Статија2

Насилството против еднаквоста или светлата страна на темната иднина

 

превод од англиски јазик: Елена Петрова и Благица Димитрова

 

 

Летово, девојка ѝ на сестра ми Клара ми ја даде книгата „Мажи ми објаснуваат работи“ (Men Explain Things to Me) од Ребека Солнит и ми рече дека ќе ја голтнам без да трепнам. Книгата ја читав постепено, залак по залак, есеј по есеј, како да го чувам најдоброто за крај. Книгата на Солнит, првпат издадена пред десeт години во 2014, е кратка, срочена според најдобрата есеистичка традиција и претставува жестоко феминистичко четиво од каде, меѓу другото, доаѓа сега веќе славниот термин „мажјаснување“ (англ. mansplaining). Покрај остроумните, мелодични и смели сведоштва на еден патешествен феминистички ум, кои ми беа искрена наслада, книгава ми говореше и за нешто друго. Иако е објавена пред помалку од десет години, ми личеше како да му припаѓа и да копнее за некое друго, одамна завршено време. „Книгава е за стариот добропознат патријархат“, одречно одлучија феминистките ширум светот. Се чинеше дека битките – оние за коишто Солнит умешно пишува – се непобитни; извојуваните победи – несоборливи.

Така се чинеше. Но, светот се измени последниве десет години.

Можеби се прашувате каква врска има ова со насилството, па и со идеологиите на насилство? Моето прво тврдење денес е дека насилството e поврзано со светот во којшто живееме. Личните релации коишто произлегуваат од нашиот свет го хранат и негуваат насилството. Се повикувам на Џудит Батлер – сега и во многу други прилики – која вели дека за да имаме „живот којшто може да се живее“ [1], ни треба свет во којшто може да се живее, а животите можат да се живеат само ако не се изложени или, дотолку повеќе, потонати во насилство. Со други зборови, за свет во којшто може да се живее, врските меѓу нас и светот не смеат да бидат насилни. Дали досега познаваме ваков свет? Далеку од тоа. Можеме ли да создадеме таков свет само врз основа на она што веќе го знаеме? Се чини дека не можеме да се служиме со истите (насилни) алатки што ни се на располагање за да создадеме извесна (ненасилна) иднина. Сега треба да постапиме поинаку и да прифатиме дека иднината е непишана баш затоа што сега знаеме дека добиените победи може да се поништат, а и веќе се поништени.

Во еден особено жесток есеј, Солнит се повикува на зборовите на Вирџинија Вулф – уште еден наш формативен феминистички ум. На почетокот на 1915 година, односно на почетокот на најстрашната војна дотогаш, Вулф во својот дневник ќе напише: „Иднината е мрачна, каква што и мислам дека треба да биде“. Сакам да ви потенцирам две нешта во оваа кратка реченица: прво, очигледното – иднината е непозната, нејасна, мрачна. Се чини, ова е единствената карактеристика која е несомнено дел од она што го разбираме како иднина. Оттука, се чини дека Вулф ни вели да гледаме на оваа чудна (и често застрашувачка) дефинитивност како најдобар дел од иднината. Да се биде во мрак значи да не знаеме, да не се трудиме да го поправиме она што е однапред предодредено, а да имаме цврста причина да бидеме целосно присутни во сегашноста. Втората работа што треба да ја извлечеме од овој запис во дневникот е срамежливото „мислам“. Очигледно се однесува на одредено колебање, извесен сомнеж во себеси (единственото нешто кое е загарантирано со мрачната иднината) – одредено „кој знае?“ и „дали некогаш ќе знаеме?“. Според она што го искусила, Вулф се осмелува да размислува токму тогаш, среде Големата војна, како што знаеме од книгата „Три Гвинеи“, за свет без војна. Сегашноста, потоната во Големата војна, не ѝ дала причина да верува во такво нешто, но иднината, сметајќи ја за мрачна, можеби ја поттикнала да копнее по свет, тогаш и таму, кој би создал во моментот непозната и неиспишана иднина – во која нема да има војни. Иднината од раскажувањата на Вулф дојде и си замина, а ние – сега и овде – знаеме дека сè уште не сме раскрстиле со војните. Сепак, ние, феминистките, можеме и можеби треба да се стремиме кон таков свет, свет без насилство, свет во којшто може да се живее – засега непознат, сè уште во мракот. Сигурно, бидејќи насилство и војни – има многу.

Затоа сакам да се фокусирам на претходнава деценија. Феноменот познат како антиродова мобилизација е најчесто поврзан со десничарското политичко организирање и понекогаш оди рака под рака со неoдредениот и преширок поим „популизам“ (кој, пак, оди заедно со други термини, исто толку неодредени, како „демократско уназадување“, „илиберализам“, „културни војни“, „поларизација“, „поствистина“, авторитаризми под разни политички бои итн.). Популизмот често се поврзува со религиозниот фундаментализам. Меѓутоа, како и религиите, така и фундаментализмите се разликуваат меѓу себе (се чини дека ни требаат различни пристапи кон рускиот православен и американскиот евангелски фундаментализам, кој функционира под различен превез во САД, Бразил и Бугарија). Дополнително, политиколозите укажуваат дека постојат и различни популизми. На пример, популизмите на Холандија, Финска или Австрија се разликуваат од оние на Унгарија, Словачка или Полска. Во неодредената сива зона на Западен Балкан, популизмот има изразено недeфинирани карактеристики: се манифестира како сеопфатна стратешка алатка – нешто што ние во Србија многу добро го знаеме. Без оглед на тоа за која терминологија ќе се одлучиме за да зборуваме за подемот на конзервативизмот, постои еден повторлив аспект. Подемот на конзервативизмот оди рака под рака со истрајниот напад против еднаквоста, којшто е во пораст. Тврдам дека си имаме работа со напад против еднаквоста како таква, а не со овој или оној тип еднаквост. Она што стои зад овој напад е повик, па дури и барање за нееднаков свет, свет на познати и јасно воспоставени хиерархии, во кој секој си го знае местото и не презема ништо за да го промени. Со други зборови, ова е повик за свет во којшто оние за кои светот почна да биде малку подобро место за живеење во изминатите децении не можат воопшто или во целост да живеат. Интересно е што родот стана централниот поим на овој повик – поим кој ги опфаќа и прибира сите незадоволства што ги имаат „малите“ или „обичните“ мажи. Родот е причината за сета штета што ја имаат претрпено. (На пример: во моето село, седумдесет километри од Белград, беснее сиромаштија; многу домаќинства замреа, луѓето заминуваат каде што има работа, честопати на Запад; земјоделските пензии се смешни; во здраствениот систем никој нема верба, па луѓето умираат во педесеттите и раните шеесетти; една сезонска суша може на мештаните да им ги докусури долгогодишните заштеди – но, сепак, единствено „проблемот“ со гејовите што маршираат во Белград, се чини, има најголема моќ да ги исплаши и придвижи политички).

Затоа, родот – збор што пред само една деценија имаше посебно значење за само неколкумина на Катедрите за родови студии и во феминистичките движења – сега функционира, како што рече Андреа Пето, која го измисли терминот, како симболично лепило. Сега, треба секогаш да бидеме претпазливи со зборовите што ги употребуваме.

Родот овде се појавува како нешто конфузно или нешто што се обидува да ги замрси нештата; гипсира и цементира сѐ и сешто во божемен тотем или мит и со тоа ги брише од фокус конкретните замки и опасности што нѐ снаоѓаат сите нас, обичните луѓе. Исто како и НЛО, и родот е вечно туѓ – ни доаѓа од друго место, заговорно ни се прикрадува, се заканува дека ќе нѐ промени, ќе ни земе нешто суштинско и ќе нѐ претвори во нешто што не сме. Оттука, родот е по дефиниција закана.

Велам дефиниција, ама нека не нѐ залажува тоа. Антиродовите кампањи не се занимаваат со академски дебати засновани врз некој концепт. Не се работи за тоа колку и до кој степен ни треба родот, или колку се совпаѓа со општествените, културните и политичките рамки што ги имаме или сакаме да ги имаме. Бидејќи е тотемизиран, родот е многу повеќе од обичен поим. Оние што го следат антиродовиот наратив сакаат да го срушат и да го поништат еднаш засекогаш овој чудовиштен родов тотем (истовремено зголемувајќи му ги супермоќите и зачувувајќи му ги тотемските квалитети за да се одржи неговиот заканувачки статус. Денес, родот е најпогодното страшило.)

Сакам да посочам дека не се работи за ова или за она малцинство – иако има такви што сакаат да нѐ убедат дека зборуваат исклучиво за транс- или ЛГБТ+ луѓето, или за најновиот конструкт за „третиот пол“, којшто особено се појавува во некои делови од постсоцијалистичкиот свет. Се работи за нешто друго: за тоа како општеството доделува важност на различни типови луѓе, како нѐ рангира и позиционира врз основа на оваа неизбрана вредност, и како ги зацврстува овие позиции на таков начин што никој не би се осмелил да ги оспори без да го гледаат како изопачен, абнормален, квир (да се потсетиме на историјата на овој мал, непреведлив збор). Затоа, не се работи за ова или она малцинство. Се работи за мнозинството кое одбива да биде изедначено со сите останати кои бараат права за живот кој може да се живее.

Во последната деценија, империјата реши да го возврати ударот. Можеби звучи помпезно, ама во ред е и малку да претераме, бидејќи ова не се обични негативни реакции и обиди да се одвратат оние што тргнале напред. Знаеме дека секогаш имало негативни реакции кога феминистките ќе извојувале некоја победа, колку и да била мала. Биле омаловажувани, осудувани, исмејувани – пред триесет, четириесет и пред сто години, бидејќи тогаш тие победи едвај ѝ нанесувале некоја штета на „империјата“. Но, како што реков во воведот на говорот, на почетокот на новиот милениум се појавија реални пукнатини, расцепи и скршеници кои веќе не можеа да бидат исмеани. Овој пат е различно. Целта на антиродовите мобилизации е да го запрат она што пред една деценија се чинеше дека е неповратен марш кон еднаквост. На север и на југ, на запад и на исток, се шири „замор од еднаквост“: луѓето се уморни од толку многу еднаквост, исцрпени што од нив се очекува да бидат „политички коректни“. Сега се бунат против еднаквоста којашто тврдат дека им е наметната, нафрлена преку разни „елитни политики“ (еве една популистичка провокација), од Брисел, од Вашингтон, од секаде – како еднаквоста да не може да е нешто наше, нешто што ние го сакаме и кон кое се стремиме.

