме случаите од пред скоро година дена. Приказните се тие. И тешки и сурови и дел од нив (пре)чести“, сподели Гунин.

Реактуелизацијата на случајот „Јавна соба“ која се случи неколку месеци по објавата на сведоштвата снимени од Гунин, поттикна јавна дебата, меѓудругото и за сексуалното насилство на универзитетите.

„Покрај поддршката едни со други, сметам дека институциите/факултетите треба будно да пратат сè, прво да им дадат дадат безбеден простор за споделување на студентките и студентите, да ги заштитат, да реагираат и да не дозволат веќе ниту еднаш да се повтори било какво искуство од ваков тип“, вели Гунин.

Во меѓувреме, Правниот факултет отвори јавен повик за бесплатна правна помош на жртвите на сексуално насилство и вознемирување во случајот “Јавна соба”, забележува режисерката.

Повик за анонимно пријавување на сексуалното насилство на универзитетските кампуси беше објавен и од Универзитетското студентско собрание и студентската правобранителка, Теа Мицевска.

Таа вели дека од моментот на објавување на повикот поголемиот дел од пристигнатите пријави биле од другар/другарка на студентот/студентката која се двоуми да пријави случај на сексуално вознемирување.

„Тие пријави може да се третираат само како импулс дека во одредена мера постои некој облик на сексуално вознемирување. Но, како такви не се доволни за постапување, затоа е и објавен повикот. Основната цел е да се мотивираат студентите да пријават било каков облик на сексуално насилство кој може да се случи во рамките на Универзитетот“, вели студентската правобранителка.

Според неа, во најголем дел пријавите се однесуваат на прекршоци од Правилникот за условите, критериумите, правилата и постапката за запишување и студирање на прв циклус студии и втор циклус студии на УКИМ и се јавуваат во облик на кратење на рокот на испитната сесија, неодржување на консултации, недавање можност за увид во испитната документација, но и ненавремено објавување на распоредот на испитите.

Објаснувајќи ја постапката за пријавување на сексуалното насилство на кампусите, студентската правобранителка вели дека постапката се започнува така што студентот/студентката го пријавува случајот до студентскиот правобранител во форма на барање кое може да биде доставено во електронска форма преку мејл, а исто така може да биде договорена и средба доколку на тој начин односниот студент се чувствува поудобно да ја објасни ситуацијата.

„Во оваа постапка најбитниот, но и најтешкиот дел е процесот на докажување. Од особено значење е да бидат приложени соодветни докази врз основа на кои ќе може да се констатира дека станува збор за случај на сексуално вознемирување. Натамошната постапка зависи од извршениот увид па така, доколку се утврди дека барањето е основано, се носи одлука за започнување на постапката и извештај во којшто се образложува констатираната состојба, како и препорака со која се воспоставува контакт со односниот факултет. Доколку се утврди дека не постои повреда, се носи одлука за неповедување на постапка која исто така треба да биде образложена. Секако, може да постои ситуација и кога студентот ќе се упати до соодветниот орган до кој треба да се обрати“, објаснува таа.

Најстариот универзитет „Св. Кирил и Методиј“ сè уште нема создадено онлајн катче за анонимно пријавување на сексуално насилство на факултетите во склоп на Универзитетот.

„Се разгледуваат различни опции преку кои студентите на непосреден начин ќе можат да исконтактираат со универзитетските тела, па во таа насока може да се разгледа и опцијата за онлајн катче кадешто ќе се пријавуваат проблемите. Како механизам се јавуваат и Правната клиника по казнено право и Правна клиника за ранливи групи на Правниот факултет „Јустинијан Први” – Скопје кои можат да обезбедат бесплатна правна помош, информација и совет на сите жртви на сексуално насилство и вознемирување“, вели студентската правобранителка.

Румена Бужаровска, долгогодишна универзитетска професорка на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“, вели дека во рамките на универзитетската институција, сексуалното насилство воопшто не се спомнува или проблематизира.

„Сведоци сме на тоа дека кога во движењето #СегаКажувам поранешни и сегашни студентки на високите образовни институции излегоа со свои сведоштва за тоа како биле сексуално вознемирувани или оценувани од страна на професори, но ниедна високо образовна институција, вклучително и УКИМ, најголемата, не излезе ниту со поддршка за движењето, ниту со осуда за она што се случувало, ниту пак со повик или стратегија за решавање на проблемот. Сметам дека во ваквите институции постои едно непишано правило на премолчување или штетна колегијалност, што всушност се солидаризира со насилниците, а не со жртвите“, вели таа.

Исто така, според неа, универзитетската институција нема воспоставено отворен дијалог за тематиката за сексуално насилство ниту со студентите, ниту со професорите.

„Апсолутно не. Ниту во времето кога јас студирав, ниту пак во времињата што следеа“, вели професорката Бужаровска.

Според неа, прашањето за сексуалното насилство е сè уште големо општествено табу и таа смета дека и студентите не се доволно запознаени со тоа како се манифестира ова насилство или вознемирување.

