Статија2

„Згодна маратонка го истрча полумаратонот по гаќички“. Tоа што освои прво место е второ.

Без разлика кои се твоите способности, што работиш или тренираш, кога си жена, сепак, прво си жена, и тој факт често се наоѓа во преден план. Освојуваш прво место на некое големо натпреварување, а притоа не си успеала да ја бојадисаш косата, и одеднаш, твојата „лоша“ фризура станува главна вест. Рушиш рекорди, но поважни се гаќичките кои ги носиш. Покрај ранецот за тренинг, носиш ранец полн родови стереотипи, стигми и наметнати норми, а тоа тежи, обременува и го нивелира со неуспех твоето лично искуство.

Спортско натпреварување, токму во овој аспект, може да се доживее на различен начин, зависно од тоа дали сте маж или жена. Кон тоа, во голема мера придонесува и јазикот што се користи за опишување на спортистите и спортистките во медиумите. Често, кога читаме вест за спортистка, ги среќаваме зборовите „нежна“, „убава“, „симпатична“, „постара“, „бремена“, „омажена“, „немажена“ и слично. Спротивно на тоа, придавките како „најбрзи“, „силни“, „големи“, „вистински“ и „одлични“, редовно се користат за да се опишат спортисти.

Родовите норми и стереотипи кои се длабоко вкоренети во колективната свест се овековечуваат и зајакнуваат токму преку ова неурамнотеженото и патријархално медиумско претставување на жените и мажите во спортот.

Според УНЕСКО, Олимписките игри се ретко време кога женските спортски ѕвезди добиваат свое место на насловните страници. Сепак, надвор од периодот на големите спортски настани, статистиката тврди дека иако 40% од спортските учесници се жени, а спортовите во женска категорија добиваат само околу 4% од целокупното медиумско покривање. Од тие 4% покриеност, известувањето често се однесува на нивниот физички изглед и личниот живот, наместо на спортските способности и успеси.

Во Република Северна Македонија процентуалниот сооднос на известувањето во спорт во женски категории е 20%, за разлика од машките, на кои им се посветени цели 80 %. Ова го покажа анализата на МИА која опфати неколку федерации, телевизии и спортски веб-портали и воочи дека спортистките, ги има на терен, но не и на телевизија, за нив може да се слушне малку, и тоа најчесто само на спортските веб-портали.

Оваа анализа ја поттикна Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги да направи анализа „Родот во медиумите 2021: Родовите прашања и начинот на претставување на жените и мажите во спортската програма на националните терестријални телевизии“, со која за прв пат се дава квантитативен и квалитативен увид во тоа колку и како известуваат националните телевизии за спортистките и спортовите во женска конкуренција, наспроти спортистите и спортовите во машка конкуренција.

Анализата покажува дека на програмата на трите анализирани канали – МРТ 1, МРТ 2 и МРТ 3, доминираат тимските спортови во машка конкуренција. Востановено е доминантното присуство на мажи меѓу новинарите наспроти маргиналното учество на новинарки, како и доминација на мажите спортски работници односно спортски експерти.

Приватните телевизии ТВ Алфа, ТВ Сител, ТВ Канал 5, ТВ Телма и ТВ Алсат-М, пак, во редовната спортска информативна програма, сметајќи ги индивидуалните и тимските спортови, имаат доминација на спортовите во машка конкуренција. Спортските експертки се речиси целосно отсутни од редовната програма на приватните телевизии, додека, ставови и анализи за спортските настани редакциите барале доминантно од машки спортски работници.

УНЕСКО, со поддршка од Универзитетот Кембриџ, ја разви првата екстензија за родова еднаквост фокусирана на спортски медиуми на пребарувачот „Chrome“ наречена „Her Headline“. На оваа екстензија, воочливи се сексистички наслови од еминентни светски медиуми како Њујорк Тајмс, Ал Џезира, NBC, Телеграф, ESPN W и други. Еден од најеклатантните примери е USA Today со насловот „Новата мајка Дана Волмер освои бронза во сто метри пеперутка“, каде што успехот на петкратната носителка на златен олимписки медал и поранешна светска рекордерка е ставен во втор план. ESPN W , исто така, преку насловот „Јас го мислам тоа во позитивна насока, таа плива како машко“, споредува биолошки предиспозиции кои се недозволиви. Aljazeera, пак, со насловот „Иранската скијачка се избори за патека до Пјонгчанг“ го изоставува идентитетот на скијачката Самане Бајрами Бахер, која своевремено беше единствената жена членка на националниот тим за крос-кантри скијање.

Горенаведените наслови се пример за тоа што медиумите имаат тенденција да ги претставуваат спортистките првенствено како жени, а потоа како спортисти. Во опфатот на написи за жените во спортот, често доминираат коментари за изгледот, возраста или семејниот живот, додека, мажите се прикажани како моќни, независни, доминантни и почитувани како спортисти.

За тоа придонесува и фактот што во моментов, низок процент од спортските медиумски работници се жени. Бројот на жени кои се занимаваат со спортско новинарство сè уште е релативно низок, а оваа конкретна област на известување останува претежно „машка специјалност“ во земјите ширум светот.

 

 

Сексуализацијата на жените во спортот се проширува дури и на она што го носат

 

 

Во повеќето спортови, спортистките се облекуваат во тесни, оскудни облеки. Во нив, од жените се очекува да исполнат некаква предодредена родова улога. Во кошарката и фудбалот жените не носат тесни шорцеви или слатка облека. Меѓутоа, во тенис и одбојка, на пример, спортистките се чини дека исполнуваат две улоги, едната е облекување за натпревар, а второ, облекување за да се задоволи толпата. Понекогаш оскудните облеки ја нарушуваат вистинската цел на спортот. Единствениот спорт што изгледа навистина еднаков на модниот фронт би бил голфот во кој жените можат да носат панталони, шорцеви или здолништа.

„Униформи кои продаваат секс“ се чест пример во спортските федерации. Таков пример е женската кошаркарска репрезентација на Австралија каде што кошаркарките беа принудени од сопствената федерација да носат униформи во стил на костими за капење. Некои официјални лица признаа дека униформите биле маркетиншки трик за да ги направат спортистките „што е можно посексуализирани, со цел профит“. За жал, ова не е единствената ваква приказна.

Најактуелен пример е Норвешката женска екипа за ракомет на плажа која доби поддршка од целиот свет, откако натпреварувачките од тимот одбија да носат гаќички на Европското првенство во знак на протест против долниот дел од бикини, за кој рекоа дека прави да им е „многу непријатно“. Тимот, потоа, беше парично казнет. Настанот поттикна широка дебата и притисок од јавноста, со што три месеци по одлуката за казната, Норвешката федерација реши дека ракометарките на плажа повеќе нема да мора да се натпреваруваат во бикини.

Сличен пример е и олимписката пара-атлетичарка Оливија Брин, на која официјален претставник на Англиското првенство ѝ кажа дека нејзините шорцеви се премногу „откривачки“ и дека треба да го преиспита нејзиниот избор на облека. На ова, Брин изјави дека е згрозена, изненадена и збунета.

Неодамна, германската гимнастичарка, Сара Вос, пркосејќи ѝ на конвенцијата избра да носи целосно боди на Европското првенство во уметничка гимнастика во 2021 година во Базел, Швајцарија. Вообичаено, на гимнастичарите им се кажува да носат трико за натпревари, кои можат да бидат или со половина или со долги ракави. Со ова, Вос го покажа својот став за објективација на девојките и жените преточена во кодексот на облекување.

Во 2018 година, Серена Вилијамс носеше црн целосен костум на Отвореното првенство на Франција, за да помогне во циркулацијата и да спречи згрутчување на крвта по бременоста. Според Француската тениска федерација, таа, со ова, „отишла предалеку“. Учеството на Вилијамс на Отвореното првенство на Франција требаше да биде симбол на нејзината сила. Откако едвај го преживеа раѓањето на нејзината ќерка, Алексис, помалку од девет месеци потоа, Вилијамс се врати на ВТА турнејата. Сепак, нејзиниот настап брзо се сведе на една работа – нејзината облека.

Тоа што на жените им се суди според наметнати стандарди за женственост, а не според нивните атлетски способности, е симптом на поголем проблем вкоренет во општествени очекувања, од коса и шминка, до тоа колку е тесна или лабава облеката, сè до боите на облеката, за да можат повеќе да се усогласат со поимот за девојка и женственост.

 

Родовите стереотипи најчесто се манифестираат преку ставови поврзани со изгледот

 

 

Даниела Антоновска, магистер по родови студии, со 20 годишно искуство во областа на родовата еднаквост, вели дека родовите стереотипи се широко распространети  и најчесто истите се манифестираат преку сексистички ставови поврзани со изгледот, возраста и семејниот живот на жените спортистки.

„Често пати женските спортски достигнувања се тривијализираат на сметка на доминирање на рефренци за изгледот, возраста, и истото, пред сѐ, се должи на непрепознавање на поимите родова еднаквост и рамноправност, несериозно сфаќање на овие концепти, и немање на спортска култура. Прво се коментираат како жени, а потоа како спортистки. Има тенденција да бидат прикажани премногу стереотипно и сексуализирано“, вели Антоновска.

Таа го нагласува влијанието на медиумите кои имаат моќ да ги обликуваат јавните верувања, перцепции и вредности.

Атлетичарката Милјана Ристиќ за себе вели дека секојдневно е изложена на сексистички коментари. Како пример за едно од многуте непријатни искуства, таа сподели момент од почетокот на нејзината кариера. Станува зор за Скопскиот полумаратон 2018 година на кој таа заврши на петтото место во генералниот пласман и на второто место од категоријата Македонки.

„По успешно завршена трка најголемо внимание беше обрнато на моето тело, физички изглед, атрибути и опрема во која се натпреварував, додека, успехот кој го постигнав на трката беше целосно занемарен. После оваа трка, на ниту еден од медиумите не беше пишувано за моите постигнувања или пак за самата трка генерално. Главната насловна на скоро сите портали беше „Згодна маратонка го истрча полумаратонот по гаќички”, заедно со моја фотографија од трката, а под тоа имаше коментари од секаков вид. Тогаш за првпат се соочив со вакво искуство и можам да кажам дека освен што воопшто не е пријатно, ова е навистина поразително за еден спортист“, вели Ристиќ.

Таа дополнува дека многу често, после секој постигнат успех, остварен пласман, истрчан личен рекорд, во многу случаи не добива пофалби за нејзиното постигнување, туку за физичкиот изглед и убавина.

„Многу често се соочувам со коментари од типот „Честитки, убавино”, „Браво, добра нога држиш”, „Какво тело имаш” и слично, што секако дека не ми прави да се чувствувам пријатно. Но, од друга страна, има луѓе кои вистински ми честитаат и се радуваат на мојот успех, што е навистина голема вредност, па секогаш се обидувам да го свртам фокусот во таа насока“, вели таа.

Пулексенија Јованоска е најдобрата македонска каратистка, таа годинава учествуваше на Олимписките Игри во Токио. Јованоска вели дека имало случаи кога објавува фотографија од нејзин успех и на која поголем дел од коментарите се упатени кон нејзиниот изглед, не за успехот.