Имам уште две важни тврдења пред да завршам. И двете се директно поврзани со она со кое почнав, повикувајќи се на Батлер и Вулф. Би започнала со малку колебливата изјава на Вулф, која размислувала за темнината на иднината, „каква и што треба да биде“ – во време кога таква реченица (дури и како запис во дневник) се чинела речиси контраинтуитивна. Нејзината сегашност, раната зима во 1915, изгледала ужасно, а минатото директно вмешано во создавањето на таа катастрофа. Иако во самиот зачеток на Големата војна, тешко дека некој можел да се надева оти иднината може да изгледа величествено, сепак се чинело дека само иднината – и тоа темна, неиспишана со зборови од минатото, зборови на целосно уништување – ветува нешто. Токму поради тоа што била непозната, поради тоа што била темна. Сега, антиродовите мобилизации се потпираат на една сосема различна премиса: нивната главна тропа е тропата на враќањето, обновата на светот кој некогаш сме го знаеле, светот каков што некогаш бил, добриот стар свет на добриот стар патријархат. Ова е „стариот, добар свет“, недвосмислено без еднаквост, свет во кој можат да живеат само некои, но никако сите. Во таа смисла, империјата го возвраќа ударот, значи дека империјата сака да нѐ врати назад кон „светлината“ на извесноста: да се повтори она каде што сите си го знаеле местото и биле сигурни дека никогаш нема да го сменат.

Да си го знаеш местото – да знаеш каде стоиш, што си – можеби некого тоа го успокојува. Одвреме-навреме, на сите ни треба јасност во животот. Но, ова не е она што империјата крајно сака да го постигне. Светлината и извесноста која ја бараат или за која се борат, е извесноста на границите: границите за тоа што те прави човек, што те прави маж или жена, или што го сочинува семејството. За Црквата, оваа извесност произлегува од Светото писмо (во католичката традиција е спакувана во „Христијанската антропологија“ за тоа како половите се надополнуваат еден со друг, а во православната е многу помалку сокриена и се повикува на „здравата патријархална хиерархија“). И оние што ги следат религиозните објаснувања за тоа што нѐ прави луѓе и оние што не ги следат се служат со биолошките факти, но овие факти се со подеднакво многу мистични елементи. Овој свет каде што секој си го знае своето место – јасно дефиниран со јазикот од 19 век – е свет на (класна) стратификација, (расна) сегрегација, надополнување (на половите), кој никогаш не достигнува еднаквост. Нееднаквостите ни се впишани во мозоците, во формата на черепите, матките и пенисите.

Оттука, еве ја мојата последна поента. Светот кој антиродовите мобилизации сакаат да го обноват, во којшто сакаат да нѐ вратат, е инхерентно насилен, а со тоа и свет во кој не може да се живее. Империјата го возвраќа ударот не само со оружје туку и преку бавно но сигурно уназадување на правните победи (сетете се на САД, Русија и Полска), преку одново испишување на текстовите што се чинеа прифатени, отфрлајќи ги како неприфатливи во наставните програми и јавниот дискурс или обратно: воведувајќи други текстови – некои ги нарекуваат фашистички – повторно целосно прифатливи. Причината зошто овој свет би бил инхерентно насилен е тесно поврзана со границите: со произволните одлуки – како што ни кажува историјата – за тоа кој вреди да има права, заштита, живот кој може да се живее, и врз која основа. Таквите одлуки не се ниту дадени од Бог ниту се темелат врз анатомија. Тие се политички и инхерентно исклучиви, се повикуваат на (мнозинското) право да дефинираат кој каде припаѓа, да дефинираат која позиција е правилна за секој од нас, како и што би значела секоја отстапка од ова.

 

 

 


[1] „Живот којшто може да се живее“ (англ. livable life) e израз кој е дел од делата и трудовите на Џудит Батлер од раните 2000-ти, па наваму. Концептот се зафаќа со важноста на тагувањето и во поопширна смисла отвора дискусија за прекарноста и ранливоста на нашите животи. (заб. на прев.)



Адриана Захаријевиќ е виша научна соработничка на Институтот за филозофија и општествена теорија  при Универзитетот во Белград, и доцент на родовите студии на Универзитетот во Нови Сад. 

 

* Текстот е адаптиран од воведниот говор кој Захариевиќ кој одржа при Родовиот Самит во организација на Фондацијата Хајнрих Бел во Скопје во 2023.

 

 

фотографија: Акцијата срце-предмет на уметницата Богданка Познановиќ, 1970, Југославија 

 

Радоста е правда која си ја даваме себеси

Отсекогаш сум сакала научна фантастика и фантазија, а дури мислам и дека имав обиди да пишувам во тој стил кога бев мала. Не можам точно да препознам кога сум одлучила дека фантазијата е помалку важна од рационалноста и зошто, но во некој момент почнав да ја заменувам со она што во тој момент ми се чинеше како „правилно“. На пример, повеќе сакав да критикувам отколку да сонувам. Ми се чинеше побезбедно да бидам цинична отколку да имам верба. Така светот полесно ме сфаќаше сериозно отколку кога сум радосна. Впрочем, тоа сѐ уште е така. 

Сега сум официјално возрасна и посакувам да се вратам на искреноста и игривоста на замислувањето, но тоа не е воопшто лесно. Овој чекор ми се чини подеднакво фантастичен како и светот за кој пишувам, но и поеднакво неопходен, како и времето поминато во оплакување, околу кое е изграден тој замислен свет. За среќа, овој жанр, кој иако го содржи зборот научна, ми дозволува да правам избори во светоградењето кои не морам да ги оправдувам со логиката на светот во кој живеам. Но и самиот избор да пишувам научна фантастика ми дозволува да замислувам и чувствувам, без да го оправдувам тој избор пред овој свет пред кој сѐ помалку сакам да се правдам. Како некое внатрешно востание, кое одбива да биде згаснато.

Сепак, се прашувам: колку ќе се осмелам да замислувам? Дали ќе се препуштам на својата фантазија и ќе ја замислам најоптимистичната можна иднина, или ќе се обидам да се ограничам на некаква си разумна каузалност? Што воопшто е најоптимистично за мене, сега и овде?

Додека го пишував текстот, постојано влегував и излегував од него: само што ќе му се препуштев и ќе се задлабочев, ми се вклучуваше еден глас: „Не мислиш ли дека ова е малку cheesy?“, „Те молам пред да пишуваш вакви работи провери дали е ова воопшто возможно“, „Зошто се обидуваш да погодуваш, кога можеш да прочиташ што предвидуваат научниците?“ и веднаш ме враќаше во 21 век, во кој ниту сум вистински радосна ниту навистина оплакувам. 

Што е толку погрешно во тоа да замислувам свет кој од денешна перспектива ми се чини cheesy? Зошто разумот е толку порелевантен од посакувањето? Што се плашам дека ќе се случи ако не се цензурирам? И тогаш ми стана јасно – ова е истиот страв што го чувствував отсекогаш – стравот дека нема да бидам сфатена сериозно. „Не сакам да знам што предвидуваат научниците. Не сакам да бидам разумна. Сакам да знам што посакувам“, си одговорив самата на себе и продолжив да пишувам. 

Не знам дали сум доволно храбра за да не се цензурирам, дури и во замислен свет. Забраните се тешки за надминување, бидејќи без разлика кој ни ги наметнал, мораме сами да ги тргнеме. Но насловот, позајмен од истоимената поема на Џ. Дру Ланам (J. Drew Lanham), ме поттикна да гледам на радоста како на нешто што ми припаѓа, а не како на нешто што ќе го заслужам ако сум „доволно добра“. Затоа, замислувам меѓусвет кој се раѓа во урнатините на овој во кој живееме сега. Време и простор за оддишка и оплакување, за чувствување сѐ и бавно, но и неминовно оживување.  

***

„Ќе бидеш ли со мене додека ми се крши срцето?“ – ја прашав лежејќи на подот, едвај поместувајќи се, доволно за да можам да ја погледнам. 

„Знаеш дека секогаш сум со тебе. Но, не можам да го направам ова наместо тебе. Никој не може. Колку подолго лежиш таму, толку потешко ќе ти биде да станеш, да се движиш или на каков било начин да бидеш дел од овој свет“, рече таа трпеливо и фрли уште едно дрво во огнот. Веќе беше прежешко, но огнот ни беше добар придружник во оваа ситуација. Нѐ потсетуваше дека мораме да ги прихрануваме светлината и топлината кои ни се неопходни за да преживееме. 

Не ѝ одговорив ништо. Телото ми беше здрвено од страв, а срцето ми биеше брзо како стампедо кое се спушта по планина. Силно ги стиснав очите и посакав да заспијам толку длабоко што ќе се разбудам во друга реалност. 

Кога станав, веќе беше мрак. Таа спиеше до мене под стариот костен, на чии натежнати гранки го беше префрлила нашиот термоизолациски заштитен слој. Изгледаше мирно додека спиеше, а срцето ми се кинеше од тага и горчина бидејќи се чувствував како да сум некаде многу далеку, иако имаше само неколку сантиметри помеѓу нас. Го презирав ова чувство, а уште повеќе се презирав себеси кога го чувствував. 

Станав и отидов кон видиковецот за да ја погледнам долината на Скопје. Депониите светеа портокалово, но сѐ останато беше темно. Небото беше ведро, без месечина. Ги гледав старите сателити и се прашував дали милијардерите се сѐ уште живи во нивната вселенска арка во орбитата на Марс. 

Слушнав чекори во шумата зад мене. Кога се свртев, пред мене стоеше мала срна и преплашено ме гледаше. Седев мирно за да не ја уплашам и гледајќи ја в очи, се обидував да си го смирам срцето и да дишам најтивко што можам, за да почувствува дека е безбедна со мене. Останавме така неколку минути. Најпрвин ѝ се смени положбата на телото. Веќе не стоеше спремна за бегање, туку се исправи и опушти. Почувствував како ѝ се намали стравот. Останав така, на коленици пред неа, додека таа не седна и ја спушти главата наземи. Имаше крв зад ушите. Ѝ пријдов полека и ја галев по грбот за да ѝ покажам дека може да му верува на мојот допир. Во мракот не можев добро да видам каква ѝ е повредата, но можев да ја почувствувам крвта врз нејзиното крзно. Ја зедов кутијата за прва помош од мојата торба и ја најдов куркумата. Истурив едно цело шишенце врз површината каде што имаше крв и потоа ставив капки од невен. Целото тоа време, таа мирно лежеше до мене. Бев еуфорична – таа стана мојата прва роднина од нејзиниот вид. 