„Нашата средина сè уште се бори да ја прифати реалноста, а тоа е дека речиси сите жени се или биле жртви на сексуално насилство или вознемирување, дали на работа, дали на училиште или факултет, дали дома, дали на улица. Агресијата и цензурата со која се соочуваме кога ќе се обидеме да ги извадиме на површина овие прашања укажува точно на тоа колку нашето општество е шовинистичко и назадно по ова прашање. За зголемување на видливоста, потребно е да сме солидарно вплотени, да не престанеме да зборуваме за оваа тема, и да вршиме постојан притисок врз институциите да преземат мерки, до тогаш кога притисокот веќе нема да биде потребен“, истакнува професорката.

Зборувајќи за тоа во какви форми може да се појави сексуалното насилство и вознемирување во образованието, професорката нагласува дека тоа може да се проткае во сите активности – од коментари за нечив изглед со сексуална конотација, до допири, до поканување на испит доцна сами во канцеларија, до лична комуникација преку пораки која е од сугестивна природа, до сексуална уцена за добивање на преодна оценка.

Ректорот на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“, Никола Јанкуловски, за Радио МОФ вели дека секогаш се засегнати од настанитe кои би можеле да го нарушат угледот на Универзитетот, но далеку повеќе се загрижени за доброто на своите студенти.

Тој истакнува дека Универзитетот има и Етички кодекс, кој сега се обновува, а е утврден од Ректорската управа како нацрт и упатен на јавна расправа на единиците.

„Во кодексот е забрането секаков вид на вознемирување, меѓу кои и сексуално, како форма на насилство со упатување вербални и физички предлози од сексуална природа кон друго лице, несакано изнесување на шеги и забелешки со сексуална конотација, вклучувајќи и упатување на полот и сексуалната ориентација. За прекршување на етичките норми се произнесува етичка комисија формирана од Сенатот на Универзитетот“, истакнува Јанкуловски.

Според ректорот, Универзитетот ги штити интересите на своите студенти, се залага да ги разреши сите нивни тешкотии во текот на студирањето и сè што се случува поврзано со нив е објавено јавно и транспарентно.

„Како секогаш, така и сега, не смееме и не можеме да се оградиме од лошите настани, бидејќи сепак сме академска установа која има за цел да образува и да создава цврсти личности кои ќе знаат да се соочат со секакви предизвици. Правата и интересите на нашите студенти се заштитени и од многу други аспекти, па може да го напоменеме и веќе донесениот акт за заштита од корупција со кој е назначено овластено лице за прием на пријави за корупција на Универзитетот и единиците во неговиот состав“, вели ректорот Јанкуловски.

Тој додава дека Универзитетот, ги презема сите активности кои се во негова надлежност, меѓутоа воден е од презумпцијата на невиност, односно секој е невин додека не се докаже спротивното. Затоа ги охрабрува студентите да пријават секаков вид насилство до нив и државни органи, во чија надлежност е спроведувањето на овие постапки.

Во своето интервју на Радио МОФ, Николина Кениг, редовна универзитетска професорка по психологија на Филозофскиот факултет во Скопје, вели дека се грижи дали на универзитот е создадена атмосфера која го поддржува пријавувањето, а оттаму и колку е ефикасно справувањето со сексуалното насилство во такви околности.

„Не само што постои огромен јаз меѓу бројот на неискажани и искажани искуства со сексуално малтретирање, туку многу е веројатно дека е уште поголема диспропорцијата меѓу пријавени и санкционирани случаи. Ако како општество не сме подготвени да дадеме широка поддршка на едукацијата која ќе ги третира овие прашања и ќе ги научи младите што значи и како се дава согласноста, ако на секој чекор го рационализираме трпењето на каква и да е злоупотреба, особено доколку доаѓа од лица кои имаат моќ или позиција на авторитет, ако не сме спремни да ги преиспитаме митовите кои го нормализираат сексуалното насилство, како би било воопшто можно да го спречиме“, вели таа.

„Се сеќавате на сведоштвата од Сега кажувам“, запрашува професорката Кениг, алудирајќи дека наспроти генералната претстава за училиштата како места кои би требало да бидат безбедни за учениците, јавноста увиде дека голем дел од приказните за сексуална злоупотреба се одвивале токму во школски контекст.

Зборувајќи за тоа зошто е тешко и за самите жртви да пријават, професорката Кениг нагласува дека сексуалното насилство е трауматско искуство кое предизвикува нарушувања на психичката и физичката добросостојба.

„Во зависност од тоа за каков вид се работи и кој е целокупниот контекст, последиците можат да бидат и трајни. Жртвите имаат чувство на крајна немоќ и страв, често поминуваат низ емоционален пекол. За да соопшти такво искуство во средина која априори е скептична, склона кон префрлање на одговорноста и кон релативизирање на намерите на насилникот, на жртвата ѝ треба и храброст, ама и сила да ги издржи последиците кои може да варираат од обвинувања за тоа „во каква положба се довела самата“, до засрамување, застрашување, дополнително насилство и вознемирување, губење на углед, статус или дури и на изворите на егзистенција“, објаснува професорката Кениг.

Весна Дишлијовска од Здружението на млади правници, за Радио МОФ објаснува дека според актуелните закони на Република Северна Македонија, сексуалното насилство и вознемирување се казниви со Кривичниот законик, Законот за превенција, спречување и заштита од семејно насилство, Законот за спречување и заштита од дискриминација и Законот за работни односи.