„За жал, сметам дека живееме во ера кога се акцентира убавината пред квалитетот. Не само во спортот, во сите области. Но, ме радува фактот што преку спортот јасно е видлив талентот и успехот на девојките. Сметам дека спортистките докажуваат дека кога има вложен труд и тренинзи, успехот е неизбежен, а естетската привлечност не игра некоја улога“, вели Јованоска.

Дрита Ислами е атлетичарка која постојано руши рекорди и освојува медали. Девет пати е прогласена за атлетичарка на годината со срушени пет македонски рекорди, учество на Олимпијада, Светско првенство и повеќе триумфи. Таа вели дека како атлетичарка не била многу изложена на сексизам, меѓутоа, на почетокот од нејзината кариера „било апсурдно да трча со гол стомак“.

Атлетиката е спорт кој е малку екстравагантен поради опремата што ја носиме на натпревари. Сега тоа е нормално, но, во почеток на мојата кариера, пред 13 години, беше малку апсурдно да трчаш со гол стомак и кратки шорцеви и нормално дека бевме осудувани за тоа. Но, секогаш сум внимавала да не привлечам внимание. За среќа, сега луѓето не гледаат на таков начин туку гледаат резултати и се радуваат на истите“, вели Ислами.

Во атлетиката, како што вели, зборуваат секундите и нема место за неправда меѓу мажи и жени.

 

 

Известувањето во спортот ги обликува нормите и стереотипите за родот

 

 

Медиумите имаат можност да ги променат традиционалните норми и стереотипи, промовирајќи балансирано известување на спортот во машки и женски категории и правично и професионално прикажување на спортистите – без разлика на родот.

Она што може да помогне, според Антоновска, се алатки за родово чувствителен јазик и комуникација од една страна, а осуда за сите сексистички говори и однесувања од друга страна.

„Потребно е промовирање на позитивни модели на спортистки со цел одвраќање на фокусот од изгледот кон достигнувањата, и ставање на исто рамниште со машките спортски достигнувања. Поттикнување на водечки спортски личности да осудат негативни коментари  со сексуална или каква било друга дискриминаторска конотација, бидејќи спортот може да биде еден од двигателите на родовата еднаквост преку учење на сите на тимска работа, зајакнување на самодовербата, наместо да биде извор на сексизам“, вели таа.

Ристиќ посочува дека поради нивното влијание врз општеството, медиумите и медиумските професионалци имаат одговорност да работат кон отстранување на стереотипите и намалување на родовата дискриминација.

„Во случај на спортот, конкретно, медиумите треба да придонесат за постигнување на родово-недискриминаторски стандарди и модели кои ќе поттикнат зголемување на разновидноста на спортските активности. Докажано е дека медиумите имаат значително влијание, социјална одговорност и улога во борбата против родовите стереотипи, како и во подобрувањето на видливоста на жените. Па така, сметам дека подигнувањето на свеста треба да започне уште од рана возраст. Дополнително, ова може да се постигне и со зголемување на уделот на женскиот спорт во вестите, спортските емисии, претставување на женскиот спорт на ист начин како што е претставен и машкиот, организирање работилници, семинари, јавни говори на претставителни спортски личности и можеби најважно, подигнување на свеста и кај самите жени спортистки“, вели таа.

Јованоска вели дека гледа простор за промени и чувствува подобра клима за женскиот спорт.

„Ќе биде тешко, сè што е табу тешко се менува, но, има напредок и тоа ме радува“, заклучува таа.

Според Ислами, кога почнуваш да тренираш некој спорт, талентот е најважниот фактор. Таа посочува дека не треба да се мисли на лошите страни и да се биде под влијание на коментари и притисоци од надвор, туку, како што вели, „треба да се има самодоверба и да се биде фокусиран на резултат со напорна работа“.

Жените имаат право да се чувствуваат удобно во сопствената кожа на глобалната спортска сцена. Тие треба да ја остварат својата цел демонстрирајќи ги вештините што ги научиле и совладале, наместо да ја нагласуваат фризурата, шминката, и воопшто изгледот. Јавноста во спортот, како, впрочем, и во сè друго, треба да ги разгледува ставовите, постигнувањата и изгледот на мажите и жените подеднакво.

Единствен фокус кога спортистките ќе излезат на терен треба да биде нивниот перформанс на способности, а за сè останато треба да имаат слобода на избор, израз, убедување и верување. Медиумите треба да известуваат подеднакво и еднакво, по исти критериуми, а публиката треба да знае, гледа и поддржува резултати кои не се поврзани со естетика, туку со реализирани постигнувања, засновани на квалитет. И сето ова да придонесе кон правилен развој и реализација на спортистките како личности.

Кога домот не е безбеден

Да си дома и да си на сигурнo, во заедница во која владее хармонија и разбирање, за жал е далеку од реалноста за голем број жртви на родово-базирано насилство. Иако почетокот на приказната за една заедница речиси секогаш е исполнета со чувства на среќа, љубов и надежи за убава иднина, целата, навидум, цврста основа се крши како стакло на милион парчиња после првите знаци на насилство.

Што кога во домот преовладуваат неизвесност и страв предизвикан од првата караница, првата навреда и омаловажување, првото фрлање на предмет и кршење на чаша, првото туркање и замавнување? И што кога сето тоа со тек на времето се претвора во вистински хорор од бескрајно психичко и физичко насилство, малтретирање и осуда, страв и срам, и тоа во сопствениот дом, само затоа што на насилникот му пречат и најмали ситници и бара причина за кавга и насилно однесување во секоја ситуација? Насилството речиси никогаш не престанува после една навреда или еден удар. За многумина жртви на физичко и психичко насилство ова е реалноста што ја живеат секојдневно и тоа во својот дом, каде што треба да се чувстуваат најсигурно, бидејќи домот треба да е прибежиште, место каде секој е свој и слободен. Неблагодарно е да се осудува жртвата на насилство во еден дом зошто не си заминува и не пријавува бидејќи причините се многубројни. Не сака и не може да го напушти партнерот, страв ѝ е да си замине, не е финансиски независна, нема каде да оди, има деца и не сака да го растури семејството, нема поддршка од блиските или фамилијата, не знае каде или како да пријави, или се обвинува себеси и ѝ е срам да каже дека е жртва на насилство.

Според истражување спроведено од ОБСЕ во 2019 година под наслов „Благосостојбата и безбедноста на жените“ три од пет жени на возраст од 18-74 години (од жените кои учествувале во истражувањето) сметаат дека, генерално, насилството врз жените е многу или прилично честа појава во земјата. Речиси половина од жените на возраст од 18 до 74 години велат дека „домашното насилство е приватна работа и треба да се решава во семејството”. Во текот на истражувањето исто така жените биле прашани за бариерите поради кои не пријавуваат. Првата бариера е срам заради нападот или срам да се спротивстави на партнерот, потоа следуваат финансиски причини – доколку семејството на жената не ја прифати, тогаш таа нема да може да обезбеди доволно средства за себе и за издржување на децата. Следи недостаток на информации за достапните услуги, недоверба во службите, страв дека сторителот ќе дознае и тоа ќе го влоши насилството како и отсуство на признание за она што се смета за насилство – претпоставки дека повеќето видови насилство не би се сфатиле сериозно.[1]

Иако хоророт што се доживува во домот делува како најстрашното нешто што може да се случи, сепак, за многу жртви што ќе се одлучат да го пријават насилникот на надлежните органи, хоророт допрва почнува. Истрајноста што е потребна да се пријави родово-базираното насилство во домот и да се помине низ сите инстанци на докажување пред правните органи; објаснување, закани, недолични коментари и осуда, двојна виктимизација, па уште и кога нема видливи траги на насилство, е еднаква на заслужен златен медал за издржливост.

На сето тоа може да се додаде и напуштањето на домот што долго време жртвата го нарекувала свој и селење во нов дом или одење во привремени заштитни куќи за жртви на родово-базирано насилство што дополнително создава стрес и чувство на несигурност.

Според психологот Благородна Димова, без разлика дали станува збор за психичко, физичко, емоционално или сексуално насилство, тоа е акт кој носи сериозни последици на психичкото и физичкото здравје, односно на целата благосостојба кај една личност.

„Психичкиот притисок, односно товар, е неминовен кај личноста што претрпела насилство, за кој треба да се учи и зборува уште и многу повеќе, со цел, полесно и побрзо препознавање на истото. За психичкиот товар, жртвите најчесто стануваат малку подоцна свесни, но по цена на доцното адресирање, притисокот расте и процесот на излегување од таа релација знае да биде долг и бавен, особено доколку немаме знаци на  физичко насилство. Како резултат на тоа што и се случува на личноста што е жртва на некаков тип насилство доаѓа до повлекување во себе, избегнување мрежа од луѓе кои вообичаено биле покрај неа, недоверба во себеси и останатите, чувство на срам и страв па дури и психосоматски болести. Многу често се наоѓаат во една емоционална состојба на нарушено чувство за нивниот личен индентитет. Многу е природна потребата кај секоја една личност да мисли за себе дека е вредна личност и да зборува за себе на тој начин, односно да негува фин однос кон себеси. Но обезвреднувањето кое го прави насилникот кон жртвата, прави таа да поверува дека можеби и заслужува такво однесување, а тоа овозможува плодна основа да се појави чувство на недостојност и безвредност. Исто така, се јавуваат и анксиозност и панични напади како резултат на долго потиснување и криење на состојбата“, објаснува Димова.

Зошто жртвата, а не насилникот да го напушти домот?

Во услови кога се пријавува родово-базираното насилство, прво нешто на што се помислува е дистанцирање од насилникот, наоѓање на сигурна средина, нов, безбеден дом во кој насилникот нема да има пристап. Но, од друга страна, зошто жртвата да го носи целиот товар на себе, да мора таа да го води целиот процес пред лавиринтите на полицијата и правосудството и згора на тоа да бара покрив над глава? Според Законот за спречување и заштита од насилство врз жените и семејно насилство, има можност насилникот да биде отстранет од домот без разлика кој е сопственик на недвижноста. Но тоа е итна мерка која се изрекува во рок од само 30 дена.

„Имено заради отстранување на непосредна и сериозна опасност по животот и физичкиот и психичкиот интегритет на жртвата и членови на нејзиното семејство, се изрекува итна мерка за заштита и тоа отстранување на сторителот од домот и забрана за приближување до домот на предлог на Министерството за внатрешни работи, без согласност на жртвата. Предлогот за изрекување на итна мерка за заштита, Министерството за внатрешни работи го доставува до надлежниот суд по направената проценка на ризикот и полицискиот извештај и итната мерка за заштита од се изрекува во траење од најмалку 10, а најмногу до 30 дена“, вели Ана Аврамовска Нушкова, проектен координатор во „Глас против насилство“,  националната мрежа против насилство врз жените и семејно насилство.

Сепак, според психологот Димова, најсоодветно би било да се направат истражувања и да се прашаат самите жртви кои веќе биле во ваква ситуација.

„Кога би прашале повеќе лица кои поминале низ семејно насилство, би добиле различни одговори. Сметам дека во ваквите ситуации, апсолутно институциите треба да бидат од страна на жртвата, а тоа да биде регулирано со закон кој би бил во корист на жртвата. Закон кој би понудил долгорочно решение со кое жртвата ќе се чувствува безбедно. Никој не би можел да каже каде и како би се чувствувала жртвата подобро и посигурно освен самата жртва, па според тоа, потребни се истражувања во државата и од преформулирање односно,менување на законот во кој би биле вклучени компетентни лица од различни професии“, додава таа.