Срцето повторно ми биеше брзо, но овој пат од возбуда. Останав до неа уште некое време. Се присетив на првиот пат кога ја читав книгата на Лучиа Дел Соле, издадена кратко пред Големиот пад во која пишува за мудроста на живиот свет, заемноста на видовите и условите кои се потребни за тие да научат да комуницираат меѓу себе. Лучиа вели дека нашите меѓусебни врски се многу побогати од она што во тој момент го знаеле. За да можеме да си ги научиме јазиците, неопходно е да бидеме многу бавни и мирни, внимателно и љубопитно да ги наостриме нашите сетила и да дозволиме знаењето да дојде до нас, наместо да се обидуваме да го уловиме, како што правеле во нејзината ера. Според неа, животните зборуваа преку телата, растенијата преку просторот, предците преку пејзажот, а преку климата ни зборуваше Земјата. Јазикот на микроорганизмите и на габите Лучиа сѐ уште не го беше насетила. Човечкиот јазик интегрираше некои од овие димензии, на пример телото, просторот и времето, но ние сѐ уште учевме како да ги слушаме и да се изразуваме преку нив. 

За да научиме да го забавиме времето, Лучиа нѐ учеше за разликата помеѓу реакција и одговор. Да бидеме доволно бавни значи да не реагираме, туку да одговориме. На пример, за да запалиш оган со кибрит, мораш да го протриеш чкорчето од соодветната површина. Но, за да запалиш оган со триење, без алатки спремни за таа цел, мораш да знаеш што во твоето опркужување е способно да создаде доволно топлина за да гори, па потоа да се обидеш со внимателно триење да запалиш оган. Реакцијата е чкорче кое секогаш ќе произведе пламен. Одговорот е знаење што е потребно за да се создаде оган. Старото време, пред Големиот пад било реакција. Новото време, нашето време, е одговор. 

Но, јас веќе предолго го чувствувам старото време во мене. Чувствувам товар и болка кои не умеам да ги именувам. 

Сѐ уште возбудена и растреперена се вратив под стариот костен и легнав до неа со погледот вперен нагоре. 

„Ти ги слушам мислите како капки пороен дожд врз лимен кров,“ ми рече со сонлива насмевка. 

„Мислам дека комуницирав со срна,“ ѝ шепнав со несигурност. 

„Ха!,“ рече таа и се сврте кон мене. „Чувствуваш дека ја разбра?“ 

„Дааааа…“ одговорив, плашејќи се да прогласам дека се случило нешто од таков размер. 

„Мислам дека ова е повик на кој треба да одговориш. Во спротивно, мислам дека овој товар ќе го носиш засекогаш.“

„Знам,“ реков издишувајќи. „Ќе тргнам изутрина.“ 

Следната вечер првпат стапнав во Матка, населбата на моите предци. Моите роднини се населиле тука веднаш по Големиот Пад, заедно со голема група луѓе и животни кои бегале од високите температури во котлината. Додека пешачев натаму, пејзажот се менуваше навестувајќи ми кон што чекорам: остри и стрмни карпи исправени над тесни и темни клисури, длабоки, мрачни шуми, широки пространства изгорени од дивиот оган. 

Стигнав на зајдисонце, спуштајќи се низ стрмната клисура заедно со сонцето кое заоѓаше. Нивните куќи беа изградени низ карпите, со стотици дрвени скалила кои ги спојуваа едни со други и се спуштаа до брегот крај езерото. На брегот имаше огниште, а зад него беше влезот во пештерата. 

Луѓе, срни, желки и птици беа насобрани околу огништето во кое светеше тивок оган и слушаа како една од нив им зборува. Полека се приближив за да ја слушнам, без да ја прекинам. 

„Ова е наш свет. Не бегаме од болката затоа што радоста е нашата правда. За да можеме да одбереме да се радуваме, мораме прво да одбереме да чувствуваме сѐ. Нашите чувства се постари од сите нас, во нив се содржат приказните на генерациите кои нѐ донеле дотука. Мораме да се придружуваме едни со други на тој пат низ времето,“ им зборуваше внимателно.  

Почувствував како телото да ми тоне во ситните камчиња. Брегот ме држеше. Седнав, ги затворив очите и длабоко издишав. 

Кога завршија, една жена се придвижи кон пештерата. Застана пред нејзиниот влез, се сврте кон мене и ми гестикулираше да ѝ се приближам. Кога стигнав до неа, љубопитно ме праша: 

„Што те донесе тука?“ 

„Дојдов да ја разберам мојата болка,“ ѝ одговорив. „Мислам дека моите мајки биле меѓу првите жители на вашата населба.“ 

Нежно се насмевна и ме погледна в очи: „Не постои болка која е само твоја. Добре дојде, роднино,“ ми одговори таа и ме покани да влезам внатре. 

Средба на солидарноста

Архитектонските симболи се од огромно значење за еден град да биде навистина град кој е препознатлив сам по себе; по својата историја, идентитет и вредности врз кои би се темелел неговиот понатамошен современ раст и развој.

Катастрофалниот земјотрес во 1963 година остави тешки последици и неизбежно беше обновувањето на градот Скопје. Во тој период се случува хуманата акција на дарители од други земји и Скопје воспоставува контакти со светот, а човечката солидарност доаѓа до безрезервен израз на сите полиња од животот во реконструкција.

Во полето на архитектурата Скопје се подигнува од пепел, во тој момент се создаваат многу значајни архитектонски симболи и заедницата докажува дека има капацитет да направи нешто добро. На тој начин, Скопје станува пример не само за светската историја на архитектура, туку и за солидарноста како концепт на општествена организација, колективна работа (со посебен акцент на концептот „колективна работа“) и разумно планирање.

Интензивното архитектонско творештво е карактеристично за периодот на 1960, 1970 и 1980тите години кога се случува тотален модернистички развој и резултира со менување на структурата на градските пејсажи.

На нашето подрачје се случуваат многу архитектонски значајни објекти, меѓу кои ГТЦ, МОБ, Градски ѕид, Музеј на современа уметност, Пошта, МРТВ, Транспортен центар, Влада и Универзална сала.

Универзалната сала заедно со сите други имаше вредност како недвижно културно и градителско наследство кое го дефинираше идентитетот на “новото Скопје“. Изградбата на салата започнала непосредно по земјотресот „како траен симбол на меѓународната човечка солидарност во обновата на Скопје.“ Тоа обележување се изразило преку културно-уметничката меѓународна манифестација „Средба на солидарноста“, која имала за цел еднаш годишно во Скопје да ги собере претставниците на земјите што му укажале помош на разурнатиот град. Оваа идеја за прв пат е остварена во 1964 година во организација на посебен Организационен одбор. Одржувањето на манифестацијата продолжува неколку години потоа преку продлабочување на врските, соработка и збратимување на меѓународни градови. Затоа културно-уметничката манифестација „Средба на солидарноста“ е од посебно значење за градот. Во разурнатиот град веднаш се појавува проблемот со простор за организирање на овие манифестации, односно се размислува за таканаречена „универзална сала“ во која ќе се организираат разни културно-уметнички, но и помали спортски манифестации.

Дирекцијата за комунална и станбена изградба на Скопје носи одлука за изградба на еден ваков објект кој ќе биде од монтажен карактер. Во изградбата со значајна материјална помош учествувале повеќе од 35 земји од светот. Универзална сала е проект на бугарските архитекти Станкови (Јарослав, Љубомир, Владимир, Костадинка) кои проектот го работат по урнек на Софискиот државен циркус. Во 1965 година е изграден објектот на „Универзална сала“ со вкупно 1800 седишта и ги прима учесниците на втората „Средба на солидарноста“.

За значењето на Универзалната сала се говорело многупати низ годиниве, особено за фактот дека македонската култура во период од околу 50 години се создавала и презентирала во таа сала парелелно со светската и регионалната култура. Во неа биле одржани над 5000 манифестации со вкупна бројка на посетители од скоро 6 000 000 луѓе.

Архитектонски салата беше карактеристична по својата кружна форма, монтажен објект со неверојатно лесна конструкција. Внатрешноста ја дефинираше потковичастото фоаје и амфитеатрално гледиште под доминантна купола со акустични елементи. Просторот беше со можност за адаптација на сцена по целата должина на партерот. Името „Универзална“ исто така доаѓа и од нејзината адаптибилност за одржување различни културно-уметнички манифестации и помали спортски натпревари.

Првата идеја за тековна реконструкција е пред минимум две децении. Потоа следуваат различни идеи и проекти за развој, идејата за рушење на објектот, па сè до кулминацијата со опожарувањето.

Вложување ресурси за недоволно истражени, нецелосни, неиздржани идеи кон многу архитектонски значајни објекти и локации се докажа како наш “патерналистички однос“, а изгубеното време во пропаѓање е нашиот резултат. Оттука доаѓаат и економските, социјалните и психолошките последици врз граѓаните.

Кога говориме за таканареченото “старо Скопје“ или предземјотресно/постземјотресно Скопје ние говориме како за некое завршено време, за град кој е откинат дел од нас и оставен некаде во минатото. Се однесуваме како денес да немаме никаква допирна точка со тоа минато и оттука добиваме впечаток како да зборуваме за раздел од време што опфаќа некој довршен процес на создавање град. Затоа, многу е важно да го разбереме континуитетот на градот и секоја донесена одлука како еднакво историски и општествено значајна.

Длабоките размисли дека визијата за град во целост зависи од средствата се делумно последица на капитализмот. Визијата за еден град зависи од способноста да се менаџираат проекти на долг рок. Градот нема континуитет само од четири години. Одредувањето на целта треба да биде примарно, а потоа решителноста да се истрае во поставувањето и воспоставувањето на стратегиите кои треба да нè одведат до зацртаната цел, односно визија. То значи да се делува на развојот со непристрасна состојба на умот. Градот е целина и доколку ги тргнеме имагинарните бариери на сегментираните општински владеења би можеле да ја разбереме неговата големина, а со тоа и вистинските потреби и фундаментални вредности.

Со оглед на околностите неизбежно е трансгенерациското чувство на летаргичност и нелагодност, кое доминира во секоја област на нашето општество. Прифаќањето на реалноста и емоциите побудени од моменталните случувања се сосема нормални на континуираното себепоништување и проблемско ориентирање, комплетно игнорирајќи ги решенијата. Секоја општествена победа доаѓа од граѓанската иницијатива, која доколку е масовна не може да биде игнорирана. Ваквите промени го менуваат општеството, го интегрираат градителското и културното наследство и треба да го менуваат и подобруваат квалитетот на живеењето, правејќи културно влијание врз граѓанинот.