„Во кривичниот законик постојат кривични дела кои влегуваат во главата на кривични дела против половата слобода и половиот морал. Кривичното дело силување, обљуба врз немоќно лице, полов напад врз дете, обљуба со злоупотреба на положбата, задоволување полови страсти пред друг, посредување во вршење проституција, подведување и овозможување полови дејствија, производство и дистрибуција на детска простуција, прикажување порнографски материјал на дете, како и родосквернавењето“, објаснува таа.

Дишлијовска продолжува дека според Законот за превенција, спречување и заштита од семејно насилство, половото насилство е предвидено како една форма на родово-базирано насилство.

„Законот за работни односи се фокусира на заштита од вознемирување и полово вознемирување , Во овој закон, сексуалното вознемирување се дефинира како „секој вербален или невербален или физички акт кој е од сексуален карактер и има цел или претставува нарушување на човековото достоинство на работникот и предизвикува непријатни чувства, како чувство на страв или понижување“, вели таа.

Што се однесува до сексуалното вознемирување, претставничката на младите правници објаснува дека истото е регулирано во Законот за спречување и заштита од дискриминација. Секое лице кое смета дека врз него е извршена дискриминација може да поднесе претставка до Комисијата за заштита од дискриминација.

Сепак, С. Македонија сè уште нема воведено правни механизми за одредени форми на сексуалното насилство. Весна дополнува дека имајќи предвид за недостатоците и потребата од дополнување и измена на Законот за превенција, спречување и заштита од семејно насилство, во јануари 2021 година, донесен е нов закон – Законот за спречување и заштита од насилство врз жените и семејно насилство.

Под сексуално вознемирување преку интернет се подразбира е секое вербално, невербално или друго постапување од сексуална природа, што има за цел или последица, повреда на достоинството или создавање на заканувачка, непријателска, понижувачка или застрашувачка средина, пристап или практика, преку електронските средства за комуникација. Овој закон ќе започне да се применува за три месеци од денот на неговото стапување на сила.

Дишлијовска вели дека доколку лице од Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“, сака да пријави сексуалното насилство и вознемирување прв чекор кој треба да го направи е пријавување кај студентската правобранителка. Оттаму дополнуваат дека со самата пријава кај студентскиот правобранител анонимоста е гарантирана и постапувајќи по пријавата ќе се разгледаат соодветните механизми кои можат да се искористат со цел да се овозможи заштита на жртвата во секој случај посебно.

Од друга страна пак, доколку лицето при пријавување се соочи со закани и клевети, Дишлијовска насочува дека во тој случај, лицето треба да го пријави настанот во најблиската полициска станица бидејќи со упатените закани би можела да се загрозува сигурноста на пријавителот. Истовремено, оттаму дополнуваат дека лицето кое ги упатува заканите го врши кривичното дело Загрозување на сигурноста.

 

 

 

 

Извор: РАДИОМОФ

Авторка: Ивана Смилевска

Како Твитер ги замолчува жените

Многу се напиша и се надевам уште ќе се пишува за Јавна Соба. Гневот кој избувна на социјалните мрежи, во домовите и на улиците, откако се обелодени по којзнае кој пат дека мажи остануваат неказнети за кривични дела, како што се споделувањето на лични податоци на жени и девојки, сексуално вознемирување и ширење детска порнографија, беше оправдан и очекуван, но за жал, на одредени места брзо замолчен.

Едно од тие места е социјалната платформа Твитер, за која станува сѐ поизвесно дека не е пријателско место за жените, а уште помалку за оние што се декларираат како феминистки или активистки.

Ако некогаш Твитер влеваше надеж дека може да стане вистинска платформа за социјална промена, веќе со години маргинализирани групи предупредуваат дека анонимноста и политиките на платформата полека, но сигурно, се претвораат во небезбедно место.

Прва тоа јасно го артикулираше меѓународната невладина организација за човекови права, Амнести Интернешнл, во опширен извештај насловен Токсичен Твитер: Токсично место за жени.

Bo Македонија голем број гласни феминистки целосно ја напуштија оваа мрежа, ги направија своите профили приватни или речиси воопшто не се активни уште од времето на Сега кажувам. Па така, кога изби Јавна Соба, “МК Твитер“, наместо да ги охрабри жените и жртвите на насилство, се претвори во место каде анонимните тролови можат да си се жалат меѓусебно како феминизмот го уништува општеството, феминистките мразат мажи, а разголените девојки сами си го бараат.

 

Твитер како единствена мрежа каде е бескорисно да имате приватен профил, и сте приморани да бидете во постојан контакт со анонимни профили и тролови, е можеби идеална платформа за политички партии што сакаат да си ја мерат ботовската сила, но одамна веќе не е место за конструктивна размена на идеи.

Останува дека за многу маргинализирани или ранливи лица и групи, анонимните платформи се токму местото каде што можат да најдат и да изградат заедница со поддршка од истомисленици и истомисленички.

Потфрлувањето на Твитер е дотолку позначајно за мрежа што некогаш се гордееше со својот придонес во арапската пролет или иранската Твитер револуција во 2009, а денес сѐ повеќе наликува на платформа за мизогини инцели и бранители на “правата на мажите“, секако сите удобно скриени зад лажни профили.