Податоците што ни ги испратија од Министерството за труд и социјална политика покажуваат дека минатата година за периодот од јануари до септември вкупниот број на ново евидентирани жртви на семејно насилство во 30 Центри за социјална работа изнесува 1.231 жртва. Во последните три години, за привремената мерка за заштита – отстранување на сторителот од домот без оглед на сопственоста, од страна на судот изречени се 45 мерки.

Сигурните куќи – привремено прибежиште за жртвите кои немаат каде да одат

Од МТСП ни изјавија дека на територијата на Република Северна Македонија воспоставени се 13 специјализирани сервиси за згрижување на жени жртви на семејно насилство и родово-базирано насилство во 6 плански региони, 3 кризни центри за жртви на сексуално насилство, 10  специјализирани советувалишта за жени жртви на насилство и семејно насилство и 8 специјализирани советувалишта за психо-социјален третман за сторители на семејно насилство. . На самиот почеток на годинава и шелтер центарот „Сигурна куќа“ го доби решението за давање на социјална услуга во заедницата – привремен престој во Центар за жртви на родово базирано насилство од МТСП.

Жртвите можат да бидат сместени во шелтер најмалку три месеци, а престојот може да се продолжи но не повеќе од една година. Праксата покажува дека жртвите најчесто го напуштаат шелтерот во првите три месеци или по продолжувањето на уште три.

Аврамовска Нушкова објаснува дека достапноста на сервисите според Истанбулската конвенција се повикува на препораките за минимум стандарди за обезбедување на услуги кои ги поставува Советот на Европа во 2008 година, односно, во една држава треба да има едно  засолниште (простор за сместување на жена заедно со децата) на 10.000 жители, еден кризен центар за жртви на силување на секои 200.000 жители, достапно во сите региони, еден центар за психолошко советување достапен на секои 50.000 жители.

„Сместувањето во шелтер центрите се спроведува од страна на професионалците вработени во Центрите за социјална заштита кои по направената проценка на ризик одлучуваат дека жртвата треба да се смести во шелтер. Истата ја консултираат за тоа и ѝ објаснуваат што тоа значи. Се разбира ако нема согласност нема да биде сместена во шелтерот. Начелно праксата покажува дека жртвите се слабо информирани што знаци сместувањето во шелтерите. Некои од нив го мешаат со Чичино Село во кое се сместуваат бездомници. Ограничувањата со излегувањето како и прекинувањето на комуникацијата (телефон/шелтер) се дополнителни услови на коишто жртвите не се согласуваат да се сместат во истите. Сепак мора да се информирани дека за да го заштитат својот живот и да ги заштитат децата во такви околности шелтерот е најдобро решение на жената“, потенцира Нушкова.

Од МТСП, велат дека услугите кои ги добиваат згрижените жртви опфаќаат низа мерки и активности насочени кон заштита, поддршка на правтаа, безбедноста и добросостојбата на жените и девојките жртви на насилство, како и нивно безбедно сместување, советување и обезбедување информации за правата и услугите.

„Оваа услуга им помага на жртвите при нивното закрепнување, зајакнување, спречување од повторно појавување на насилството и промена на ставовите и перцепциите за насилството. Исто така оваа специјализирана услуга обезбедува заштита и згрижување кога постои сознание за реална закана по животот и здравјето на жртвата или во отсуство на други ресурси за згрижување. Услугата за привремен престој обезбедува сместување, заштита, психо-социјална помош и поддршка за жртвите кои доживеале насилство или злоупотреба, со цел надминување на состојбата, зајакнување на капацитетите и нивна социјална интеграција во општеството. Во ваквите центри се обезбедува и интервентно сместување на жртвите во акутна состојба на насилство кога постои сериозна и реална закана по нивниот живот и здравје во траење од 24 до 72 часа“, ни испратија одговор од МТСП.

Како организација, „Глас против насилство“ уште во 2020 година побарале дозвола да ги посетат шелтер центрите, но истата не ја добиле.

„Повеќето наоди и сознанија ги имаме од жени кои веќе биле сместени во самите шелтер центри како и од професионалци кои директно работат со жени жртви. Во однос на нивната функционалност сите се функционални и ги имаат основните услови што и се потребни на една жена за удобно живеење во нив. Дополнително во врска со шелтер центрите кои директно се под МТСП, само во Скопскиот центар има посебно ангажирани професионалци кои работат само во шелтер центарот додека во другите 5, лицата кои се во шелтерот се истите професионалци кои работат во локалниот ЦСР. Од спроведено истражување на наша партнерска организација само 3 од овие шелтер центри се достапни за лица со посебни потреби. Во однос на Кризните центри во Прилеп и Штип од истражувањето добиен е податок дека истите не се во целост функционални (недостаток на човечки ресурси) и истите не се пристапни за лица со попреченост.  Во однос на тајноста на локацијата е исто така голем предизвик со кој се соочуваат професионалците кои работат во овие Центри. Сепак почитувајќи ги стандардите за работа и протоколите (жртвата не може да излегува, не се користи мобилен телефон/интернет) ризикот е сведен на минимум. Ние како организација немаме податок дека некоја локација била откриена од насилникот“, дополнува Аврамовска Нушкова.

Според психологот Димова за оние девојки и жени со или без деца кои се одлучуваат за престој во шелтер центар, потребни се оптимални услови за отпочнување на оптимален живот.

„Доволен капацитет и достојни услови за живот и како за децата така и за возрасните. Комбинирана психолошка поддршка, индивидуална и семејна терапија. Неограничено време за престој, во спротивно тоа би донело до дополнителен стрес. Привремено обезбедување на жртвата и надвор од шелтер центрите. Добра координација со МВР. Инстистирање за добивање на трајни живеалишта од страна на надлежните во државата, за оние кои немаат друга алтернатива“, потенцира Димова.

Опасноста од фемицид

На повеќе наврати во Македонија сме биле сведоци на фемициди (убиство чиј мотив е поврзан со родот на жртвата, односно „убиство на жени и девојки само поради тоа што се жени и девојки“), а според податоци од „Глас против насилство“ и нивната анализа на случаи на фемициди – убиства на жени спроведена за период 2008-2016 година, извршени се 28 фемициди. Вообичаено, на фемицидите им претходи тешко злоставување и тешки форми на насилство кои завршуваат со убиство. Затоа е и клучно на жртвите на родово-базирано насилство да им се понуди безбедност,институционална доверба и заштита.

„Фемицидите се најтешката форма на насилство врз жени и девојчиња и се појавуваат во многу форми. Причините се наоѓаат во историски нееднаквата дистрибуција на моќ помеѓу мажите и жените, како и во системската родово заснована дискриминација. Кај фемицидите често претходи историја на континуирано насилство и злоставување од страна на интимен партнер или блиско лице. Ризикот од убиство од страна на интимен партнер се зголемува по напуштање на брачната/вонбрачната заедница или врската од страна на жената/девојката, особено ако партнерот имал висок степен на контрола врз жртвата или ако жртвата го напуштила поради друг партнер. Степенот на ризик кај фемицидот се зголемува и во текот на постапката на доделување на децата во случај на развод и за време на видувањата на таткото со детето/децата. Сепак, како најважен фактор кој го зголемува ризикот од појава на фемицид е зачестеноста и сериозноста на физичкото насилство од страна на интимниот партнер“, објаснува Аврамовска Нушкова.

Таа дополнува дека кај повеќе од 60 проценти од анализираните случаи на убиства на жени во Северна Македонија кривичното дело е извршено од страна на актуелниот или поранешен брачен или вонбрачен партнер со кого живееле во заедница.

„Иако во голем дел од случаите насилството не било пријавувано во соодветните институции, сепак постоело и се случувало зад затворени врати. Сведоци на претходно насилство најчесто биле децата, како и поблиското семејство на жртвата. Дури и во ситуациите каде сторителот бил со нарушено психичко здравје и имал поставена дијагноза од стручно лице – психијатар, промената на однесувањето не била никаде пријавена или регистрирана. Во повеќе од 80 проценти од случаите убиството се случило во заедничкиот дом или доколку била отпочната постапка за развод, во домот на родителите на жртвата. Овој факт нè носи кон заклучок дека жените во Македонија се најнебезбедни во својот дом. Најчесто користено оружје за извршување на убиството е огнено оружје – пиштол. Само во мал процент сторителите поседувале дозвола за оружје“, вели Аврамовска Нушкова.

Сето ова се поврзува со недовербата во институциите и нивниот (не)капацитет за превенција и заштита, а кај жртвите дополнително се јавува страв и срам од пријавување поради несигурниот правен исход и заштита. Кога една жртва на родово-базирано насилство е најнебезбедна во сопствениот дом и нема поддршка и соодветна помош, тогаш институционалната поддршка е таа која е на потег да обезбеди безбедна средина. Да пружи соодветна едукација и можности за пријавување, поголема правна заштита и поголеми казни за насилниците, препознавање на разни видови на насилство и нивна превенција, наместо осудување и двојна виктимизација како и премногу испрашувања на жртвата од повеќе инстанци за да се докаже вината кај сторителот.

Сепак, подобро е да се замисли реалност во која жената не би стравувала за својот живот и не би имала погазено достоинство. Реалност во која без понижување, без страв и срам од удари и навреди би можела да живее во својот дом. Уште повеќе замислете реалност во која жртвата не би стравувала дека поради насилен партнер ќе остане на улица, ќе избега од домот и ќе бара помош за да обезбеди сигурно место за себе и своето семејство. Кога би имале таква обратна ситуација каде насилниците би биле тие кои би стравувале дека ќе останат на улица, сами и исплашени, без покрив над глава, тогаш работите би се свртиле во полза на жртвите и би биле избегнати тешките и долготрајните форми на насилство, па дури и фемицидите.

 

 

 

 

[1] https://www.osce.org/files/f/documents/5/4/424409_0.pdf

Брза vs. одржлива мода: Зошто е ова феминистичко прашање?

илустрација:Моника Стојановска

 

 

Модата е индустрија која во голема мера е наменета за жените и истовремено жените се оние кои ја „хранат“. Затоа, не треба да изненадува фактот дека тие исто така сочинуваат голем дел од синџирот на снабдување. 80% од работниците во конфекциии се жени (до 90% во земјите каде што текстилната индустријата е најголем работодавец). Меѓутоа, неповрзаноста меѓу статистиката и реалноста на овие жени е прашање на етичност и еднаквост. Одржливата мода обезбедува позитивно влијание врз планетата, но исто така и врз жените вклучени во модната индустрија – ова е местото каде што станува феминистичко прашање. Бидејќи модата се користи како алатка за зајакнување на жените кои купуваат облека, време е да ги омоќи и жените кои ја произведуваат таа облека.

Етичката, одржлива мода е едно решение за многуте феминистички прашања во текстилната индустрија. Како што повеќе потрошувачи добиваат увид во животите на текстилните работнички, се овозможува да се гледа на брзата мода како на нешто „за еднократна употреба“ и да се променат навиките кон поодржлива алтернатива. Етичките модни брендови ги поддржуваат и акцентираат луѓето во синџирот на снабдување, а не профитот.