Случувањата како пожарот во Универзална ни го вратаќаат сеќавањето на достигнувањата од процесот на обновата на Скопје, но можат и да нè поттикнат кон оживување на потенцијалот на архитектурата и нејзината општествена одговорност. Сè ова што се случува треба да стане продуктивна основа за реконтекстуализација на градот, поттик како за критика, така и за развој. Бидејќи создавање на град е проект кој никогаш не застанува.

 

 

За повеќе информации за Универзалната сала и архитектурата посетете ја страната МАРХ, посветена на промоција на македонската архитектура преку минатите и денешните реализации, проекти, концепти и идеи.

Сонот за посветла иднина на една млада Ромка

фотографија од книгата “A Small Roma Memory Book” на Џемилиана Абдулова

 

Денес не е невообичаено да се слушне како луѓето се потсетуваат на „старите добри времиња“, копнеејќи по едноставното, (наводно) подобро минато. Сепак, ова чувство на носталгија често ги занемарува борбите на многумина кои историски се соочувале со дискриминација и маргинализација. Во свет изграден врз родови нееднаквости и општествени хиерархии, од суштинско значење е да се спротивставиме на носталгијата и да замислиме иднина која е праведна. Феминистичките утопии нудат визија за подобар свет кој промовира родова еднаквост, инклузивност и социјална правда.

За една млада Ромка, преиспитувањето на традиционалните родови улоги е од клучно значење. На пример, во еден идеален феминистички свет, мажите и жените подеднакво би ги делеле домашните и професионалните обврски. Оваа промена ќе ги ослободи жените Ромки од ограничувањата на традиционалните родови норми, создавајќи поинклузивно општество кое ги вреднува нивните уникатни искуства и перспективи.

Феминистичките утопии подразбираат и економска еднаквост и независност, особено за младите Ромки кои се несразмерно погодени од економските разлики, кои се резултат на пресекот помеѓу патријархалниот и капиталистичкиот систем. Додека феминистичките утопии нудат поглед кон некој идеален свет, подеднакво е важно да се решат потенцијалните дистопии кои би можеле да ја загрозат иднината на Ромките, како што е подемот на антифеминизмот кој претставува значителна закана за родовата еднаквост и социјалната правда.

Антифеминизмот е глобален феномен кој го поткопува напредокот постигнат преку вековните борби на феминистичките движења. За младите Ромки, кои често се соочуваат со повеќе слоеви на дискриминација, ова е особено загрижувачко. За борба против оваа дистопија, од суштинско значење е да се градат коалиции, да се подигне свеста и активно да се оспоруваат антифеминистичката реторика и политики додека се застапува за правата и достоинството на Ромките.

Посткапиталистичкиот пејзаж претставува и можност и предизвик за Ромките. Тој нуди потенцијал за реструктуирање на економските системи кои историски нè маргинализирале, но и ризик за дополнително концентрирање на моќта и влошување на нееднаквостите. За да се избегне овој дистописки исход, жените Ромки мора да се вклучат во дискусии за посткапиталистичката иднина, залагајќи се за инклузивни и правични економски системи кои ги препознаваат нивните уникатни искуства и борби.

Технологијата може да биде моќна алатка за остварување на феминистичките утопии, овозможувајќи им на активистите да споделуваат информации, да мобилизираат поддршка и да се вклучат во напорите за застапување. Покрај тоа, технологијата може да помогне во рушење на традиционалните структури на моќ, создавајќи нови простори за маргинализираните гласови.

Истовремено, технологијата може да се злоупотреби за угнетување и надзор. Во ера на растечки антифеминизам, од суштинско значење е да се остане внимателен кон можноста за злоупотреба на технологијата за загрозување на правата и приватноста на жените. Надзорот, онлајн вознемирувањето и ширењето дискриминаторска содржина се потенцијални закани кои мора да се решат за да се осигури безбедност и достоинство на најранливите групи во дигиталниот простор.

Во свет кој се карактеризира со несигурност, градењето заедници на грижа е од витално значење, особено за младите Ромки. Овие заедници нудат поддршка и ресурси за оние што се соочуваат со дискриминација и угнетување, додека работат на изградба на феминистичките утопии. Инклузивните заедници овозможуваат безбедни простори каде што сите можат да бидат себеси, да ја добијат потребната поддршка, уважувајќи го не само својот родов туку и својот етнички и културен идентитет.

Овие заедници на грижа не треба да постојат изолирано, туку треба да бидат дел од локалните, национални и глобални иницијативи за промена. Солидарноста меѓу различните заедници е клучна во борбата против антифеминизмот.

Во свет кој се чини како сè повеќе да се лизга кон антипрогресивни идеологии, политики и реалности, клучно е, ние, младите Ромки, да ја предизвикаме носталгијата и да сонуваме и работиме кон подобро утре. Феминистичките утопии нудат визија за иднината во која родовата еднаквост, економската правда и социјалната вклученост се норма, вклучувајќи ги и нашите уникатни искуства. Додека иднината останува неизвесна, со самото тоа што ќе се осмелиме да сонуваме и преземеме акција, ние веќе чекориме кон поправеден свет.


 

 

 

Фотографиите се на авторката.

Роденденската желба на една mid Барби

Залезот на летото го носеше почетокот на мојата 29-та година. Ќе речат последна година како млад човек, ама забораваат дека во земјава сѐ доцни, па и младоста. Тортата, во склад со последната капиталистичка носталгија, е Барби. Кога нема што, се цица од старите добри времиња. Читај: несвесни. 

Стигнува тортата и облечени во брза, носталгична мода, екоумни и сиромашни, се сликаме со свеќичките кои светат во темната непредвидливост на иднината. Ги гледам моите пријатели и барам желба за замислување, да не бидат свеќичките за џабе. Немам некои желби, одамна се чувствувам празно. Дали да си посакам барем уште едно безгрижно hot girl summer?

Што е hot girl summer? Со скролање на Инста и на ТикТок, кликање на многу линкови од разни интернетпортали за поп-култура, па и листање на некои броеви од печатени списанија кои чудесно живуркаат, може да се најдат безброј дефиниции за значењето на овој израз. Но, истовремено, секој може да си има своја дефиниција за hot girl summer и таа да биде точна, во склад со какофоничната реалност. Фактите се непостоечки.

За мене hot girl summer e фрагмент од безгрижноста што ја носеше летниот распуст. Сега е возможен ако работиш прекувремено, без викенди, па спојуваш денови, ем за да се одмориш ем за да не липсаш и да останеш жив/а.

Тој фрагмент од безгрижно лето мириса на вжештен асфалт кој испарува по прскање со црево, на растопен сладолед и крв од изгребани колена.

Во едно такво лето, од сабајле до вечер играв со барбики со другарка од маало. Нејзината барбика имаше сѐ Барби – кола, куќа, фустанчиња и штикли, а мојата беше ексцентрична Барби. Екцентричната Барби имаше виолетова четка фризура, што ја обоив со мојот прв маркер за тагирање (бев раперка). Мојата барбика немаше соодветна Барби-облека – туку мини toxic-шалвари што ги сошив од парталчињата што останаа откако мајка ми ги скрати бидејќи ми беа предолги. Носеше и фустани, сошиени од мене, во деновите кога баба ми ми даваше да шијам бидејќи не се верски празници.

Или како она безгрижно лето 2001, кога првпат мајка ми и тетка ми ме однесоа во Охрид, иако имаше пукотници. Истото лето, кога излезени на улица да си играме, со децата од маало правевме најшик кореографии на хитот на неделата што вртеше по радијата. Не ги биравме ние. Песната доаѓаше од стар вокмен, звукот имаше ужасен квалитет. Беше преснимана од радио и одвреме-навреме испрекината од џинглови. Ја нарачавме преку SMS и замоливме да не се пуштаат џинглови зашто ќе ја преснимуваме. Ги пуштија ко за инает. Џингловите не влијаеа на чекорите. Песната нонстоп се врти, ја знаевме во сон.

Горе глава земјо вековна

после дождот сонце изгрева

туѓа рака граблива

нема сила да те совлада

Toa го пееја македонските поп-ѕвезди, додека ги мрдавме колковите a la Шакира. Внесена во танцот, видов како Фатиме немо ѕирка зад живата ограда на нејзиниот двор. Тажна, скришум гледаше како се клатиме. Претходно мајка ѝ дојде и ја одвлечка дома, не ѝ даваше да игра. Не беше фер што Фатиме не може да игра на кореографијата. Отидовме кај неа пред куќа и почнавме да ја викаме да дојде да играме жмурка. Мајка ѝ сфати дека со нас разбирачка нема и ја пушти.

Сакам уште едно безгрижно лето, како кога отидов на поседок во Битола кај мојата BFF и во недостаток на базен, наизменично се прскавме со една пластична пушка на вода, заборавена играчка на нејзиниот внук, преправајќи се дека сме Антифашистички фронт на жени (АФЖ).

Или кога со истата BFF решивме да го повториме традиционалниот викенд во Охрид кој се чинеше дека станува попроколнат и попроколнат од година во година, поради веројатни и неверојатни логистички апсурди. Тогаш, кога единствено се грижев за свежо издепилираните препони и многубројните поткожни влакна. Слушнав дека некоја типка стиснала поткожно влакно на плажа и поради недоволна дезинфекција, раната се инфицирала и таа останала неподвижна. Мојот хроничен стрес се претвори во подмолно гласче, па нонстоп погледував накај препоните поткревајќи ги бикините, привлекувајќи чудни погледи од присутните. По неколку менувања купачи во услови на невротична хипохондрија која резултираше со стопена маст и флеки насекаде, спротивно на Марго Роби, јас сакав да сум Стереотипична Барби. Ете, такво hot girl summer.

Низ многу сесии тарот, дното на најверојатно многубројни коктел-чаши, подиуми и кратки патувања до вода или зеленило, друштвото го бараше прекинувачот за клетоста и враќањето на тие исклучиво важни години од младоста што ни беа одземени. Но, се чинеше дека никаде ги нема.

По изолацијата почна војна, високи цени, бескрајна работа од дома, па од лето во лето наместо забава, добивме некоја летна магла со војни, инфлации, ситни хонорари и претрупaност од работа. Слободата не дојде со трескот, туку со ѕвечкање на ситни монети при крајот на месецот.

Ги гледам моите пријатели пред да ги дувнам свеќичките и кај сите го забележувам уплавот од неизвесноста скриен зад насмевката. Мојот близок круг на пријатели одамна не е ист. Некои од нив се преселија, па сега кругот е полн со познаници од пошироки друштва кои останале сами.

Се чини дека високата кирија на луксузно уредените станови во југословенска естетика ги втурнува во барем две работни места. За Tinder-авантурите не ни почнувам муабет. Прво почнува смешно, со кикотење и прераскажување шашави анегдоти, ама сѐ се завршува со тивка воздишка и сфаќање дека спас нема.