Ако мислите дека ова е секојдневие само во македонското општество, а не структурен проблем на самата мрежа, еве еден еклатантен пример од “татковината на човековите права“, Франција.

Речиси во истиот период кога се случи Јавна Соба во Македонија, десетици феминистки во Франција една по друга добиваа по 12 часовна до тридневна забрана за твитање. Причината е една и единствена реченица: како да се спречат мажите да силуваат?. Секоја влијателна француска твитерџика што го напиша ова речиси без исклучок доби најмалку неколку часовна забрана за твитање. Твитер подоцна се извини и се повика на “грешка во модерирањето“. Too little, too late.

Се разбира Твитер не цензурира проактивно, и може да се правдаме до вечноста и назад дека платформата нема контрола врз гневот на нејзините корисници. Феминистките што го напишале тоа го повредиле кршливото его на ‘Not all men’ бригадата.

Слично како и на Балканот, отпорот кон Me too во Франција беше огромен на почетокот. Дури сега жртвите проговорија на социјалните мрежи, меѓу другото преку хаштагот Me too Inceste и Me too Gay.

Како и секаде во светот, француските статистики покажуваат една и единствена заедничка точка во случаите на сексуално насилство: родот на напаѓачот е машки. Без разлика на социјалниот статус, сексуалната ориентација, етничка припадност или вера, тие немаат ниту посебна патологија, ниту ист начин на живот. Но, над 95 отсто од силувачите се мажи, велат официјалните бројки, кај нас и секаде во светот. Реалноста е таа.

Оттука и легитимното прашање на француските феминистки: Како да ги спречиме мажите да силуваат?

Mélusine, една од највлијателните француски активистки за правата на жените на Твитер, која беше и прва жртва на цензурата на Твитер поради поставеното прашање, не се задоволи со одговорот на Твитер за цензурата.
“За тие твитови да бидат отстранети, требаше бројни корисници да ги пријават до социјалните мрежи и алгоритмите да одобрат дека прашање што се однесува на мажите и силувањето се поистоветува со говор на омраза“, напиша активистката откако нејзиниот налог беше замрзнат.

Истовремено, повици за насилство и силување, срамење и понижување на жени, цензурирање на профили на сексуални работнички никогаш не претставуваат “говор на омраза“ за истите тие алгоритми на Твитер и битката против токсичните корисници е далеку помачна, ако не и сосема некорисна.

За волја на вистината, и Инстаграм ги цензурираше постовите кои гласеа “како да ги спречиме мажите да силуваат“, а Фејсбук до денешен ден прифаќа дека реченицата “Men are trash“ претставува говор на омраза и ќе ви го блокира профилот 24 часа доколку ве пријават повеќе од еднаш.

Силувањето и сексуалното вознемирување не се исклучок, ниту се некаква индивидуална трагедија која резултира од изолиран “болен ум“. Тие се колективен општествен феномен, редовен, системски и систематски. Сексуалното насилство е најефикасниот начин за замолчување и заплашување на жените, како и на мажите жртви на ова злосторство, тоа е врвен израз на патријархалниот, хетеронормативен и колонијален систем на владеење и мора да биде третиран како таков од институциите и од сите здруженија ако сакаме еден ден да го искорениме.

Кога анонимен твитерџија вербално ја понижува својата бивша девојка затоа што “проверувала“ дали свршил во неа, а тој само “сакал семејство“, треба да се алармира. Од повеќе причини: неконсензуалното забременување во многу држави е веќе кривично дело, а од етички аспект тоа претставува силување, без разлика дали нашата држава тоа веќе го преточила во закон или не. Жена што не сака деца не заслужува никакво вознемирување, и е еднакво вредна за почит како и било која друга (потенцијална) мајка, без разлика на околностите во кои одлучила дека не сака да забремени. Неколку дена подоцна истиот тој твитерџија се осврна и на нагоните за убиство.

 

Слобода на изразување? Прашањето е отворено. Споредете го ова со цензурата на жените што прашуваат како да ги спречиме мажите да силуваат. А потоа свртете го вашето внимание кон сѐ почестите студии за терористичкиот потенцијал на таканаречените инцели и борци за права на мажите, кои, за разлика од вистински маргинализираните лица, успеаја да изградат онлајн заедница на поддршка и размена.

Алармот се вклучи во 2014 кога Елиот Роџер, икона на инцелите, кои инаку сметаат дека жените биолошки им должат секс, внимание и потчинетост, усмрти седум лица пукајќи во женски студентски дом и извикувајќи „ако не можам да ги имам девојките ќе ги уништам“ и “конечно ќе видите дека сум алфа мажјак“. Роџер зад себе остави и Манифест од 140 страници во кој ја искажува сета своја сексуална фрустрација за која според него се виновни жените. Во неговиот свет и оној на неговите следбеници жените што ги отфрлаат заслужуваат насилство
Минатата година во Единбург се отвори судење за тероризам поврзан за интернет културата на инцели во кое е обвинет 22 годишниот Габриеле Фриел. Експертите пред судот за прв пат во Европа јасно укажаа дека ова движење претставува безбедносна закана: Во Тексас минатата година исто така се набројуваат инцелите како терористичка закана во извештај на разузнавачки служби.