Цената на брзата мода

Брзата мода следи три прилично атрактивни нишки – голема брзина, разновидност и ниска цена. Сепак, она што повеќето луѓе не го сфаќаат е дека негативните последици на овој систем во голема мера ги сносат женските работници во текстилните фабрики. Овие работнички, особено во земјите во развој, се платени по произведено парче, добиваат многу ниски плати и не добиваат надомест за прекувремена работа, боледување или породилно отсуство. Сепак, жените сè уште избираат да работат во конфекции и текстилната индустрија, бидејќи тоа е побезбедна и попочитувана опција за оние кои немаат голем избор. Недостатокот на опции за сиромашните и необразованите, заедно со потребата да се заработи за живот е несреќна комбинација на причини зошто жените продолжуваат да се мачат по 100 часа или повеќе неделно. Способноста на овие жени да заработат приход и да бидат финансиски независни е огромен социјален стабилизатор. Сепак, практично е невозможно кога работничките во Бангладеш заработуваат приближно 63 американски долари месечно, што е далеку од доволно за да ги покријат нивните основни потреби.

За жал, секојдневната реалност на жените кои работат во фабриките за брза мода во сиромашните земји вклучува и лоши работни услови, сексуално вознемирување и физичко малтретирање.

Итна потреба од транспарентност

Статистиката докажува дека жените во трудоинтензивните индустрии, како што е текстилната, заработуваат значително помалку од мажите. 80% од работниците во фабриките за облека во земјите во развој се жени, а сопствениците на фабрики ја користат нееднаквата положба на жените во општеството со тоа што им плаќаат помалку со мала можност за унапредување, иако нивните способности раскажуваат поинаква приказна.

Големите модни брендови веруваат дека создаваат работни места и ја зајакнуваат економијата на земјите во развој преку аутсорсинг на нивното производство на облека. Иако е делумно точно, ниските конкурентни минимални плати во овие земји повеќе им користат на модните конгломерати отколку што им помагаат на нивните економии за возврат. Многу промени се случија по инцидентот во Рана Плаза, за да се подобри благосостојбата на овие работници.

Меѓутоа, аутсорсирањето на производството на облека без редовни проверки е токму она што води до модерно ропство. Кога жените не заработуваат за живот, тие не можат да инвестираат во својата кариера, образование и семејство. Во основа, брзата мода е феминистичко прашање бидејќи ги држи овие девојки и жени заробени во маѓепсан круг.

Феминистичкиот пристап кон модата бара соодветни плати, безбедни работни услови, здравствена заштита и работна средина без сексуално вознемирување, родови разлики во платите и дискриминација. За да се случи ова, потребно ни е брендовите да бидат одговорни и да бидат транспарентни за нивниот синџир на снабдување.

Кога повеќето модни брендови би биле транспарентни, потрошувачите ќе можат да видат како нивните пари директно влијаат на животот на жените кои работат на нивната облека. Да се ​​има феминистичка совест е повеќе од носење маички со феминистички пораки произведени во услови на модерно ропство.

Кога потрошувачите купуваат облека од етички брендови, тие наведуваат дека ги поддржуваат жените кои заработуваат за живот и работат на пристојни работни места. Тие ги поддржуваат нивните аспирации да бидат финансиски независни и да ги издржуваат своите семејства без да се соочат со тешките околности со кои се соочуваат сега. Ова се жени кои поддржуваат други жени, а иронијата е што судбината на просечната 20-годишна жена во текстилната индустрија почива на куповната моќ на друга 20-годишна жена.

Што можеш да направиш ТИ за феминизмот во модата?

Опстојувањето на брзата мода е и еколошко прашање. Производството е исклучително штетно за нашиот природен свет. Модната индустрија произведува 5% од глобалните емисии на стакленички гасови (Business Insider 2019) и е трет најголем потрошувач на вода во производството (по индустријата за нафта и хартија). Огромни количини облека завршуваат на депонија секоја година, од кои 350.000 тони само во ОК (ClothesAid). Кога купуваме од овие компании за брза мода, им порачуваме да продолжат со овие методи кои предизвикуваат деградација на животната средина. Но, дали знаевте дека жените во земјите во развој исто така имаат најголема веројатност да бидат погодени од климатските промени? Правејќи поодржлив избор со нашата облека, помагаме да се заштитат најранливите жени во светот (BBC 2018).

Јасно е дека движењето кон одржливи модни практики е инхерентно феминистичко прашање. Со почитување на етичките и одржливите методи на производство, ние не само што ѝ помагаме на нашата животна средина, туку помагаме и да ја ублажиме експлоатацијата со која се соочуваат повеќето жени вработени во текстилните фабрики. Обезбедувањето плати за пристоен живот, безбедни работни услови и ублажување на деградацијата на животната средина се начини на кои можеме да помогнеме да ги омоќиме жените кои толку напорно работат за да ја направат нашата облека.

 

 

Што може да направи секој од нас?

 

 

Информирајте се за вистината зад брзата мода.

Бидете храбри и откријте ја вистинската цена зад маичка од бренд на брзата мода што чини помалку од 100 денари.

Префрлете се на етичка, одржлива мода како феминистички потег.

Наспроти брендовите за брза мода има се повеќе одржливи, етички брендови кои целосно ја менуваат играта. Нивната облека ја изработуваат текстилни работнички на кои им се платени фер плати и гарантирани добри услови за работа. Овие брендови се исто така транспарентни за нивниот синџир на снабдување и вршат редовни проверки.

Прашајте ги брендовите #КојЈаПравиМојатаОблека

Овој хаштаг е особено популарен за време на Неделата на Модната револуција , но треба да ја користиме секоја прилика да побараме одговорност од брендовите за брза мода во текот на целата година.

Прашувајќи ги #WhoMadeMyClothes #КојЈаПравиМојатаОблека, вие им давате шанса да бидат транспарентни за нивниот синџир на снабдување и, доколку не се, да почнат да воведуваат промени.

 

 

 

Текстот е оригинално објавен на блогот Culture Matters на Europe House

Време е за ранливи суперхерои

Започнав да пишувам типична филмска рецензија. Тоа сакам да го правам кога се чувствувам фасцинирано од некој филм, но овој пат ми одеше бавно. Напишав две страни пред да сфатам дека тоа не е она што сакам да го кажам и баталив. Решив да се фокусирам на тоа зошто мислам дека овој филм е важен за мажите, а покрај нив и за жените, баш во ова време.

Веројатно се прашувате како може суперхеројски филм, исполнет со насилство, мафија и бркотници со коли, филм што не го поминува бедкел тестот, и во кој едвај се начнуваат некои женски прашања, да биде важен за жените? Но, buckle up girls, we are going on a wild ride in the new batmobile.

Нема да ви зборувам колку филмот естетски, кинематографски, па и тематски потсеќа на Финчеровите „Седум“ и „Зодијак убиецот“, нема да објаснувам како музиката на излегувањето од сенките е слична на империјалниот марш и колку велигденски јајца може да се најдат, или пак дали динамиката помеѓу херојот и негативецот ја отсликува моменталната политичка ситуација во светот.

Напротив, ќе се насочам кон потенцијалната моќ за идентификација која овој филм ја нуди, како и пораките за психолошката состојба во релација со идентитетот на главниот херој.

Сите кои ги следат суперхеројските филмови и се запознаени со нив многу добро знаат колку публиката беше скептична за изборот на новиот актер кој ќе го претставува Бетмен во најновата итерација. И покрај своите несомнени актерски успеси, Роберт Патинсон останува со проклетството на „убаво момче“, кое и многу други актери го имале пред него. Популарните актери кои имале речиси „женска“ убавина и биле обожавани од женскиот род, имале потреба да ја докажат својата маженственост пред „машкиот поглед“ на осудувачката публика. Почнувајќи од Џони Деп кој требаше да се унаказува себеси избирајќи улоги каде што е страшен или грд, Том Круз кој буквално си измисли своја франшиза на акциони филмови во кои е таен агент, па до Џон Траволта кој после „Саботната треска“ на платното се врати со улогата на безмилосен криминалец во тарантиновите „Ефтини приказни“. 

По Вал Килмер, ова е најнемаженствениот актер кој се наоѓа во улога на суперхерој. За сè тоа да биде уште потешко за прифаќање, во самиот трејлер има еден кадар кај што прв пат ја гледаме црната шминка околу очите на Брус откако ќе ја извади маската, што предизвика толку многу реакции, што уште пред да излезе филмот го нарекуваа емо Бетмен. Се разбира, со омаловажувачки тон.

Но филмот сепак изненади. Бетмен е прифатен, а според најновите тренди мемиња постои и широка идентификација со херојот од страна на машките фанови. 

Зошто е тоа така?

Да почнеме од почеток. Голем број од познатите суперхерои се идеални, недостижни маскулини фигури, со сосем слаба врска со реалноста. Додека ова може да е добро за децата и да предизвикува некаква инфантилна еуфорија и сочувство од страна на возрасната публика која не го убила детето во себе, не дава многу простор за идентификација. Во денешното капиталистичко и корумпирано општество, кога вредностите секојдневно се изместуваат, луѓето сè помалку се идентификуваат со херои. Да, тие филмови до некаде нудат простор за ескапизам, но сепак, тој ефект е краткотраен и минлив, а долгорочно единствено создава конзумеристичка зависност од уште повеќе таква содржина. 

Сепак, сè почесто гледаме идентификација со негативци, чии мотиви многу често се разбрани и прифатени, па дури се јавува емпатија и поддршка за нивните најгрозоморни дела. Ова особено беше изразено со Килмонгер (негативецот од Црниот Пантер) и неговиот гнев кон историската дискриминација на црната раса. Понекогаш, и до некаде, гледаме и разбирање на Танос (негативецот во „Одмаздници последната игра“) и неговите идеи за уништување на половина на човештвото заради недостаток на ресурси за да преживеат сите останати, а  потоа голем успех постигна и Веном, а идентификацијата со Џокерот беше дури несфатливо висока.

 

Издигнувањето на „инсел културата“ и сè поголемата фрустрираност кај голем број мажи, кои во недостаток на здрави механизми и способност за соочување со општествените и интимните проблеми и предизвици, често се истураат на жените и нивната борба, доведува до пораст на мизогинијата.  Обидете пак на Холивуд да се одглуми некаква осетливост за диверзитет и форсирање на женски верзии на постоечките херои, со само една цел – поголема заработка, доведува до уште поголем гнев и отпор. 

Во целава ситуација, режисерот Мед Ривс наоѓа едно вистинско место да ја изрази својата креативност и да изгради еден поинаков, пореален, ранлив херој, кој е само човек во обид да го најде својот пат во светот. 

Неговата инспирација од трагичниот, самоуништувачки лик на гранџ иконата Курт Кобејн е многу релевантна за ова време кога генерацијата Z се навраќа на гранџ културата, апатијата и длабокото незадоволство од системот и единствениот излез го гледа во самоуништувачкото препуштање на очајот и лесните задоволства, слично како и генерацијата X. Сепак, пресвртот е што Ривс успева да даде алтернативен крај, кој носи надеж и дава смисла.

Бетмен се наоѓа во еден постојано мрачен свет, каде никогаш не престанува да врне, каде корупцијата е навлезена во секоја пора на општеството и е речиси непобедлива. Ова е прикажано и визуелно, низ постојани нејасни и мрачни кадри, типични за „филм ноар“ жанрот, но и преку саундтракот. Музиката инспирирана од песната “something in the way” од Нирвана, помешана со уште помрачно темпо и длабоки, тензични звуци, неповратно нè внесува со целото наше битие во безизлезната атмосфера.