Ги гледам моите пријатели пред да ги дувнам свеќичките и ги гледам моите сингл другари и другарки што не можат да се порадуваат на своите љубови. Да се биде геј во Скопје? Страшно. Некои не ни зборуваат, а некои кога зборуваат, се отвора една трагикомична бездна. И паѓаме во неа сите присутни, без да знаеме дали е подобро да нѐ проголта сега и тука, или да бараме чаре. Секогаш се тука и Grinder-анегдотите и дијалозите кои совршено го отсликуваат безнадежниот дух на времето како: „Heii, mi iskoci deka si vo blizina, sto pravis? Heiii, eve shetkam. Kade shetkas tuka? U centar, pred soborna“, или фактот дека додека се случуваше ова луцидно допишување, седевме во кујната во станот карши Соборен храм и слушавме како на собирот оди песната „Молитва“ испеана од Виолета Томовска:

Нека расне, о боже, родот убав мој

златен дожд од мудрост долго нека пие

нека биде, о боже, вечен родот мој

нека е што не сме ние

Ем род ко род, ти текнува, ем да не биде ко нив? Светот го врти бизарна смисла за хумор.

Ги гледам моите пријатели и нивните лица, па точно на полноќ, пред да ги дувнам свеќичките на тортата, ми текнува на еден факт од истражување. Ко да сум улава, факт што ме прогонува откако го прочитав. На залезот на младоста, наместо чудовишта, под креветот има страшни факти од општествено-социјални истражувања. „Ивана, шо му се дешава на луѓето?“, често вели BFF.

Освен во Counter Strike, земјава e европски шампион во ксенофобијa, хомофобијa и теории на заговор, и е една од оние што имаат најголем сомнеж во луѓето. Во најголем процент (22,3%) испитаниците сметаат дека секогаш треба да си претпазлив со другите луѓе. Како да просперираш, не, ајде, како да живееш во околина која не ти верува?

Од каде се почнува кога основата е комплетна апатија и злобна сомничавост? Да се биде во врска во Скопје? Страшно.

Ми текнува и на еден текст, според кој живееме во „средно жалосна ера“, или mid ера. Достапноста што ја овозможи интернетот и доцниот капитализам ги банализираат кризите со кои се соочуваме, па угушени сме во сензационалистички информации. Сево ова буди нихилизам, што прави времето во коешто живееме да е „средно жалосно“, иако е ученички пример за потреба од промена и револуционерна уметност. Од средно жалосно најтешко се бега. Удоле длабоко, угоре високо – журката е mid и сардисана од сите страни. Но, со Барби торта.

Ги погледнувам моите пријатели и ги затворам очите. Ги дувам свеќичките и посакувам силни пријателства кои не се растрошуваат, единствено безбедно засолниште во средно жалосна ера, која кога ја живееш – трае вечно и не е тренд што носталгично се враќа секои 20 години.



Од дното на хероизмот, кон потенцијалите на знаењата создадени во женските движења

Во грчката митологија, реката Стикс е клучен топос на Aдот, каде што одат човечките души по смртта, како река која ги дели земниот свет и подземјето. „Стикс“ е насловот на германско-австрискиот поморски трилер, во режија на Волфганг Фишер (Styx, Wolfgang Fischer, 2018). Режисерот е инспириран од морално-политичките и општествени симптоми кај Европјаните (или поконкретно во случајот, граѓаните на Европската Унија) предизвикани од мигрантската криза. На самиот почеток на филмот, ја среќаваме докторката Рике (Susanne Wolff) – успешна и почитувана медицинска работничка во Брзата помош. Таа одлучува заслужениот годишен одмор да го посвети на својата пасија: истражувачко морепловство. Во првите сцени, гледаме како Рике ја подготвува својата јахта „Asa Grey“ (именувана по американскиот ботаничар Аса Греј), професионално опремена за истражување на морската шир. Ликот на хероината е претставен како лик на практична и сериозна жена, спремна за самотничка авантура во природата. 

Рике се упатува од Гибралтар кон Асенсион, остров во Јужниот Атлантик, каде флората и фауната биле дизајнирани од страна на Чарлс Дарвин. Се работи за алузија на просветителските идеи за моќта на разумот над природата, но истовремено, и на настани во контекст на кулминацијата на западноевропскиот империјализам помеѓу 18 и 19 век. Како што јахтата на Рике запловува кон океанот, така филмот добива аудиовизуелен минимализам. Единствената дијалошка интеракција се случува кога машки глас од радиoкомуникаторот, со љубезен и благо патeрналистички тон, ја информира Рике за високата можност од бура и ѝ нуди помош доколку ѝ притреба – понуда која е прифатена со подеднаква љубезност, но и со чувство на чудна тегоба кај протагонистката, кое се пренесува и кај гледачите. 

Причините зад неудобноста се обзнануваат по пресвртот, односно по најавената морска бура. Неколку часа по смирувањето на временските услови, Рике забележува дека недалеку од неа плови речиси уништен брод, пренаселен со мигранти во агонична состојба. Тука завршува индивидуалистичкото засолниште на Рике во сопствената софистицирана висококласна доколица. Нејзината екскурзија е сурово нарушена од навлегувањето на реалниот свет – во случајот, тоа се групата мигранти кои – според филмската критика – „пловат во океанот на глобална индиферентност“.      

Рике не го продолжува својот пат кон островот од соништата. Во моментот кога таа одлучува да остане и да се обиде да им помогне на мигрантите, нејзините стоички вештини од почетокот на филмот се топат во анксиозно бунило. Идејата за авантуристична хероина се покажува само како уште една фантазија на високата средна класа. Всушност, токму оваа противречност ни доловува поважна порака: дека капиталистичките фантазии на земјата, се хранат со енергија која се создава во подземјето – онаму каде што живеат ниските класи, каде што се извршува експлоатацијата, каде што завршуваат нечистотијата и депониите на конзумеризмот. Историски погледнато, економскиот пустош и исцицаната културна енергија на народите кои биле жртви на меркантелизмот и колонијализмот на европските земји во раната модерна доба се претходници во процесот што ги создава и современите мигрантски кризи. 

Дејството до крајот на филмот продолжува во напната, речиси невербална комуникација помеѓу Рике и момчето Кингсли, кое му дава човечки лик на безличниот израз „мигрантска криза“. Комуницирањето на социјалната критика Фишер го доловува во извонредниот кадар од птичја перспектива во кој тој слика три пловни тела: јахтата на Рике која испраќа сигнали за помош, уништениот мигрантски брод кој изгледа како голема нејасна дамка и луксузниот крузер во далечината, чија посада решава да ги приоретизира безбедносните норми за заштита на персоналот пред спасувањето животи. На крајот, гледачите се известени за отворениот бирократско-правен процес на сувереното копно: кога веќе видно трауматизираната Рике е конечно извлечена од водите од страна на државно безбедносно пловило, таа дознава дека институциите покренале неколку обвиненија против неа поради непочитување на безбедносните препораки и законите.  

Интересно за филмот „Стикс“ е тоа што пораката ја комуницира и на мета ниво: гледачот очекува филмско матине-уживање со поморски трилер предводен од реална хероина, но она што го добива е минималистички мизансцен кој нè носи неподносливо блиску до опачината на нашите фантазии – место од каде што веќе не можеме да уживаме во нив. 

Иако главната социјална критика недвосмислено е ангажирана по прашањето за хуманитарните кризи предизвикани од современите масовни економски и воени миграции, гледајќи го филмот во периодот кога работев на истражување за развојот на регионалното женско движење во 20 век и „репатријархализацијата“ [1] во 1990-тите години, улогата на филмската протагонистка ми се виде метонимична за моменталната позиција на женските движења во светот. Станува збор за гледање на женските историски искуства од дното на хероизмот, од позиција во која на своја кожа го чувствуваме разобличувањето на дадената политичка дејственост на жените – т. е. осознаваме дека таа постои само на ниво на модел (тропа), дека дошло до разобличување на фантазиите за личен и колективен хероизам врз кои во голем дел подлежеше историјата на раните женски политички движења. По општественото иреверзибилно влијание на идеите и праксите на новите активистички, политички и етички модели кои произлегоа од вториот бран на феминизмот, следуваа нивните присвојувања од страна на хегемонистичките центри, кои настанаа како последица на конзервативната реакција и/или конзумеристичката мелница. Кулминацијата на тој процес ја гледаме во широките антиродови движења: доколку претходно, за политиките на репатријархализација биле задолжени хегемонистичките политички и религиски врвови во т.н. процеси „одгоре надолу“ (top-down), сега сведочиме за една опасна руптура – овие политики се шират од јадра во граѓанската маса или низ процеси „оддолу нагоре“ (bottom-up). Руптурата за која зборувам тука се состои во можноста за масовно оборување на просветителските и емнципаторските идеи, и тоа токму од самите граѓан(к)и.  

Но, позицијата на „дното на хероизмот“ може да биде и место на нов епистемолошки почеток во замислувањето иднини, како и можност за раѓање на нови активистички потенцијали по мерка на современите кризи (воени, еколошки, климатски…). За почеток, се чини дека уката за феминизмот (студирањето на идеите за женската еманципација и нивното историографско манифестирање) и знаењата и историските искуства создавани во рамки на женските движења ќе мора да заземат централно место во феминистичките пракси и во еманципаторските пракси воопшто. Добра аналогија, но и дополнителен аргумент за оваа констатација може да се најде во историјата на работничките движења: само низ (марксистичка) едукација за сопствената положба можело да дојде до пројавување на класна свест. Станува јасно дека е потребно секоја генерација одново да ги исчитува архивите на женските движења и да ги користи локалните и транснационалните историски искуства, па од нив да поаѓа кон визијата која би ја проектирале во својата реалност. 

Всушност, корозивниот ефект кој го сведочиме од страна на праксите на антиродовите движења денес, а насочен против еманципаторските знаења и едукацијата воопшто, кон просветата и академските напори во областа на родовите студии, го прават есејот на Дона Харавеј [2] за позиционираната објективност (англ. situated knowledges) поважен од кога било: 

Потребна ни е планетарна мрежа од поврзани знаења, вклучувајќи ја способноста за партикуларност во преводот на знаењата помеѓу многу различни заедници, кои се и различно диференцирани во поглед на моќта. Потребна ни е моќта на модерните критички теории за конструкцијата на значењата и телата, но не за да ги негираме тие значења и тие тела, туку за да изградиме значења и тела кои имаат шанса за живот.