Иако не секој сексист е инцел, и онлајн движењата на мажи што мразат жени, а особено феминистки, се бројни, разновидни и не нужно поврзани, неспорно е дека откако започна бранот Me too ширум светот, општествата и институциите полека ги отвораат очите за структурниот сексизам кој секојдневно го загрозува животот на жените и на другите маргинализирани групи.

И покрај ова, социјалните мрежи како Твитер, никако да ги ревидираат од корен своите политики и својот пристап кон корисниците. Кога интернет меме кое содржи “men are trash“ сѐ уште се отстранува, жени што прашуваат како да ги спречиме мажите да силуваат се замолчуваат со денови, мораме конечно да си го поставиме прашањето дали овие платформи денеска се претворија во непријатели на прогресивните движења и активни чинители на реакционерноста, цензурата и мизогинијата.

Сексуалните работнички кои одамна алармираат за овој феномен го вперуваат прстот кон самото организирање на технолошките компании и Силиконската долина, главно составени од мажи, и длабоко потонати во токсичната машкост, нешто што нема да може уште долго да се игнорира со оглед на растечката феминистичка свест во сите земји, вери и класи.

За „подобрите и попаметните девојки“ или Како да се искаже неискажливото

Џудит Луис Херман во својата темелна книга „Траума и закрепнување“* детално ги изложува механизмите на настанување и манифестирање на трауматските пореметувања кај жртвите на родово насилство и кај воените ветерани. Херман прави впечатлива аналогија: „хистеријата е воена невроза во војната на половите“. Имено, после 1980-ите, кога конечно бил легитимизиран концептот за пост-трауматските стрес нарушувања (PTSD), станало јасно дека психичкиот синдром препознаен кај жените кои искусиле силување, домашно физичко насилство или инцест, е во суштина ист како и синдромот кај оние што преживеале војна, судејќи по „сличностите (…) помеѓу оние кои ги преживеале големите концентрациони логори создадени од тираните што владеат со нациите и оние што ги преживеале малите, скриени концентрациони логори, создадени од тираните што владеат со своите домови“. (Херман, 13)

„Некои повреди на општествениот договор се премногу страшни за да бидат гласно кажани: токму во тоа е значењето на зборот неискажливо.“ (Херман, 12) Во широките јавни дискусии кои настануваат како реакција на обвинувањата за сексуално насилство, видлива е загрижувачката неподготвеност за емпатија со жртвите. Со страшна жестокост се одрекува постоењето на траумата, а многу постапки што жртвите ги доживуваат како застрашувачко насилство многумина не ги сметаат како такви.

Кога траумата е резултат на некаква природна катастрофа тогаш моралната позиција на набљудувачот е лесна – сведоците сочувствуваат со жртвата оти страшниот настан е „даден од Бога“ и неизбежен. Но, на чија страна да се застане кога трауматскиот настан е предизвикан од човекот? Во случаите на жртви на силување итно почнуваат да се редат слични прашања: „Зошто не кажала порано?“, „Што ако таа лаже и му го уништи животот на човекот?“, „Веројатно сама сакала тоа да се случи“, „Можеби била заљубена во него, а тој ја одбил“ итн.

Херман вели: „Мошне е примамливо за набљудувачот да се приклони кон страната на извршувачот. Сè што бара извршувачот е набљудувачот да не прави ништо. Тој повикува на раширената желба да не се гледа, да не се слуша и да не се зборува ништо. Жртвата, напротив, бара од набљудувачот да ја сподели тежината на болката. Жртвата бара дејствување, вклучување и помнење.“ (Херман, 20)

Барањето на извршувачот се поклопува со копнежот по блажената непроменлива состојба. Дури и кај оние кои посакуваат да ја задржат аурата на наводна објективност во проценката на ситуацијата (тука, на пример, често се вбројуваат луѓето чиј првичен рефлекс е напад спрема жртвата: „а што ако лаже, тоа треба да се докаже!“) во нивните глави итно се пали црвен аларм за стопирање на сите понатамошни чекори бидејќи, ако „редот“ се распаднал дотука, дајте барем да не продолжи да се распаѓа: да биде исто значи да биде добро.

Но, таквиот „ред“ е конструиран да биде овозможувачки за насилството, како што е вознемирувачки илустрирано во сведоштвото на Милена Радуловиќ за злоупотребата од страна на учителот по глума Мика Алексиќ: „Мика внимаваше сексуалната злоупотреба да се случи за време на час, во просторија покрај онаа каде што беа другите студенти (…) Дополнително, секогаш постоеше тоа страшно чувство дека во непосредна близина има група други деца.“

Изјавите од типот „Зошто била таму?“, „Зошто не пријавила?“, „Јас би му се спротиставила!“, „Како порано не сфатила дека е таков?“, подразбираат дека сигурно постоело нешто што жртвата требало да го види и да го направи за да го избегне насилниот чин – кога само би била попаметна, поморална, похрабра итн.
Ваквиот став сугерира потреба за себемамење за постоењето на насилство и зло во светот. Ако прифатиме дека секогаш без исклучок постои начин да се избегне насилството или злото, тоа ни го засилува чувството на сопствената сигурност, ни ја зацврстува вербата во праведноста и уреденоста на светот, допушта да веруваме дека за сите нешта постои решение, а фактот што жртвата тоа решение не го видела е лично нејзина вина – та оттаму и нејзина заслужена казна. Желба за незнаење, желба за статус кво.