Овој Бетмен (за разлика од другите филмови) е отворено тажен, осамен иистрауматизиран. Неговата цел е нејасна и методите му се уште општи и нефокусирани. Не е заинтересиран за ништо друго освен за наоѓање на својот начин да го ослободи градот од сеприсутниот криминал. Се претставува како “одмазда”, воден од одмазадничката мисла за смртта на неговите родители, а потоа го гледа ефектот на таа негова непромисленост како рефлексија во постапките на негативците. Иако е интелигентен, способен и ладен, знае да биде и бесен, незауздан, а прави и грешки. Неговата ранливост е покажана и преку неговите грешки во истрагата и неуспехот да ја види целата слика на крај, но и во некои неочекувани несовршености кога се работи за неговите суперхеројски способности. Ова дозволува уште поголема отвореност за поврзување и поистоветување од страна на публиката, како и прифаќање на сопствените недостатоци. 

Она што го постигнува Ривс со овој филм е прифаќање на ранливоста, несовршеноста, емотивноста, чувството на изгубеност и нејаснотија на целите, прифаќање на грешките и стравот од напуштање, како легитимни состојби и карактеристики, дури и за еден суперхерој. Тука ја гледаме можноста да се биде силен, но сепак мек и кршлив и  можноста за излез од сето тоа, која отсекогаш била присутна. Она што го покажува овој филм е дека херојот станува херој кога ќе се симне меѓу луѓето, кога ќе подаде рака и кога ќе ја прифати болката на другите, кога ќе застане со факелот да ги води кон излезот и кога ќе ја прифати надежта како зора која се раѓа. Вистинските херои се ранливи, емпатични и нивната цел не е одмаздата, туку правдата.  

Од друга страна, улогата на жената мачка или Кетвумен, иако не доволно истакната и со кратко време на екранот, е доста важна во целото негово растење, но и покажува еден прилично достоинствен приказ на овој женски лик. Кетвомен е независна, способна и доволно силна да се грижи за себе. Нивните патишта се преплетуваат и меѓу нив постои хемија, но ниту во еден момент не се надминати нејзините граници, не е сексуално објективизирана и нејзиниот интегритет никогаш не е загрозен. Динамиката што овие двајца ја имаат е респектибилна и меѓусебно корисна. Бетмен ѝ покажува дека има алтернатива на нејзините методи, но таа на него му покажува дека тој е премногу привилегиран да ја види другата страна на нештата. Во филмот жените се покажани како оние со најмалку моќ и права. Точно како што и е во едно општество каде што владее мафијата, насилството и криминалот. Тие се наоѓаат во подредена позиција без многу избор за делување, но сепак наоѓаат начин да преживеат, па и да успеат во таа безмилосна средина, која никако не работи во нивна полза. Кетвоман, како и новата градоначалничка (и двете обоени жени) се две страни на внесување на женска енергија. Двете се самоуверени, силни и знаат дека нивната моќ доаѓа од нив самите. И двете сакаат да направат промена, но имаат поинаков метод. 

Сепак, на крајот на денот, ова е само холивудски суперхеројски филм, кој прави еден мал исчекор кон допирање на одредени политички теми и општествени состојби кои длабоко го потресуваат светот во моментов. Филмот не дава одговор на статус квото и не нуди некакво решение, но завршува со елемент на надеж и, до некаде, блага самокритика и самосвесност дека  патот кон решавање на бедната ситуација на денешното капиталистичко, корумпирано, нееднакво и неправедно општество е долг.

И покрај тоа, фасцинирана сум од начинот на кој  Ривс успеа еден привилегиран милијардер со „first world problems“, да го претстави како збунет млад човек кој без да сака се нашол во тиеоколности, но се обидува од нив да го извлече најдоброто и вистински да се стави во улога на некој кој може да направи промена за доброто на сите. Тргнувајќи од најдлабоката сенка, Ривс постепено нè води кон светлината и покажува како зраците надеж доаѓаат баш кога е најмрачно. 

 

 

 

 

Партнерското насилство во квир врските  

I

„Насилството на архивата“ и „тишината на архивата“ се две синтагми кои историчарката на култура Садија Хартман (Saidiya Hartman) ги спомнува во својот есеј Венера во два чина (Venus in Two Acts).  Едната доаѓа од Жак Дерида (Jacques Derrida), а другата од самата Хартман. Во нејзиниот есеј тие се однесуваат на процесот на систематско изоставување на животните приказни на стотици илјадници африкански робови од официјалната историја скроена од западните колонизаторски и поробувачки сили кои, сметајќи ги овие животи за неважни и нечовечки, поставуваат свој доминантен историски наратив во кои тие постојат само како „прашања на квантитет и предмети на пазарот и трговските односи.“(Хартман, 4)

Хартман зборува за архивата во контекст на Атлантската трговија со робови, но, архивата, онаа куќа на владетелот (како што ја нарекува Дерида следејќи ја нејзината етимологија), е неретко тивка и насилна и кога се работи за друг тип на маргинализирани субјекти и групи, како што се мигрантите и бегалците, жените, небелите луѓе, прекарните работници, и ЛБГТИ лицата.

Судирот на квир луѓето со официјалната архива во контекст на партнерското насилство е точката од која поаѓа Кармен Марија Мачадо (Carmen Maria Machado) во својот хибриден мемоар наречен Во куќата од соништата (In the Dream House, 2019). Мачадо ја почнува својата приказна со Хартман, „пишувајќи со и наспроти архивата“ (Мачадо, 3). Одлучувањето за она што ќе биде вклучено во или исклучено од архивата е секогаш еден „политички чин“ (2) којшто е одреден од „архивистката и од политичкиот контекст во кој таа живее.“ (ibid.) Оттаму, целосната архива е само „теоретски возможна“ – таа е „митолошка“, вели Мачадо (3).

Во куќата од соништата е еден многу необичен мемоар, пред сè затоа што на прв поглед воопшто и не наликува на мемоар. Оваа книга е составена од стотина мали поглавја пишувани во различни жанрови и различни стилски вежби со цел да се изрази еден аспект од мрачното искуство на партнерското насилство. Мачадо ја пишува оваа книга поставувајќи ја на две главни рамништа – она кое зборува за личното искуство на емоционално и психолошко злоставување од поранешната партнерка; и она кое ја засега достапната архива на лезбејско партнерско насилство, односно постоењето на сведоштва и записи во весници, статии, како и историски и правни документи.

II

Нејзината приказна почнува како секоја типична љубовна приказна – идилично. „Ситната русокоса,“ како што е наречена поранешната партнерка во текстот, на почетокот од нивната врска е речиси совршена. Мачадо, која во книгата зборува и за тоа како се бори со стигмата за дебелината, со воодушевување потенцира како девојка ѝ „има слабост за полничко-дебелки бринети со наочари.“ (24) Таа е паметна, убава, имаат супер секс, често патуваат заедно, се запознаваат со родителите… Во едно од поглавјата насловено Куќата од соништата како дежа ву Мачадо раскажува за раните денови од нивната врска:

Таа те сака. Ги гледа твоите префинети, неискажливи квалитети. За неа ти си единствената на целиот свет. Ти верува. Сака да те заштити. Сака да остари со тебе. Мисли дека си убава. Мисли дека си секси. Понекогаш, кога погледнуваш во телефонот, таа ти пратила нешто неверојатно прљаво, и го чувствуваш бодежот на желбата помеѓу нозете. Понекогаш кога ја фаќаш како гледа во тебе, се чувствуваш како најсреќната личност на целиот свет. (31)

Но, ситната русокоса (која никогаш не е именувана во книгата) почнува да открива и една друга страна од себе која станува сè позастрашувачка како што минува времето. Мачадо нагласува како всушност е многу тешко да се забележат раните знаци на емоционалното и психолошко злоставување. Дали е тоа мигот кога девојката страшно ѝ се налутува затоа што Мачадо не ѝ одговорила веднаш на пораките? Или кога ги става рацете околу неа, но нејзиниот стисок е толку невообичаено силен што почнува да боли?  

Во едно интервју за Гардијан, Мачадо ќе каже: „Посакувам да имав полициски извештај или модро око.“ Веднаш потоа и самата вели дека таквото размислување е „скроз сјебано“; сепак, тоа пред сè се должи на фактот што емоционалното и психолошкото насилство е тешко да се дефинира во правни термини (паралелно на тоа недостасува и волја за истото) па затоа и често се провлекува во доменот на легалното. Мачадо вели дека мигот на „јаснотија“ на модрото око, неговата очебијност и материјална непобијност, е всушност она што посакувала да го има како доказ.

Но, тоа размислување е замка. Со самото тоа што ќе имаш материјален доказ дека си жртва на партнерско насилство, не значи дека некој нема вината повторно да ја префрли на тебе или дека луѓето нужно ќе ти веруваат. „Можеби повеќе се работи за тоа дека ги немаме соодветните алатки да се справиме со сечија траума; фактот што сите мислиме, епа, барем едно нешто да беше поразлично, луѓето ќе ме сфатеа сериозно или ќе ми веруваа. А факт е дека никој немаше да ти верува.“

И самата Мачадо го има почувствувано спектарот на реакции поврзани со искусувањето на партнерско насилство. „Другите учтиво кимнуваат додека полека да ја затвораат вратата позади своите очи; што е до нив може да си Јеховин сведок или продавач на енциклопедии. Фини се со тебе очи в очи, но она што го кажуваат некако стигнува до тебе: Не знаеме со сигурност дали било толку лошо. Жената од Куќата на соништата ми изгледа сосем океј, дури и фина. Можеби стварно било лошо, но се сменило? Врските се такви, нели? Љубовта е сложена. Можеби било грубо, но стварно ли било злоставување? И што значи тоа на крајот на краиштата? Дали е тоа воопшто можно?“ (255)

 

 

 

 

III

Она што Мачадо сака да го каже јасно и гласно во нејзиниот мемоар е токму тоа дека партнерско насилство и те како е можно и постои во квир врските. И за жал, тоа воопшто не е ретко – проблемот е што многу малку се зборува за него.

Но, зошто е тоа така?

Една од причините е што за дел од жртвите пријавувањето на партнерско насилство пред сè би било чин на аутирање. Тие не сакаат да се аутираат на тој начин пред семејството, пријателите, како и државните институции. За некои луѓе овој тип на аутирање може да ги стави во уште поголема опасност по својот живот и ментално здравје, особено доколку хомосексуалноста е криминализирана во државата во која живеат или постои силен јавен антагонизам за неа кој го прави јавното изразување небезбедно.    

Друга причина е што, како и во хетеросексуалните врски, жртвата честопати чувствува срам и страв од тоа што се случува и одлучува да не го пријави насилството. Мачадо вели дека насилството во квир врските е, во основа, хомофобично насилство, слично како што насилството во хетеросексуалните врски е, во основа, сексистичко насилство. „Го правам ова затоа што можам да се извлечам; можам да се извлечам затоа што ти постоиш на некоја културолошка маргина, некоја општествена периферија.“ (268, фуснота)

Значи, авто-хомофобијата може воедно да биде присутна и кај насилничката која го проектира стресот и стравот од бивање малцинство (minority stress или minority anxiety) на својата партнерка, но и кај жртвата која во одреден миг може да верува или да се убедува дека некако го заслужува тоа што ѝ се случува, токму поради тоа што се наоѓа на некоја општествена маргина, со што постојано ѝ се повторува дека нејзиниот живот е помалку вреден, нејзините чувства помалку важни и нејзините желби и стравови помалку валидни.