 

 

[1] Терминот репатријархализација е воведен во поширокиот регионален академски и феминистички дискурс од страна на Лилјана Бурцар (Liljana Burcar, “Restauracija kapitalizma: repatrijarhalizacija društva” (Institut za etnologiju i folkloristiku i Centar za ženske studije, Zagreb 2020)). Екстензивните истражувања на Бурцар укажуваат на начините на кои на постјугословенскиот простор патријархатот се инситуционализирал и реставрирал, по крајот на социјалистичката југословенска држава и нејзините политики за еманципација на жените. 

[2] Donna Haraway, “Situated Knowledges: The Science Question in Feminism and the Privilege of Partial Perspective”, Feminist Studies, Vol. 14, No. 3 (Autumn, 1988), pp. 575-599



Чувствено присуство: Ослободувачкиот потенцијал на Градот

Итало Калвино градовите ги споредува со соништата. Според Калвино, сè што може да се замисли, може и да се сони, но дури и најнеочекуваниот сон во себе крие или копнеж или страв. Градовите, како и соништата, се создадени од копнежи и стравови.

Честопати, кога пишувам за Градот, го пишувам со голема буква, небаре тој е сонлив микрокосмос, истовремено одделен но и вкоренет во мене. Понекогаш се чувствувам како да го носам со мене секаде. Го пишувам со голема буква бидејќи тој е и мој и твој, тој е сечиј, но суштински ничиј. Можеме да му припаѓаме на Градот, но Градот не може да ни припаѓа нам бидејќи тој е колективно сонуван сон во кој се наслоени сите наши мечти, стравови, копнежи и потиснати чувства. Градот постои во рамките на својата парадоксална појавност, заробен некаде помеѓу строгоста на допирливата стварност и чувствената недопирлива нарација за Градот на сите оние што талкаат низ градските улици.

Градот треба да се третира како нежен и лабилен организам кој е најверен израз на континуитетот или, пак, деконтинуитетот на културниот прогрес и критичката мисла.

Архитектот и филозоф Богдан Богдановиќ (2001) вели дека комуникацијата меѓу човекот и градот се заснова врз некој вид таен разговор. Начинот на кој го доживуваме зависи од нашите мемории, асоцијации и нашето чувство за себе. При доживувањето како алатки ги користиме сопствената ранливост и чувствена присутност и тоа резултира со создавање ментален еквивалент на Градот. Тие новосоздадени емотивни и наративни ментални мапи го дефинираат нашето доживување, создавајќи нов невидлив Град кој е само наш или споделен со луѓето кои ги сакаме или сме ги сакале.

Следствено, се поставува прашањето за врската помеѓу индивидуалното доживување и сликата на Градот. Ако градот е огледало на (само)свеста на колективот, дали може да го користиме и како средство за подобро спознавање себеси преку градење на чувство на самостојност и отпорност?

 

Концептот на градскиот талкач

Талкање со цел искористување на креативниот потенцијал на градот и чувствување на сензибилитетот на сопственото време не е нов концепт. Изразот „градски талкач“ му се припишува на Шарл Бодлер, кој првпат го воведува во својот есеј „Уметникот на модерниот живот“ (1863). Градски талкач е ноншалантен талкач низ улиците на метрополата кој ги набљудува случувањата на градските простори, сведочејќи на калеидоскопски манифестации на различни активности во урбаната метропола. Филозофот и теоретичар Волтер Бенџамин (1997) потоа го зема градскиот талкач на Бодлер како појдовна точка, со цел да ја истражува релацијата помеѓу урбаната метропола и човековата психа. Градскиот талкач е отпор кон, но истовремено и произлегува од анонимноста на модерното постоење, тој е и спротивставеност, но и резултат на алиенирачката природа на модерното постоење во урбаната метропола.

Креативниот потенцијал на Градот и ослободувачките можности што ги нуди ноншалантното талкање се бесценети, особено во контекст на женското искуство на Градот. Во современата урбанистичка теорија, Градот се дефинира како комплексен социјален и историски конструкт кој се доживува и перципира на различен начин. Трите категории кои се важни при разгледувањето на градот се: социјалната класа, родот, полот, сексуалната определба и расата. Чувството на припадност во еден Град е привилегија бидејќи самата припадност е структурално детерминирана од горенаведените категории. Според ова, женското искуство на Градот произлегува, но и се разликува во зависност од географската положба, социјалната класа, расата и сексуалната определба. Една активност која е витална за развој на чувство на независност како што е талкањето или одењето пеш низ градот, во контекст на женското искуство е многу често надвисната со загриженост или страв за сопствената безбедност. Оваа активност, исто така, била (и во одредена мера продолжува да биде) условена и од општествените норми и очекувања од жената. На пример, во 19 век, моралните вредности на викторијанската доба ја врзувале улогата на жената со сферата на домот како затворена и безбедна средина, далеку од искушенијата, опасноста и неморалноста на градскиот живот. Кога се движела низ Градот, жената морала да го прави тоа со придружба. Грчевито движење низ Градот бидувајќи целосно свесна за сопственото опкружување, избегнување одредени градски простори поради чувство на небезбедност, урбанистичко планирање кое не ги зема предвид различните потреби, доживувања и перспективи при обликување на јавниот простор се само дел од предизвиците со кои се соочуваат жените како дел од Градот.

Затоа, во современ контекст, актот на талкање како средство за пронаоѓање на ослободувачкото чувството на независност е особено важно за релацијата која жените ја остваруваат со Градот. Современите градски талкачки ја земаат привилегијата која ја имал градскиот талкач во минатото и се обидуваат да ја трансформираат од привилегија во право кое им припаѓа на сите корисници на Градот. Хиперсвесни за сопствената (не)безбедност, внимателни и стратегиски позиционирани во своите истражувања на градските простори, градските талкачки се подготвени да се изборат за правото на инклузивен Град и да го искористат креативниот потенцијал што тој го нуди.

Ноншалантното талкање е одраз на женскиот отпор бидејќи – парадоксално – талкањето ја отвора можноста за активен одмор карактеризиран со вистинска и целосна присутност и свесност за градските простори низ кои минуваме.

Во современиот контекст во кој менталниот одмор е луксуз и привилегија која е истовремено проследена со тегобно чувство на вина бидејќи продуктивноста ни ја дефинира нашата вредност, дозволување одмор и покрај неудобноста и вината е акт на протест. Талкањето може да се гледа како намерен и свесен акт за ментален одмор во кој ѝ пркосиме на вината што ја чувствуваме за тоа што воопшто сме си дозволиле ментален одмор. Со талкањето пркосиме на компулсивната зафатеност и исцрпувачката идеја дека продуктивноста ја дефинира нашата вредност како личности. Преку овој акт се обидуваме активно да си дадеме одмор со тоа што ќе се препуштиме на потрагата по нешто значајно – сопственото место во Градот, свесни за недостатоците, неудобностите и неправдите, целосно присутни во сопственото талкање со цел да го мапираме просторот кој треба да го заземеме. 

 

Градот како Дом

Толку долго време во историјата на женското искуство чувството на припадност и дом било користено како средство за да се минимизира женското доживување на Градот, што сега имам желба некогаш да одам онаму каде што не припаѓам. Мојот отпор е да не се покорам на Градот и да си поигрувам со чувството на Дом, да создадам Дом од новото и непостојаното, да го наоѓам домот во ќошиња додека талкам низ градови кои не се Мојот Град. Да создавам емотивни мапи од нови градови, нови чувствени релации поврзани со вкусови и мириси и фрагменти од урбани пејзажи и одново да се спознавам себеси преку нив, колажирајќи го сопствениот идентитет. Се бунтувам со тоа што го земам Градот во својата комплексна состојба, како лавиринт на восхит и страв и талкам низ него обидувајќи се да ја користам мојата ранливост за да го доживеам на повеќесетилен начин. Се бунтувам со тоа што ја користам сопствената нежност и ранливост за да го доживеам Градот, чекорејќи ослободена од ригидноста, дозволувајќи да си го променам мислењето додека чекорам, дозволувајќи си да бидам присутна, интуитивно меандрирајќи низ различните градски секвенци од доживувања. Јас одбирам каде ќе се изгубам. Јас одбирам каде ќе се пронајдам.

 


Користена литература:

 Богдан Богдановиќ. „Градот и иднината“. Скопје, Темплум, 2011.

 Neil Leach. “Rethinking Architecture: A Reader in Cultural Theory”. London, Routledge, 1997.

 Lauren Elkin. “Flâneuse: Women Walk the City in Paris, New York, Tokyo, Venice, and London.” London, Chatto & Windus, 2016.





За помошта, услугите и зависноста од другите

Изминатава година за мене мина во знакот на новите почетоци. Неизвесноста на ваквите фази ми се чини нѐ враќаат во детството и младоста без разлика колку искуство стои зад нас: отсега сѐ ќе биде поинаку, ќе се менува, ќе се менувам, ќе треба повторно да растам. Денеска, кон крајот на оваа година која ми се чини како да не сака да заврши, гледам назад на сето она што минало и не можам да го избегнам прашањето околу тоа како се одигруваат ваквите процеси во контекстот во којшто живеам и какви позиции на моќ и зависност се генерираат од него и низ него. Со други зборови, прашањата кои бараат одговор од мене во овие последни денови од 2023, се следни: Како да продолжам да растам во средина која постојано ме условува да бидам послушна и зависна, зависна од помошта на другиот? Како да создадам услови и другиот да расте без да биде зависен од мене?

Уште од самиот почеток ја сфаќам проблематичноста на позицијата воопшто да се отвори вакво прашање, сосема јасно изложувајќи се на критика за пропагирање на индивидуализам, на пренагласена самостојност, одбивање за соработка или неприфаќање на туѓата помош. Но тука помалку ме интересира оваа позиција која прилично се базира врз моралните, родовите и воспитните сфаќања и претстави на заедницата, отколку можностите за создавање на услови во кои можеме да бидеме самостојни индивидуи кои водат заеднички дијалог и преку него создаваат услови за обострана еманципација. Тоа навистина значи дека ќе мора да се поместам надвор од често романтичното инсистирање за колективност и заедништво кон просторот на индивидуалното, меѓутоа исто така и дека ќе дојдам чекор поблиску до просторот каде што преовладува она јас од кое оваа средина така силно се плаши и толку упорно сака да го поседува и покори.