Кога бев дете, на околу 11 години, на телевизија чув за случајот на Тина Тарнер, која повеќе од деценија била злоставувана од страна на нејзиниот сопруг – ја тепал, психички ја малтретирал, ја контролирал и принудувал. принудувал. Таа собрала храброст да го напушти дури после тринаесет години злоставување. Се сеќавам дека тогаш со презир размислував: „Колку слаба личност – возрасна, самостојна жена да трпи маж ѝ да ја тепа. Јас веднаш би си заминала.“ Зашто тогаш, очекувано, сум мислела дека нагонот и способноста за зачувување на сопствениот психички и физички интегритет е недвосмислен и гарантиран. Но, тогаш, на 11 години, светот сè уште ми бил совршено безбеден, црно–бел и едноставен, и не сум можела ни оддалеку да насетам колку комплексни и застрашувачки кревки суштества се луѓето. Денес ми е мило што оваа срамна помисла ми е врежана во сеќавањето, бидејќи ми помага во напорите да бидам емпатична и однатре да ги сфатам вредносниот систем и механизмите на многумина (веројатно мнозинството) возрасни луѓе кои длабоко во својот живот останале на своите инфантилни гледишта од позициите на заштитеност, неискуство и неосвестена привилегираност.

Наративот за „подобрите и попаметните девојки“ кои никогаш не би допуштиле да се најдат во ситуација на насилство (како да е тоа прашање на избор) или кои совршено успешно би се избориле со тоа (со некаков магичен зафат), е непријателска реакција и, според мене, е еден од најперфидните тригери за навраќање кон потиштеноста на траумата. Да се зборува за „подобрите и попаметните девојки“ претставува грубо дисквалификување на искуството на жртвата, барање таа да се потчини, да ќути, да се извини, тоа е девалуација на нејзините емоции, и нејзино посредно замолчување бидејќи нејзиното „лошо“ изменаџирано искуство е обезвреднето пред оние поуспешните.

Треба ли да нагласам дека вообичаено споредбата не е со ничие реално искуство туку со некаква идеализирана потенцијална ситуација на некоја идеализирана личност. Уште повеќе, ако се има предвид дека „кај силувањето целта е токму покажувањето презир спрема самостојноста и достоинството на жртвата“ (Херман, 83), ваквите дополнителните притисоци од околината кои може да ги праќаат во суштина истите пораки, придонесуваат кон повторување на траумата. Според Херман: „Најсилната одредница на психичката повреда е карактерот на самиот трауматски настан. Индивидуалните карактерни црти имаат мала важност во однос на неподносливите настани. (…) Никој не е имун на доволно силна трауматска изложеност.“ (Херман,83)

Жртвата е пред тешкиот предизвик да го изгради одново, од пепел, својот наполно срозен идентитет, а за тоа е решавачка помошта од другите. „Острата критика, но и неукото, слепо прифаќање, во голема мера ги засилуваат самообвинувањето и изолацијата на жртвата.“ Жртвата која стигнала до фазата пред најшироката јавност да зборува за своето трауматично искуство, веќе минала низ безброј дисквалификации од секаков тип. Жртвите на насилство ќе се соочат со игнорантски обвинувања дека имале мазохистички склоности, со соговорници кои ќе бидат позаинтересирани за разврзување на психологијата на извршувачот, наместо на жртвата, ќе се соочат со пријатели кои патетично ќе го изразуваат своето длабоко разочарување поради откриената слабост и „нееманципираноста“ на жртвата, со пријатели кои во суштина се желни да помогнат, но немаат идеја како, па во недостиг на волја засекогаш ја блокираат или игнорираат темата на траумата. Незанемарливи се и оние соговорници кои среќно си мислат дека нештото поминало и без грижа на совест може да се заборави.

Но, не поминува, а уште помалку се заборава. Траумата е трајно кршење на илузиите, болно скаменување на еден дел од сепството кој континуирано мора да се држи под строга контрола за да не ја завлече личноста нагло удолу. Во меѓувреме, напорите да се бара правда често подразбираат натамошно трауматизирање на жртвата поради непријателството на кое наидуваат.

На жртвите им е потребно да ја вратат контролата врз сопствената приказна. Тоа што своето искуство го споделуваат не значи дека тоа станува сопственост на слушателот, дека е во негова надлежност да одлучува колку е тоа навремено, правилно, оправдано, храбро или малодушно. Искуството на насилството засекогаш останува суштински непреносливо, никогаш доволно споделено, за жал ретко доволно разбрано. „Кога другите ќе можат да слушаат без да припишуваат вина, преживеаната ќе може (…) да постигне реален суд за своето однесување и праведно да го процени својот влог во одговорноста.“ (Херман, 104) Борбата да го „одврзе“ својот идентитет од траумата е клучната животна борба на преживеаната.