И, се разбира, уште една причина зошто не се зборува доволно за партнерско насилство во квир врски е авто-цензурата присутна кај самите квир луѓе, нешто што Мачадо го нагласува низ целата книга. Таа авто-цензура потекнува од стравот дека со јавното зборување за овој проблем би можело да се извалка лицето на ЛГБТИ заедниците и поништи сиот досегашен макотрпен труд да се доведе и одржи ЛГБТИ присуството во јавноста со едно беспрекорно поведение (што е, всушност, уште еден вид на малцински страв). „На квир луѓето им треба добар пи-ар,“ вели Мачадо, „за да се бориме за правата кои ги немаме, за да ги задржиме оние кои ги имаме. Но, не ли се обидувавме, цело ова време, да кажеме дека сме исти како вас?“ (261)

IV

Мачадо ја сфаќа комплексноста на сопствената задача и ја изведува на начин на кој ги уважува нејзините нијанси и деликатности, се разбира без да се обиде да ја изведе во потполност. Тоа е, впрочем, и субверзивниот пунктум на книгата – одбивањето да се направи, она што Дерида го нарекува, консигнација, дополнително консолидирање на архивата, нејзино унифицирање во една „идеална конфигурација“ (Дерида, 3), што повторно би нè вратило на почетокот, односно во куќата на владетелот.

Тоа нема да го најдеме кај Мачадо – таа е и повеќе од свесна за разноврсноста на индивидуалните искуствата на партнерското насилство. Архива е потребна, но потребно е и да се укаже на нејзината проблематична тенденција да ги заокружува своите ресурси во еден наратив, да се вдоми во определен простор, институција, да биде подредена на оној што е задолжен за нејзино толкување, на херменевтичкиот авторитет.  Всушност, самата фрагментираност на наративот на Мачадо служи да му пркоси на херменевтичкиот авторитет на архивата.

Во едно од поглавјата во книгата, наречено „Куќата од соништата како двосмисленост“ Мачадо го тематизира пристрасниот однос на херменевтичките авторитети (или патријархивисти како што ги нарекува Дерида) кон она што може да влезе во архивата на партнерско насилство во лезбејските врски, а што не; но и кој може да се квалификува како жртва или насилник во тие односи, како и ланецот од привилегии што е присутен во профилирањето на жртвата, кој или се зголемува или се намалува во зависност од тоа за каква жена се работи. На пример, историски гледано, жената што е поженствена имала поголеми шанси да биде согледана како жртва на партнерско насилство од некоја судска инстанца, наспорти жената која била по буч или помажествена. Исто така, ако жената е црна жена, па уште и буч црна жена, дотолку повеќе се зголемуваат шансите да биде осудена (таков случај наведува Мачадо во книгата, види стр. 157).

Од ова може да извлечеме две главни поенти – првата е онаа која што ја засега релацијата родов идентитет–партнерско насилство, или, како што вели Мачадо, „родовиот идентитет на квир жената е кревок и може да биде соголен во секој миг, ако некако ѝ служи на една или друга стрејт дружина.“ Тоа значи дека и семејното насилство во квир врските се гледа – и легалистички и социолошки – низ призмата на хетеросексуалното семејно насилство и родовите односи на моќ што постојат таму.

Другата важна поента е дека во правниот речник на семејното насилство има многу малку простор (ако има воопшто) за емоционалното, психолошкото и вербалното насилство што едната партнерка може да ѝ го причини на друга. Дотолку полошо, вели Мачадо, е што легалистичката рамка за семејно насилство „не обезбедува никаков контекст“ што исто така значи дека „[н]е им дава влез на одреден тип на жртви“ – во овој случај тоа се квир жените. Затоа и во еден миг од книгата Мачадо нагласува дека „клетвата на квир жената [е] нејзината вечна гранична состојба.“  (161)

„Обидот да се најдат извештаи, особено такви што не кулминираат до краен степен на насилство, е неверојатно тежок. Нашата култура не вложува во тоа да им помогне на квир луѓето да разберат што значат нивните искуства.“ (161)

Историјата буквално ги голта овие наративи и ние сме способни да го согледаме „само она што боде очи затоа што е доволно голема пикантерија за мнозинството да обрне внимание,“ вели Мачадо. (161)

V

Кога ја читаме Куќата од соништата како да читаме книга составена од мноштво јазици кои се натпреваруваат кој да го преземе приматот во изразувањето на траумата на партнерското насилство. Но, како што погледот нè носи од страна на страна, и како што се заплеткуваме сè повеќе во мисловниот, а воедно и емотивен процес низ кој минува и самата авторка, сфаќаме дека тоа е траумата која говори, како мета-јазик, фрагментиран, сомничав, непотполен, полн замки и дупки.

Би сакала да потенцирам дека едни од централните прашања во оваа книга се токму прашањата кои се однесуваат на јазикот и начините на кои треба да се создаде наратив кој, прво, го засега квир автобиографското Јас, и, второ, опишува трауматична ситуација. Како да се опише искуство кое постојано му бега на јазикот, му се измолкнува, токму поради тоа што е трауматично? И како, дополнително, да се опише трауматичното искуство на субјект кој, историски, е постојано бришан, истиснат, преработуван и менуван од јазикот на хетеронормативното мнозинство?

Мачадо е многу инвентивна во начините со кои се справува со овие тишини и неправди на доминантните наративи. Таа е, пред сè, исклучителна писателка која користи различни наратолошки и стилистички техники за да го надмудри јазикот во кој квир субјектот е, парадоксално, еден секогаш отсутен субјект. Таа користи раскажување во прво и второ лице еднина, обраќајќи се на Мачадо од минатото, онаа која ја живее сегашноста на партнерското насилство – знаеме дека едно од најболните точки на искуството на траумата е тоа што личноста ја доживува во една постојана сегашност.

“Ти не беше секогаш само Ти. Јас бев цела—симбиотска врска помеѓу моите најдобри и најлоши делови—и потоа, во одредена смисла на дефиницијата, јас бев расцепена: уредна резница која зазеде прво лице—таа храбра, самоуверена жена, детективката, авантуристката—подалеку од второ, која секогаш беше анксиозна и вибрираше како куче од преситна раса.“ (12)

Траумата наоѓа начини да избие во безбедната сегашност и да ја направи личноста да се чувствува под закана, небезбедна во своето тело. Телото е всушност местото каде што траумата избива на површина, место каде што таа може да се одвива, одново и одново. Телото е она место кое потсетува на контактот со другата, тоа е физичката границата на Јас, место каде што завршувам јас и почнува некој друг.

Телото е исто така феномен кој често му пркоси на јазикот и на текстот. Затоа, кога Мачадо се обидува да допре до траумата и да ги опише нејзините механизми на делување, таа пишува со еден многу жив јазик, полн телесни описи и метафори, во обид одново да го внесе телото во текстот и да ни долови една инстинктивна, телесна ситуација.

На пример, кога го спомнува подготвувањето ручек за Денот на благодарноста, опишувајќи ни како нејзината девојка ги „корне ‘рбетите и ги превртува птиците; ги притиснува за тавчето како отворени книги“ (116), ние не само што читаме, но чувствуваме дека се работи за нешто повеќе од само подготвување празнична вечера. Хоророт што го доживува жртвата на семејно насилство се прелева во секојдневието, дури и кога насилничката не е веќе присутна или кога извршува некаква сосема трета активност.

Друг пример е кога Мачадо раскажува една бизарна кавга каде што девојка ѝ практично ја брка од дома. Кога после тоа таа седи во тушот и плаче, и набргу потоа влегува девојка ѝ „со глас толку благ што го распукува срцето како праска“ за да ја праша „Зошто плачеш?“ – ние го чувствуваме тоа. Ја вкусуваме блажината на праската, ги допираме нејзините пукнатини, имаме пристап до мекоста на срцето на Мачадо, но и на нашето сопствено срце. И потоа го чувствуваме одново хоророт и збунетоста што ги чувствувала и авторката кога подоцна девојка ѝ тврдела дека воошто не се сеќава на кавгата.

Всушност, ова е една добра илустрација за тоа како изгледа кога манипулативни луѓе се обидуваат да воспостават емоционална контрола врз својот партнер и им причинувааат психолошка манипулација (она што на англиски се нарекува gaslighting). Парадоксот на овој вид ситуација е што тие—насилниците—се претставуваат и поставуваат како лек за рана – истата онаа рана која самите одново и одново ја продлабочуваат.

VI

Куќата од соништата е куќа опседната со духовите на една болна, токсична врска, но и со сите оние животни приказни кои „не биле сметани за доволно важни да се забележат“ или да се „зачуваат“ (2). Мачадо ја користи метафората за опседнатата куќа (една многу честа тропа во хорор жанрот) како метафора за сопственото тело, она место од каде што можам единствено да го искусам присуството и влијанието на другата. Во случајот на Мачадо, нејзиното тело е опседната куќа, место каде што целиот тој терор, причинет од другата, станува возможен, вистински, опиплив. Но, кога ќе помине акутната траума и ќе се вгнезди во поимањето на блиското или далечното минато, опседнатата куќа се детериторијализира (кажано со речникот на Делез и Гатари) и телото станува дух или како што вели Мачадо, ти стануваш „духот на оваа куќа: ти си онаа која бесцелно лута од соба во соба, зјапајќи во неотпакуваните кутии, несигурна што треба да направиш.“ (147)

Мачадо сепак успева да ги истера, или во најмала рака, скроти духовите на својата опседната куќа. Таа засекогаш расчистува со девојката, пишува успешна збирка раскази, стапува во брак со жена која ја сака и почитува, потоа запознава уште една жена во која се вљубува, за сега трите да живеат во успешна полиаморична врска. Духовите се сега фатени во стапицата на мемоарот, чиешто пишување, како што наведува авторката во интервјуа, било прилично тешко. Секоја борба со духови е таква – тоа е минато кое веќе не е тука, но сепак успева да има значајно влијание на нашата сегашност. Исто така, тоа е минато кое нè прави многу осамени, речиси физички нè враќа во простор во кој никој друг не е присутен освен ние и нашата акутна болка.  Но, ако книгата говори со јазикот на траумата, тогаш сепак тој јазик е фатен и скротен – духовите се прогонети во приказната.

„Дека има вистински крај на нештата е, верувам, лагата на сето автобиографско пишување. Мораш да одбереш да запреш некаде. Мораш да го слободиш читателот.“ (275)

Кон крајот на книгата Мачадо си дозволува уште едно последно обраќање кон минатата Јас:

„Посакувам отсекогаш да живеев во ова тело, и ти да можеше да живееш тука со мене, ќе можев да ти кажам дека сè е во ред, дека сè ќе биде во ред.

[…]

Мојата приказна оди само дотука; завршува, и ветрот ја носи до тебе.“ (278)

***

Тука ќе завршам и јас, благо менувајќи ги зборовите со кои Мачадо ја почнува својата приказна:

Ако ти треба овој текст, тој е за тебе.