Оваа година научив дека нештото од коешто можам најмногу да црпам инспирација и мотив за себеси и другите во мојата креативна практика и во секојдневната интимна и професионална размена со останатите е мојата субјективност. Препознавањето на сингуларноста на сопствената позиција и на оригиналноста во сплетот на околности кои нѐ обликувале да станеме она што сме и нѐ издигнале до истата, е момент на неизмерна среќа и афирмација. Патот на ова препознавање ме врати во моментите од детството кога широкоградо имав смелост да бидам јас, да си дадам простор слободно да се изразам, ме врати во миговите на слобода пред грубите интервенции на средината која толку несмасно и бесчувствително нѐ втурнува во калапите на сопствените сфаќања и дефиниции, која нѐ тера да се свиткаме, да сме покорни, да молчиме. И денес разбирам дека ова неизбежно ќе се повторува: колку сме послободни да се живееме себеси, толку поостра ќе биде казната што сме се осмелиле да го сториме тоа. Казнети затоа што сме биле непослушни и сме го предизвикале режимот со нашето постоење.

Предизвикот на патот на ваквото растење и еманципација ми се чини уште поголем доколку се земат предвид динамиките на зависност кои се широко прифатен вид на социјална интеракција во оваа средина. Во дисфункционален систем кој постојано нѐ доведува во неизвесни ситуации, за потоа, пак, понекогаш дури и херојски да нѐ спаси од истите, станува општо правилото дека мора да се побара помош и услуга од други за да може бар делумно да се функционира. Како да мечтаеме за вистинска еманципација кога оваа дисфункционалност е толку присутна што постепено го инфицира и доменот на нашето однесување, во услови кои сме ги создале самите ние? Најстрашно од сѐ: што кога и ние самите почнуваме да ја отелотворуваме државата и да го фрламе во неизвесност блискиот соработник, партнерката, некој член од семејството, за потоа да бараме благодарност и понизност што сме го извлекле од ситуација која ние самите сме ја конструирале? Ќе те смалам за да можам да те спасам. Ќе те онеспособам за да можам да ти помогнам. Како поинаку ќе си ја потврдам сопствената вредност? Нема подобар начин да ја легитимираме нефункционалноста на државата отколку со оваа имитација на нејзините логики на постапување.

Тесна е врската помеѓу динамиката на зависност и односот кон индивидуата. Македонската средина ми се чини дека е средина која постојано ги анатемизира субјективното и индивидуалното што води до една прилично незгодна ситуација: постои свест за тоа колку всушност може да профитира заедницата од специфичната позиција на одредени индивидуи, нешто од кое поединци знаат исклучително добро да капитализираат. Но интересно е што многу ретко се гледаат вистински, одржливи резултати од вака стекнатиот профит. Имено, таа иста свест не знае да научи, таа е затворена и многу бргу повторно се врти кон инсистирање на објективното и колективните цели, особено во моментите кога таа субјективност станува проблематична односно не се вклопува во генералната општествена парадигма. На овој начин, извлечените цитати од поединецот еднократно се употребуваат за моментално да се нахрани колективниот пачворк-наратив исполнет со недоследности, вишата цел за која треба да се принесе жртва. Оваа динамика резултира во две општо познати сценарија: осамување и маргинализација на индивидуалните поединци или нивно (често самоволно) придушување и експлоатирање во рамките на псевдо-заедницата која го прифаќа само она кое размислува исто како неа. Простор за поинаквото навидум има, сѐ додека се вклопува под строгиот режим на колективниот закон и работи во негова функција.

Бидејќи оваа свест не сака да научи и нема сопствена содржина, таа е условена од потребата да најде што е можно повеќе индивидуални ресурси кои ќе ја полнат сѐ додека тие не се исцрпат целосно. Поаѓајќи од ова се подразбира дека општеството со ваквата свест ќе ги форсира и ќе оперира со принципите на заедништво, меѓусебна поддршка, услужност и помош, па дури и грижа и љубов, кои во својата непромисленост остануваат само празни флоскули, за да генерираат сѐ повеќе односи на зависност. Токму во оваа динамика моќникот може да остане моќник со загарантирано алиби на покровител, поддржувач, на добар човек: ти помогнав да стигнеш дотука, а сега владеам со тебе. Искажи ја твојата неизмерна благодарност за мојата добродетел. Вечно барај ја мојата помош. Свиткај се.

Како тогаш да растеме? Очигледно е дека најпрво мора да стане збор за тоа како да се создадат услови преку кои ќе се еманципираме, но клучна во овие процеси ми се чини и одржливоста на оваа еманципација. Доколку истата настанува во услови каде што е зависно врзана за безграничната помош од другиот, тогаш таа е осудена да биде моментална и минлива. Остануваме заглавени во магичниот круг на привидната самостојност на обете страни, на црпењето афирмации по цена на послушност. Доколку настанува во услови на вистинско растење и учење преку кои се втемелуваат аргументирани заеднички вредности и содржини, тогаш таа и понатаму ќе се мултиплицира: во дејноста на слободни луѓе кои се подготвени да се сретнат со другиот, да не се плашат од неговата поинаквост и да влезат во дијалог со него. Да се послушни само кон зборот кој си го дале еден на друг, на законот кој го создале во заедништво. Бегството од дијалог на исто рамниште, надвор од динамиките на зависност кои понекогаш генерираат навистина изопачени односи на моќ, и стравот од самостојниот поединец се одраз на непознавањето на содржините и вредностите во нас, на границите на нашето его. Спознавајќи се себеси и минувајќи низ вистински процеси на еманципација, ние создаваме услови и за автентична средба со другиот, за прегратки кои навистина нѐ топлат.

Учам од осаменоста, од тишината во празната соба во која моментално пишувам. Само мачорот е тука, ми преде во скутот. Се радувам на светулките и украсите на балконот на сосетката. Понекогаш се затекнуваме на прозорецот како гледаме една во друга, се насмевнуваме и се поздравуваме. И тоа е доволно. Го пишувам списокот на желби за претстојната година. Најгоре стои желбата да се исправам. Го слушам гласот во себе. Нема да сум послушна.

***

Сепак, за да избегнеме поимска бркотница, тука мораме да направиме едно важно појаснување. Секоја послушност кон некоја личност, кон некоја институција или моќ (хетерономна послушност) е покорност; таа имплицира дека јас се откажувам од мојата автономија и дека прифаќам нечија туѓа волја или нечија туѓа одлука наместо мојата. Наспроти тоа, доколку сум им послушен на моите сопствени разум и убедувања (автономна послушност), тогаш тоа не е акт на покорност, туку акт на потврдување. Моето убедување и мојот суд – сѐ додека се навистина мои – се дел од мене. Кога ги следам нив, а не судот на другите, тогаш навистина сум јас самиот.

Ерих Фром: Непослушноста како психолошки и етички проблем.

Смешно е колку бргу минуваат облаците

Текст и слики: Дарко Алексовски

 

Еден. Еден, еден. Еден. Не сакам да глумам. 

Просторот наоколу е мрачен. Еден рефлектор е насочен спрема пулт со листови хартија од каде три униформно облечени фигури почнуваат да читаат. Една „мачка“ се истегнува на парното, десно од групата што чита. На сцената има појачало, микрофони и неколку проѕирни кругови кои висат еден покрај друг. Сенките се преклопуваат. Замижувам со очите за да видам подобро низ трепките. 

Еден, еден. Не сакам ни да гледам други како глумат.

Вовед. Ушите ни се наострени и почнуваме. „Tоа што следи ќе биде изведено во темница, со скромно осветлување и минимална сценографија, а јас нешто ќе глумам,“ вели мачката Елеонора. Ова е приказна за чудовишта, мутанти, неколку тела и неколку гласови во една припитомена машина. Клопчиња волница (што личат на мов) се тркалаат како во безгрижна игра. „Good vibrations“.*

„Мачката Елеонора не е комичен лик“. Таа седи во фотеља, интуитивно си ја врти главата кон десното рамо за да си ги исчисти вибрисите – замислени мустаќи, секако, но не и помалку убедливи. Таа е на терапија, а терапевтот е само ехо што го слушаме преку неколку гласови кои наизменично ги набљудуваат и коментираат однесувањето и приказните на мачката. „Но, зошто мачка?“, прашува Вилдбрух, терапевтот, па продолжува (парафразирам): Дали знаете, драга госпоѓо Гарацо, дека мачките исклучително го отежнуваат биодиверзитетот? Дали вашата работа не ве исполнува? Можеби причината се неразрешените конфликти со вашата мајка?“ Мачката Елеонора згрчено се исправува во фотељата. Зад неа на платното се движат исповеди во видео формат. Трансформација на телото. Вртоглавица. Целата сцена со музиката во позадина всушност потсетува на вртоглавица. 

 

* * *

Неколку дена по премиерата се сретнувам со Јасмина и Грација. Сакам да разговарам за релациите на драмскиот текст со референците и цитатите од Елфриде Јелинек (Elfriede Jelinek), Силвија Федеричи (Silvia Federici) и Пол Б. Пресиадо (Paul B. Preciado), особено за значењето на говорот на Пресиадо за целокупниот перформанс.

Колективот коавторки и изведувачки: Моника Ангелевска, Грација Атанасовска, Јасмина Василева, Вероника Камчевска и Катерина Шекутковска на овој перформанс работеле изминатите четири месеци – процес кој вклучувал многу повеќе од само работа со текстот. Тие ме упатуваат низ креативните одлуки кои вклучувале работа на групна динамика, работилници за психодрама и отелотворување (англ. embodiment) на движења на мачка, разговори, проби и читање.

Перформансот кој го изведуваат е само резултат, но не и крајната цел на процесот. „Ова што го гледа публиката е мал, спакуван дел од многу материјали, сцени и линии со кои времетраењето на перформансот може да се продолжи за уште три саати“, вели Јасмина. За колективот процесот низ кој поминале им понудил „нови начини за рефлексија и фидбек, нови вештини, поинакви толкувања и читања на текстовите“. Важен аспект во структурата на перформансот е „соматека“ (somatheque), термин кој Пресиадо го предлага за „разбирање на телото како жива политичка архива“ (Пресиадо, 2014: 27) низ која протекуваат материи кои оваа архива ја прават дел од еден поширок политички и економски режим. „Идејата со ликот на Елеонора беше да не се психологозира или есенцијализира; да не се толкува нејзиното однесување, туку да се прифати како такво. Важно ни беше во перформансот да имаме емпатија спрема ликот и текстот,“ објаснува Грација. 

„Во перформансот вклучивме делови од целиот истражувачки процес, пробите, работилниците, дискусиите. Тука имаме само неколку елементи кои знаевме дека во текот на претставата ќе се трансформираат од едно во друго, па во трето, па работевме да најдеме заедничка линија на сите овие трансформации,“ велат Јасмина и Грација. Трансформацијата во перформансот не е само мотив од монодрамата, туку и процес низ кој поминале коавторките: „Алхемијата и еуфоријата пред и за време на изведбата нè насочуваат како да бидеме ранливи, но истовремено и да стигнеме до позиција на моќ од која ќе можеме да го изведуваме перформансот“. 