Преживеаната нема обврска да ја објавува, изложува и споделува својата траума пред да биде подготвена за тоа, пред самата да воспостави контрола врз своите емоции, наратив и идентитет. Да се принуди жртвата на тоа е сериозно психолошко насилство – макар тој процес на соочување, осознавање, прифаќање, траел со децении. Макар се одлучила никогаш пред заедницата да не проговори за тоа!

Како што не секој од набљудувачите е подготвен и волен да биде буден за заканите, да разбере, да заштитува и да пружа поддршка, така и секоја жртва нема капацитет да ја преземе на свој грб одговорноста за темелно менување на целото општество!

Бидејќи, најпосле, зарем не е тоа она што грубата и продорна јавност го очекува од жената што јавно истапува? Враќање на честа на претходните жртви и спасување на следните жртви, разоткривање на подземните од памтивек функционални механизми на системот, предизвикување на општоприфатениот систем на морал… Наместо самата јавност да се зафати со таа тешка копачка работа, таа често на актуелната жртва ѝ нуди стигматизација, понижување и исклучување. Меѓу другото, и зашто тоа е полесниот пат.

Споделувањето на трауматското искуство со другите луѓе е „предуслов за повторно воспоставување на чувството за смисла во светот“. (Херман, 107) За да се затвори трауматската реакција процесот на соочување и оплакување мора да биде докрај комплетиран. Херман истакнува дека, иако кај обичното тажење постојат бројни социјални ритуали, не постојат заеднички ритуали кога се работи за справување со трауматски настани. Со други зборови, општеството има проблем таквите настани да ги интегрира, а изолацијата е погубна за жртвите.
Затоа, кога жртва на насилство ќе ја сподели со вас својата траума, сфатете го тоа како привилегија и најмалку и најважно што можете да направите е трпеливо и долго да слушате.

 

 

 

 

Џудит Херман Луис – Траума и закрепнување (Темплум, 2000 г.)

Извор: Окно 

Кога личното станува теоретско: кон романот ,,Аргонаутите” на Маги Нелсон

Нелсон континуирано ја истражува флуидноста на уметничкиот исказ, па во нејзините дела имаме спој на фикција, поезија, автобиографија, уметничка критика и критичка теорија. Аргонаутите е своевиден хибрид кој не е ниту само мемоар, ниту само автофикција, а ниту пак двете заедно.

Овој роман му припаѓа на жанрот автотеорија каде писателот пишува за својот живот низ призмата на критичката теорија (во случајов феминистичка, квир и психоаналитичка теорија). Во овој тип на текстови, теоријата не се користи само за да се деконструира и фрагментира себството туку критички да се конструира едно етичко, искрено и ранливо ,,јас” кое ,,и покрај тоа што ја препознава сопствената претпоставеност (contingency) и општествената/јазичната определеност, сепак инсистира на стварноста на тоа искуство” (Clare, 2020). Личното мора да стане теоретско пред да стане политичко.

За да го постигне тој ефект, Нелсон користи кратки параграфи наместо поглавја. Кога се повикува на нечија теорија, идеја или размислување, истите ги вметнува во самиот параграф заедно со автобиографскиот текст со кој водат дијалог, а на маргините ги запишува имињата на бројните книжевници и поети, теоретичари, критичари, уметници, филозофи, психоаналитичари, па дури и детски педијатри – многуродовите мајки на нејзиното срце, како што ги нарекува – чии цитати и размислувања ги црпи од нивните книги, есеи, интервјуа, уметнички дела и предавања.

Што се однесува, пак, на содржината, романот прикажува ,,исечоци” и анегдоти од секојдневниот живот на Нелсон и нејзиниот транс-партнер Хари Доџ и предизвиците со кои се соочуваат како квир двојка, па во таа смисла, може да се чита и како љубовно писмо до Хари. (Насловот на романот доаѓа од Ролан Барт кој во една своја книга го споредува субјектот кој вели те сакам со ,,Аргонаутот кој го обновува својот брод во текот на патувањето без да му го промени името”. Задачата на љубовта и јазикот е да го обновуваат своето значење со секоја наредна употреба).

Иако настаните не се секогаш подредени хронолошки, во фокус се ставени неколку клучни периоди од нивната релација: запознавањето и вљубувањето, бракот и живеењето со синот на Хари, и раѓањето на нивниот син Иги. Оваа книга ги истражува (и предизвикува) љубовта и сексуалната желба, личната идентификација и родовиот идентитет, квир заедницата, бракот, градењето семејството, грижата, бременоста и мајчинството.

Една од омилените ,,расправии” на Нелсон и Хари, со која впрочем започнува романот, е ограничувањето или потенцијалот на јазикот. Пред да го запознае Хари, Нелсон се водела според Витгенштајновата премиса дека ,,неизреченото е содржано – неизречливо! – во изреченото” (3) или, како што вели таа, ,,овој парадокс е буквално причината зашто пишувам” (3). Меѓутоа, додека таа верува дека зборовите се доволни, Хари е убеден во спротивното. Според него, зборовите не само што ,,не се доволни, туку се и разорни кон сè она што е добро, вистинско, слободно” (4).