 

 

 

 * На следниот линк можете да прочитате избрани поглавја од книгата Куќата од соништата, во превод на авторката на овој текст, Грација Атанасовска.

 

 

Библиографија:

 

 

 

 

 

Родово-несензитивни закони и родови стереотипи

Вклучувањето на родовата перспектива во меѓународните правни инструменти за заштита на женските правa, придонесе за препознавање на насилството врз жените како форма на родова дискриминација. Неговото искоренување е неизбежно за постигнување на de facto родова еднаквост во сите пори на приватниот и јавниот живот. Меѓудругото, овој родово-сензитивен пристап придонесе кон еволуција на сфаќањето за семејното насилство. Истото од „приватна работа“, се редефинираше во глобален социo-економски проблем, со комплексна феноменологија и етиологија, која промена првенствено се должеше на притисокот на фенимистичките движења во 60-тите и 70-тите години на минатиот век.

 

Парадоксално, иако сузбивањето на овој горлив феномен котира високо на листата на приоритети на демократско ориентираните држави во светот, статистичките податоци за бројот на случаи на семејно насилство и понатаму се поразителни. Незадоволителниот успех во справувањето, меѓудругото е резултат на правните бариери во пристапот до правда: родово-несензитивните закони и родовите стереотипи.

 

 

 

Пристап на жените до правда

 

 

 

Традиционалниот корпус на човековите права, како и системот за нивна заштита, најчесто беа моделирани според мажите, чиишто потреби и искуства се различни од потребите и искуствата на жените. Традиционалниот правосуден систем не секогаш е пристапен и безбеден за жените. Истите, како најчести жртви на семејното насилство, неретко се соочуваат со секундарна виктимизација, односно недоволна заштита при влезот, користењето и излезот од системот. Од овие причини, потребно е родово-сензитивен пристап на жените до правдата, кој вклучува: непречен пристап до системот и правните лекови; физички и финансиски достапни судови и/или квазисудски тела во урбани, рурални и оддалечни места; одговорност на чинителите на правосудниот систем; ефикасни правни лекови за надоместок на секоја предизвикана штета; и квалитет – индикатори за мерливост на пристапот до правда на жените.

 

Во реалноста, жените се среќаваат со бариери во пристапот до правда, кои можат да се категоризираат во две групи: социо-економски/културолошки бариери (на пр: непознавање на правата, немање финансиски средства, неадекватна распределба на домашните обврски, културолошки ставови и сл.) и правни бариери (на пр: несензитивни правни рамки, несензитивно толкување на закони и родови стереотипи). Во овој истражувачки есеј акцентот ќе биде ставен на родово-несензитивните закони и родовите стереотипи.

 

 

 

Родово-несензитивни закони

 

 

 

Во нашите закони сѐ уште постојат реликти од традиционалниот концепт, кои не се (доволно) сензитивни на специфичните искуства и потреби на жените во случаите на семејното насилство.

 

Пред сѐ, дефиницијата за семејното насилство содржана во нашите закони е релативно пооскудна споредбено со дефиницијата во т.н.Истанбулска Конвенција. Конвенциската дефиниција е сеопфатна, како по однос на родовата припадност на сторителите и жртвите (неисклучувајќи ги и мажите и децата како жртви на семејно насилство) и актите на семејното насилство (физичко, сексуално, психичко и економско насилство), така и по однос на кругот на лицата кои можат да се јават во улога на сторители или жртви (членови на семејството или домаќинството).[1] Состојбата во националното право е нешто поинаква. Новиот Закон за спречување и заштита од насилство врз жените и семејното насилство ги дефинира актите на семејното насилство во светлината на Конвенцијата, но во кругот на засегнати лица ги исклучува браќата и сестрите кои не живеат во заедничко домаќинство, лишувајќи ги овие категории на жртви од достапноста на мерките за превенција и заштита.[2] Малтене е слична дефиницијата на семејното насилство во Кривичниот законик, дополнително што истиот не го препознава поранешниот вонбрачен другар како сторител/жртва на семејно насилство, а не го препознава ниту економското насилство како посебна форма на семејно насилство, со што ја исклучува кривичната одговорност на сторителите во овие случаи[3].

Кривичниот законик го препознава семејното насилство како олеснителна околност при вршење на кривичните дела на: „Убиство на миг“ и „Тешка телесна повреда“; како отежнителна околност при вршење на кривичните дела на: „Убиство“, „Телесна повреда“, „Тешка телесна повреда“, „Присилба“, „Противправно лишување од слобода“; „Загрозување на сигурноста“, „Обљуба со злоупотреба на положбата“и „Посредување на вршење на проституција“; но не и како отежнителна околност при вршење на одделни кривични дела против половата слобода и половиот морал, и тоа: „Силување“, „Обљуба врз немоќно лице“, „Полов напад врз дете кое не наполнило 14 години“, „Задоволување на полови страсти пред друг“, „Прикажување на порнографски материјал на дете“, и „Производство и дистрибуција на детска порнографија“. Ваквата поставеност говори дека во овие случаи отсуствува адекватна (построга) одговорност на сторителите кои како припадници на т.н. тесен круг на доверба на жртвите, истата ја злоупотребиле.

Воедно, Кривичниот законик сѐ уште не ги инкриминира кривичните дела како „Демнење“, „Сексуално вознемирување“, „Женско генитално осакатување“, а не предвидува ниту квалификаторен облик на кривичните дела сторени во името на „честа“, кои се предвидени со Истанбулската Конвенција.

При дефинирањето на кривичното дело „Силување“, Кривичниот законик го става акцентот на употребата на силата/заканата врз жртвата.[4] Ваквата застарена дефиниција се темели на т.н.теорија за „идеална жртва“ – жртва која се бори, односно треба да се бори со сите сили против насилниот акт, и која, by the way, не постои во реалноста. Зошто?

Истражувањата покажуваат дека силувањето најчесто се врши од лице кое припаѓа на поблискиот круг на жртвата (семејството, пријателите, познаниците, колегите и сл.). Во овие околности, изигрувањето на довербата на жртвата предизвикува исклучителен шок: неретко се случува жртвата буквално да „се замрзне“ од страв/неверување, или да доживее ментално одвојување од настанот (дисоцијација), како стратегија за справување со неизмерниот стрес. При ваквото дефинирање на силувањето, отсуството на отпор кај жртвата би значело ослободување на сторителот од кривична одговорност. Од овие причини, Истанбулската Конвенција при дефинирањето на сексуалното насилство го потенцира отсуството на доброволна согласност на жртвата, која треба да биде дадена како резултат на нејзината слободна волја.

Со стратешките документи на државата се предвидени измени на Кривичниот законик за дел од погоренаведените прашања, но истите сѐ уште не се донесени.

 

 

 

Жени-жртви или жени-сторители?

 

 

 

Жените-жртви на семејно насилство не го користат системот исклучиво како жртви. Истите понекогаш се јавуваат како сторители на кривични дела – убиство или тешка телесна повреда, извршени врз сторителите на семејно насилство. Во такви случаи, според нашето право, жените можат да се бранат дека делото го сториле во нужна одбрана (самоодбрана) или во состојба на афект/провокација (одмазда со „жешка крв“). Делувањето во нужна одбрана доведува до ослободување на сторителот од одговорност во случај кога истиот презел пропорционална реакција заради одбивање од себе или друг истовремен противправен напад. Делувањето во состојба на афект доведува до помал степен на одговорност на сторителот, во случај кога истиот реагирал веднаш во состојба на битно намалена пресметливост (раздразнетост или уплав), во која бил доведен како резултат на провокација на жртвата. Како и да е, и двата концепта се традиционални и ги адресираат единствено искуствата на мажите. Биолошки гледано, мажите се физички посилни, поради што се предиспонирани да одговорат истовремено и пропорционално, односно истовремено и афективно на нападот/провокацијата од друго лице. Од друга страна, жените се физички послаби. Конфронтирани со насилникот-маж, жените во принцип не реагираат веднаш во афект, односно не реагираат пропорционално (пр: жените честопати користат некакво оружје за успешна одбрана од невооружениот напад).

Во контекст на семејното насилство, убиствата сторени од мажите врз жените се случуваат во различни услови од убиствата сторени од жените врз мажите. Мажите ги вршат фемицидите (убиства на жени заради тоа што се жени) како кулминација на континуираното семејно насилство кое го вршеле врз жените во изминатиот период. Жените, од друга страна, ги вршат убиствата врз мажите-насилници како резултат на пролонгирана и интензивирана изложеност на злоставување од страна на насилните партнери. Односно, жените ги убиваат насилните партнери како би избегнале да бидат убиени. Ова нешто подразбира дека во моментот на извршување на убиството врз насилните партнери, жените во принцип не одбиваат од себе истовремен противправен напад, односно не реагираат веднаш во афект. При ваква состојба, жените не би можеле успешно да се одбранат во рамките на постојните концепти.

 

 

 

„Успешни“ концепти: Синдром на повредена жена и научена беспомошност

 

 

Во 70-тите години на XIX век во САД, во рамките на традиционалниот концепт на нужна одбрана (self-defence) беше развиена теоријата за „battered woman syndrome“ („синдром на повредена жена“), заедно со концептот за „learned helplessness“ („научена беспомошност“), во обид научно да се објасни зошто жените-жртви понекогаш избираат да ги убијат, а не да ги напуштат насилните партнери. Во практиката беше предизвикан обратен ефект. Овие концепти ги засилија негативните перцепции за жените како претерано емоционални и недоволно кредибилни. Или уште полошо, истите беа селективно применувани, односно доведоа до успешно ослободување на жените од одговорност за кривични дела сторени под присилба од насилните партнери, но не доведоа до ослободување на жените кои извршија убиство врз насилните партнери. Наместо за да ги заштитат, овие концепти беа искористени за да се „наградат“ жените кои се потчинуваат на насилните партнери, а да се „казнат“ оние жени кои се спротивставуваат на насилните партнери, односно ги убиваат. Од овие причини, и двата концепти беа критикувани.

На европско тло, нештата се поинакви. По дведецениски притисок на феминистичките движења, Велика Британија во 2009 г. го напушти традиционалниот концепт на одбрана со „провокација“, заменувајќи го со концептот на одбрана со „губење на контрола поради страв од сериозно насилство“, во чии рамки се препознава „slow-burn provocation“ („провокација со бавно согорување“). Овој нов модел соодветно ги адресира искуствата на жените-жртви на семејно насилство, кои најчесто ги убиваат мажите-насилници како резултат на континуирана изложеност на семејно насилство, а не како резултат на моментална провоцираност. Дополнително, беше предложена и измена на концептот на „нужна одбрана“ на жртвите на семејното насилство од насилниот партнер, со која би се дозволила разумна диспропорционалност во дејствието што се презема и дејствието што се одбива, како пандан на концептот на нужна одбрана на станарите (householders) од провалниците.

Нашиот систем не ја препознава ниту одбраната со „бавно согорување“, ниту разумната диспропорционалност кај нужната одбрана. Дотолку повеќе што, и самите правни практичари признаваат дека нужната одбрана многу ретко се докажува, дури и за мажите, според чии искуства е првенствено скроена.