Изборот една монодрама да се постави со мноштво коавторски гласови и одбрани цитати за дискурзивна поддршка е повеќеслоен. Перформансот тргнува од интересот за телесна трансформација, но со воведување на Пресиадо (чиј текст случајно, но сосема соодветно е насловен „Дали чудовиштето може да зборува?“), перформансот го проширува својот интерес за да ја вклучи и идентитетската трансформација. Елеонора не е само мачка во својата телесност, туку и нов идентитет во создавање кој го откриваме преку внатрешниот монолог, начинот на кој размислува за себе и својата позиција во психоаналитичките сесии, за својата мајка, за нејзината работа и нејзиниот сегашен светоглед. Пресиадо пишува за телото во транзиција како мистериозно и егзотично место кое колонизаторот (психоанализата) се обидува да го освои; егзотична дивина која треба да се скроти или пејзаж кој треба да се врами во веќе предодредени граници. Коавторките посочуваат дека и „мултиплицирањето на гласови и тела во перформансот може да се толкува од квир аспект“. Оттука и одлуката извадоците од текстот на Пресиадо да се отстапат за читање и изведување од страна на публиката. Шест листови хартија со извадоци од неговиот текст се поставени по случаен редослед под седиштата во публиката. Гледачите кои ќе се најдат на овие места имаат можност да ги прочитаат текстовите на глас пред сите останати. Со вакво ослободување на гласот преку повеќе случајно избрани гласови, се избегнува монолитната позиција на моќ од која постои опасност гласот на Пресиадо – транс-маж и родово небинарно лице – да биде „преземен“ од само едно лице кое е со различен (цис-родов) идентитет.

Впрочем, целата монодрама може да се протолкува како приказна за квир трансформација. Елеонора се трансформира во мачка како радикалност со која терапевтот не може да се носи. Приказната се фокусира на идентитет кој бара излез надвор од научните и моралните категории. Но, навистина, зошто баш мачка? Вилдбрух во монодрамата не доаѓа до заклучок. Тој едноставно излегува од приказната без одговор на ова прашање и со повик до Елеонора да го контактира по потреба (Елеонора, секако, никогаш повеќе не го контактира). Во тоа се одразува неможноста на Вилдбрух да се носи со една ваква непозната радикалност, од аспектот дека трансформацијата на Елеонора не може да ја патологизира и прогласи за неприродна, бидејќи рамките во кои тој е научен да работи, со пасивни објекти за набљудување, тука едноставно не функционираат. Пресиадо во своето предавање пред 3500 психоналитичари во Париз, во 2019 година, зборува за потребата да се најде излез од епистемологијата на бинарноста која ја произведуваат медицинските и политичките дискурси од крајот на 18-ти век преку „естетиката на анатомска разлика“ (Пресиадо, 2021: 68). Тој вели: „го учев јазикот на филозофите, психоаналитичарите и социолозите, на докторите, историчарите, архитектите и биолозите. Кога треба да научите, учите; кога имате потреба да најдете излез, тогаш учите беспоштедно!“ (Пресиадо, 2021: 31). Единствен начин да се деконструира веќе постоечката парадигма заедно со дискурсите кои го произведуваат јазикот на „нормалноста“ – родовото изразување исклучиво како бинарност, природното наспроти неприродното, итн – е да се научи јазикот на овие дискурси и да се искористи тоа знаење за да се соголат како сурови и крајно ограничени. Во случајот со Елеонора (веќе трансформирана во мачка), таа не е онаа која не може да се носи со сопствената стварност и идентитет, туку терапевтот е тој кој се повлекува од ситуацијата во која неговиот режим е разоткриен како дисфункционален, површен, неемпатичен, застарен.

Тоа што највеќе ме интересираше при анализата на овој перформанс и монодрамата како негова основа е истражувањето на постоечкиот епистемолошки апарат и потенцијалот јазикот да го продуцира патологизирањето на различноста како „ненормална“ и „неприродна“, само затоа што таа не влегува во хетеро-патријархалната, бинарна и репродуктивна логика. Јазикот истовремено има потенцијал да го создаде и отпорот спрема ова патологизирање. Во еден момент дознаваме што Елеонора мисли за „моќта на јазикот кој создава слики, или ја гради стварноста“, за што Вилдбрух скептично смета дека е само интересен филозофски начин на размислување. Елеонора за него е само уште еден психоаналитички објект, но за нас, публиката, таа е субјект кој го следиме и разбираме во својата транформација. Во перформансот нејзините идентитети ги доживуваме на три различни нивоа: првиот е гестикулативен, кој во голем дел е изграден преку физички импровизации; вториот е психолошки, кој преку внатрешниот монолог прецизно го води разговорот со терапевтот; и третиот е видео-исповед на идентитетот на Елеонора пред процесот на трансформација. Две од изведувачките наизменично го конструираат гласот на Вилдбрух како далечно ехо на режимот од кој Елеонора пробува да најде излез. Елеонора наоѓа и буквален излез кон крајот на драмата кога ја следиме како се шмугнува (и нè зема со себе) низ вратичката за мачки, што од собата води во градината. 

„Смешно е колку бргу минуваат облаците“. Крај на перформансот. Со Грација и Јасмина разговараме за овој наивен и игрив поглед на светот, како на некој кој првпат погледнува кон небото и гледа облаци. Елеонора во својата трансформација решава да го гледа светот одново и со поинаков поглед. „Затоа и видео проекцијата преку транспарентните кругови се прекршува и проектира на плафонот како поглед на светот од нејзина перспектива – поглед нагоре,“ додаваат коавторките.

На ова јас би додал дека ако иднината значи замислување феминистички утопии, конструкции на идентитети преку валкање во градина полна со диви цвеќиња и клопчиња волница, тркалање низ месечева светлина и поглед кон облаци кои минуваат бргу, тогаш тоа е иднина која вреди да се испроба.

 

 

* Сите цитати се преземени од „Мачката Елеонора“ (Die Katze Eleonore на Caren Jeß во превод на Катерина Шекутковска) доколку не е поинаку наведено. 

Премиера на перформансот развиен во рамки на платформата за изведувачки уметности на Тиииит! Инк. –  ИСПРОБУВАЊЕ ФЕМИНИСТИЧКИ ИДИНИНИ 2.0

 

 

Референци:

Jelinek, Elfriede (1983) “I want to be shallow.” In Theater Heute Jahrbuch, 102. Berlin: Der Theaterverlag.

Preciado, Paul B.; Wynne, Frank (2021) Can the Monster Speak?. London: Fitzcarraldo Editions.

Preciado, B. (2014) “The Phantom Limb: Carol Rama and the History of Art.” In The Passion According to Carol Rama, 27. Barcelona: Museu d’Art Contemporani de Barcelona.

Јес, Карен (2023) Мачката Елеонора. Скопје: Илика ДОО.

Тиииит! Инк. Премиера: Мачката Елеонора. Пристапено на 1 декември, 2023. https://tiiiitinc.com/femoar/prikaz/202/premiera-machkata-eleonora



Егзотичниот Исток во Лондон

фотографии на Ана Јакимска

 

Кога се доселив во Лондон, си мислев, имам среќа што преку улица од студентскиот дом каде што ми беше доделена соба за претстојната година има мало турско гранапче. Набрзо дознав дека вакви гранапчиња има доволно во сите населби низ она што се нарекува „Поширок Лондон“, или сѐ што не е центар. Но, во тие први денови во Њу Крос, кога сѐ уште не можев да се навикнам на раното заоѓање на есенското сонце, гранапчето на Ондер беше мојата точка на препознавање во градот во којшто немав никакви спомени. Лондон ми изгледаше како град кој волшебно се создава пред мене при секое излегување од подземното метро.

Едно доцно попладне во декември, кога топлото светло од божиќните украси на главните улици му се спротивставуваше на мракот што паѓаше уште пред ручек, на пат накај дома, свратив во гранапчето на Ондер. Се поздравивме чаршиски и со корпата за пазарување се изгубив зад рафтовите полни со познати вкусови. Се обидував да дофатам една тегла со мармалад кога ме удри силен лондонски акцент од влезот на гранапчето.

„Здраво, шефе, што ќе ми препорачаш за брза вечера? Доста ми е од британската пржена храна, си реков да пробам нешто егзотично.“

Според разговорот, звучеше дека ова не му е прво доаѓање во продавницата. Ја ставив кошницата на пултот, свесна за неговиот љубопитен поглед кон „егзотичните“ производи за кои толку отворено сакаше да ни даде до знаење дека не ги познава.

Има нешто во големите западни култури што прави да им е удобно во нивната точка на гледање на светот дури и кога се надвор од познатото, си помислив. Дури и подготвеноста за експериментирање со културата на Другиот, како во случајот со младиот Англичанец љубопитен за „ориентална“ храна во Њу Крос, не беше ништо повеќе од потврда на удобноста на идејата за културна супериорност што во овој случај тој, како претставник на Западот, ја покажуваше кон нас од Истокот. Почувствував дека тоа што ги знаев производите што за Англичанецот беа непознати ме направи и мене дел од експонатите во таа етничка изложба што се создаде со неговиот влез во гранапчето.

Зборувајќи за основите на културниот империјализам, Едвард Саид го критикува создавањето на концептот на Ориентот во западната мисла на осумнаесеттиот век, предупредувајќи на опасноста од постоењето на идејата за супериорна и инфериорна култура (1994). Да можев да размислувам академски на крајот на тој долг декемвриски ден, сигурно ќе го препознаев своето искуство во зборовите на Саид и тоа ќе ме возбудеше да тргнам во некакво идно докажување на мојата културна посебност наспроти големината на Лондон. Идно, зашто во тој момент почувствував само желба да го напуштам тој простор што е можно побрзо и да се спасам од позицијата на „набљудувана“.

Поминувајќи покрај еден зашумен двор на патот накај дома, низ ветрот ме удри познат силен мирис. Застанав да ја побарам лисицата со поглед, додека не ја здогледав како ме гледа скриена зад една грмушка. Во Скопје нема улични лисици и до скоро воопшто не го познавав овој мирис. И покрај студот, останав тука неколку секунди. Ова беше мојата победа над погледот на локалецот во гранапчето кој ме дефинираше како апсолутен странец. Без разлика на неговото убедување, јас имав научено како да ги читам тајните кодови на овој град. Кога отклучив и влегов дома таа вечер, по првпат се почувствував удобно во Лондон.



Scroll to Top