Нелсон почнува да ја преиспитува тврдоглавата потреба на мозокот да ги категоризира нештата, да ги именува и да им лепи етикети. Зборовите почнуваат да ја изневеруваат. Неизреченото и погрешно-изреченото висат во воздухот кога со нејзината пријателка пребаруваат која е најсоодветната заменка за Хари бидејќи таа не се осмелува да го праша иако веќе размислуваат да живеат заедно; кога треба да резервира авионски лет и хотелска соба за нив двајцата; или кога продавачот/ката ќе ја забележи ознаката за пол на кредитната картичка на Хари. Неизреченото се претвора во претпоставки, туѓ срам и (неретко) лутина. Нелсон и Хари успеваат да дојдат до некој компромис – дури и да постојат, вистинските зборови секогаш ќе бидат обоени од лицето кое ги изговара и контекстот во кој ги користи.

Кога се зборува за трансродови лица, класичниот медиумскиот наратив гласи дека тоа се индивидуи кои се родиле во погрешно тело, инсинуирајќи некаков ,,ортопедски аџилак помеѓу две фиксирани дестинации” (65). Во случајот на Хари, според овој наратив, се работи за маж заробен во тело на жена, но Хари не се има упатено никаде бидејќи едноставно не сака да се движи помеѓу (родови) бинарности. Во интервју за LitHub, зборувајќи за својата книга, Нелсон вели дека ,,трансродовото искуство ни нуди богата творечка перспектива кога размислуваме за отелотворувањето на секој од нас, за комплексните феноменолошки искуства на живеењето со/во род(овите), наместо да се фокусираме на трансродовата другост, која најчесто е поставена како надвор од нормата, патолошка и/или скриена”.

Прашањата кои ги отвара личната идентификација и родовиот идентитет ја сочинуваат с‘ржта на оваа книга. Од една страна, тоа го наметнуваат тековните општествени случувања. Нелсон и Хари ќе одлучат да се венчаат баш поради ризикот од усвојување на предлогот бр.8 на референдумот во 2008 год. во Калифорнија со кој се забранија истополовите бракови се до 2012 год. ,,Кутриот брак! Отидовме да го убиеме (неопростливо). Или да го поткрепиме (неопростливо)” (28).

Кога почнуваат да живеат заедно, со нив се вселува и синот на Хари. Мајка ѝ, сакајќи симболично да ѝ покаже дека го прифаќа нејзиното ,,племе како свое семејство” (16), ѝ поклонува шоља со фотографија од неа, Хари и син му, на која Нелсон е во седмиот месец од бременоста. ,,Никогаш немам видено нешто похетеронормативно во животов”, ѝ вели една пријателка. Нелсон е ужасната од подарокот зашто со Хари одлучно одбиваат да се поистоветат со било каква – хетеро ни оддалеку – хомонормативност.

Од маргините на романот се огласува Батлер: ,,Кога или како новите системи на сродство ги имитираат старите форми на семејни групирања и кога или како радикално ги реконтекстуализираат на начин којшто претставува преиспитување на роднинските врски?” (16). Дали субверзивната моќ на квир заедницата е доволна за да го предизвика и трансформира хетеронормативниот семеен идеал? Дали можеби таквиот подвиг ризикува да доведе до негово реидеализирање? Што станува со мејнстрим ЛГБТ+ движењето и неговите неолиберални и асимилационистички струи кои ,,фрлија добра пара да изнудат влез во две историски репресивни структури: бракот и војската” (32).

Покрај психолошката трансформација, Нелсон и Хари поминуваат низ физичка трансформација во романот. По неколку неуспешни IVF обиди, Нелсон останува бремена, а Хари почнува да прима хормонска терапија и прави мастектомија. Чувствувајќи како телото ѝ се менува, Нелсон ја вади бременоста од хетеронормативната рамка и ѝ врачува нов контекст:

,,Дали бременоста по природа е настрана доколку комплетно ја менува нормалната состојба на една индивидуа и предизвикува радикална интимност со – и радикална отуѓеност од – сопственото тело? Како може едно длабоко чудно, необично и трансформативно искуство да претставува симбол на ултимативен конформизам?” (16).

На едно макро ниво, ова е книга за меѓусебната зависност, за вкрстувањата и вмрежувања кои се дел од (со)животот, ниво кое во крајна линија, ни дозволува да ги споиме раѓањето (излегувањето од нечие тело), сексот и читањето, кои Ланг остроумно ги нарекува ,,прошетки по катчињата на туѓите умови и анатомии” (Laing, 2019).

Во Аргонаутите, Нелсон ги користи сопствените и искуствата на своите блиски за да ја разоткрие и соголи тековната култура, политичките и социјалните практики, да истражи што е тоа што толку дрчно се брани и проповеда. Целта поради која ги изложува овие искуства пред критичкото око е да ги сопостави нивната ранливост и виртуозност, цената, но истовремено и вредноста на нивната желба, грижа и слобода.

 

 

 

 

 

 

 

Користена литература:
Laing, O. (2020). Funny Weather: Art in an Emergency. Picador. London, UK.
Clare, R. (2020). Becoming Autotheory. Arizona Quarterly: A Journal of American Literature, Culture, and Theory, Vol. 76, Number 1, Spring 2020, pp. 85-107
Fitzgerald, A. (2015) ‘The Argonauts’: Diary, Theory, Poem, Memoir. Maggie Nelson in Conversation with Adam Fitzgerald. LitHub.

Scroll to Top