 

Илустрација: Андреа Ирис

 

Родови стереотипи

 

 

За семејното насилство сѐ уште постојат лажни верувања, тесно поврзани со родовите стереотипи. Истите се рефлектираат врз работата на правните професионалци, кои понекогаш погрешно го поистоветуваат семејното насилство со семејното недоразбирање. Разликата меѓу семејното насилство и семејното недоразбирање е астрономска. Наспроти семејното недоразбирање, кое повремено настанува помеѓу еднакви (по моќ) партнери, чија цел е да го убедат спротивниот партнер во исправноста на нивното тврдење, без да го загрозат/повредат, семејното насилство се случува во комплетно различни услови и има друга динамика. Семејното насилство е намерно, повторувачко, застрашувачко однесување на сторителот, кој преку различни техники на манипулација, контрола, закана и изолација ја доведува и одржува жртвата во субординирана положба.

Семејното насилство има своја динамика, претежно одвивајќи се во три фази: фаза на градење на тензија, фаза на кулминација и фаза на т.н.меден месец. Непознавањето на динамиката на семејното насилство и условите во кои истото се случува, создаваат плодна почва за низа лажни верувања, меѓу кои најраспространети се следните:

Мит 1: Ако насилството навистина постоело, жртвата порано ќе го напуштела/пријавела насилникот.

Овој мит е тесно поврзан со родовиот стереотип дека жените честопати преувеличуваат како резултат на нивната „биолошка предодреденост“ за претерана емоционалност, или уште полошо – лажат.

Факт 1: Жртвите имаат легитимни причини зошто не го напуштаат/пријавуваат насилникот:

Пред сѐ, поради стравот за својот, или животот на нивните блиски. Ризикот од фемицидите се зголемува во периодот по напуштање на насилната средина. Понатаму, жртвите чувствуваат срам и страв од стигматизација, го минимизираат значењето на насилството, или пак истото го препишуваат на свој грб. Понекогаш жртвите не се идентификуваат себеси како такви, особено во почетните стадиуми на насилството, токму поради присуството на „медената“ фаза. Дел од жртвите, особено оние изложени на подолготрајно семејно насилство, честопати страдаат и од т.н.Стокхолски синдром, хуманизирајќи ги и оправдувајќи ги постапките на сторителот, како валидна стратегија за справување со траумата. Дел од жртвите немаат подршка од семејството, се економски зависни од партнерот, се плашат да го изгубат старателството над децата, а во крајна линија немаат ниту адекватна заштита од системот. Статистички гледано, бројот на пријавени случаи e драстично помал во споредба со бројот на процесуирани случаи. Оваа појава е резултат на две причини. Прво, кривичното дело „телесна повреда“ сторено при вршење на семејно насилство, се гони по предлог (согласност) на жртвата, чие повлекување доведува до запирање на постапката.[5] Ова законско решение е некомпатибилно со Конвенцијата, која повикува кривичните дела сторени при вршење на семејно насилство да се гонат по службена должност. Второ, малиот број на процесуирани случаи споредбено со бројот на пријавените, се должи и на пропустот на правните професионалци да го идентификуваат семејното насилство, или пак на нивната решеност да ги гонат само оние кривични дела за кои располагаат со цврст материјал (на пр:медицинска документација за констатирани физички повреди). Ова нешто е поткрепено и со податоците на Министерството за труд и социјална политика, кои покажуваат дека најголем број од пријавените случаи на семејно насилство за 2020 г. отпаѓаат на психолошко насилство, додека најголем број од процесуираните случаи за истата година отпаѓаат на физичкото насилство.

Мит 2: Насилниот маж е насилен цело време.

Овој мит е тесно поврзан со родовиот стереотип дека мажите се избувливи и не можат да ја контролираат својата „дива“ страна.

Факт 2: Семејното насилство најчесто се случува зад затворени врати, а насилникот избира да биде насилен.

Не ретки се случаите кога насилникот е лице чија насилна природа веќе „паднала“ во очите на правосудниот систем. Сепак, во најголем дел од случаите насилникот свесно ја избира жртвата. Истиот верува во неговата супериорност над жртвата, која треба и заслужува да биде под негова доминација.  Насилникот намерно го дозира насилството спрема избраната жртва, со цел да ја одржи под негова контрола, или во крајна мера да ја убие. Насилникот најчесто го врши актот на насилство далеку од очите на јавноста. Токму поради ова, јавноста го перцепира насилникот како „мирен човек“. Фактот дека семејното насилство се случува зад затворени врати, не значи дека истото не постои. Субјективниот реализам, преточен во „Она што не го гледам, не постои“, можеби е добар филозофски правец, но не е применлив за семејното насилство. 

Мит 3: Нарушеното ментално здравје, зависноста од алкохол, опојни дроги и сл., кои се почести во пониските слоеви на општеството, се причина за појава на семејното насилство.

Факт 3: Насилничкото однесување е научено и свесно. Секој може да биде жртва на семејно насилство.

Целта на ова погрешно верување е да се оправда/минимизира насилничкото однесување на сторителот или истото да се препише на vis major (виша сила). Иако овие „сили“, условно речено, можат да придонесат како катализатор за интензивирање на семејното насилство, причините за негова појава се сосема други. Семејното насилство има нагласен родов карактер. Истото е резултат на нееднаквата дистрибуција на моќ помеѓу мажите и жените, односно средство за нејзино одржување.[6] Истражувањата покажуваат дека семејното насилство се случува во сите општества (од тоталитарни до крајно демократски ориентирани) и во сите слоеви/раси/култури.

 

 

 

Успешното справување со семејното насилство зависи од неколку фактори

 

 

 

Прво и најважно, неопходно е точно идентификување на семејното насилство и негова демистификација од сите лажни верувања. За таа цел, неопходно е вршење на континуирани обуки на правните професионалци кои постапуваат во сите алки на системот: од социјалните работници, здравствените работници и полициските службеници (или условно речено, службениците од прв „борбен“ ред) до јавните обвинители, адвокатите и судиите.

Понатаму, неопходно е донесување и имплементирање на сензибилизирани политики, закони и мерки за превенција и сузбивање на семејното насилство, како и евалуација на исходот од истите.

Заклучоците од ова истражување покажуваат дека се неопходни законски измени заради усогласување со Истанбулската Конвенција, преку:

                проширување на дефиницијата за актите и кругот на сторителите, односно жртвите на семејното насилство;

                предвидување на семејното насилство како отежнителна околност при вршење на кривичните дела „Силување“, „Обљуба врз немоќно лице“, „Полов напад врз дете кое не наполнило 14 години“, „Задоволување на полови страсти пред друг“, „Прикажување на порнографски материјал на дете“ и „Производство и дистрибуција на детска порнографија“;

                предвидување на нови кривични дела „Демнење“, „Сексуално вознемирување“ и „Женско генитално осакатување“, односно предвидување на квалификаторен облик на кривичните дела сторени во име на „честа“ и

                измена на битието на кривичното дело „Силување“.

             предвидување на гонење по службена должност за делата сторени при вршење на семејно насилство, независно од волјата на жртвата;

Потребно е законодавецот да ги редефинира традиционалните концепти на одбрана, на начин што кај нужната одбрана ќе дозволи разумна диспропорционалност меѓу дејствието што се презема и дејствието што се одбива, а одбраната на „афект“ (одмазда со „врела крв)“ ќе ја замени со одбрана на „губење на контролата поради страв од сериозно повредување“, односно „провокација со бавно согорување“, како соодветно би се адресирале искуствата на жените-жртви на семејното насилство кои од оправдани и разумни причини понекогаш ги убиваат или потешко ги повредуваат насилните партнери.

Конечно, неизбежно е да се нотира дека измените во правната регулатива се само еден од низата чекори кои се потребни заради подобрување на пристапот до правда на оваа категорија жртви. По донесување на погоренаведените измени, потребно ќе биде подобрување на имплементацијата на правната регулатива во практиката, и тоа преку подобрување на финансиските, професионалните и човечките капацитети на сите чинители – полициските станици, центрите за социјална заштита, адвокатите, јавните обвинителства и судовите.

 

 

 

 

 

 

[1] Според член 3.б од Истанбулската Конвенција „домашното насилство“ ги означува сите акти на физичко, сексуално, психичко односно економско насилство што се случуваат во рамките на семејството или домаќинството односно помеѓу поранешни или сегашни сопружници или партнери, без оглед дали сторителот го дели или го делел истото живеалиште со жртвата или не;

[2] Член 3 став (3) од Законот за спречување и заштита од насилство врз жените и семејното насилство, конкретно ги именува следните лица: родители, деца, поранешен или сегашен брачен или вонбрачен другар, лица што имаат заедничко дете, лица што живеат во заедничко домаќинство и лица што се наоѓаат во блиски лични односи (поранешни или сегашни партнери, вклучително и партнери од истополови врски);

[3] Член 122 став (21) од Кривичниот законик го дефинира „семејното насилство“ како: малтретирање, грубо навредување, загрозување на сигурноста, телесно повредување, полово или друго психичко или физичко насилство со кое се предизвикува чувство на несигурност, загрозување или страв, спрема брачен другар, родителите или децата или други лица кои живеат во брачна или вонбрачна заедница или заедничко домаќинство, како и спрема поранешен брачен другар или лица кои имаат заедничко дете или се наоѓаат во блиски лични односи.

[4] Според член 186 став (1) од Кривичниот законик силувањето е дефинирано како: „Тој што друг со употреба на сила или закана дека непосредно ќе нападне врз неговиот живот или тело или врз животот или телото на нему блиско лице, ќе го присили на обљуба, ќе се казни со затвор од три до десет години“;

[5] Многу често, жртвите, од различни причини, честопати и под притисок на насилниот партнер, или околината, се одлучуваат на ваквиот чекор, со што кривичното дело останува неказнето.

[6] Најчести сторители на семејното насилство се мажите, а најчести жртви на семејното насилство се жените. Поради ова, семејното насилство има нагласен родов карактер, следствено на што оправдано се сврстува во категоријата на родово-базирано насилство (насилство кое е насочено против определено лице поради родовата улога која му се наметнува на тоа лице во определен историски, социјален, културен и економски контекст, односно против определено лице чие однесување не корелира со така наметнатата родова улога);

 

 

 

 

 

 

 

Овој текст е напишан во рамки на грантот обезбеден од страна на Балканската фондација за демократија, проект на Германскиот Маршалов фонд на Соединети Американски Држави и Норвешкото министерство за надворешни работи. 

Мислењата изразени во овој текст не ги одразуваат секогаш мислењата на Норвешкото Министерство за надворешни работи, Балканската фондација за демократија, Германскиот Маршалов фонд на Соединети Американски Држави или на нивните партнери.

Дали ехо коморите на Фејсбук индокринираат насилници?

 

 

илустрација: Мариго Антов 

 

 

Човечкиот мозок не може ни да ја претпостави разновидноста на информации на интернет. Замислете дека сите ние имаме различни ставови, и со развојот на интернетот пристрасноста кон различни идеологии е присутна во медиумите кои ги следиме и од кои се информираме. Интернетот го смени начинот на информирање, и онлајн постојат безброј страни и онлајн медиуми кои пренесуваат безброј информации. Сепак, на нашиот дел од интернетот, имено Фејсбук фидот, светот изгледа како да се согласува целосно или до некој степен со нашите идеали.

Зошто?

Алгоритамот на многу социјални мрежи, помеѓу која е Фејсбук се базира на „селективно изложување“, односно феномен прв пат истражуван во 40тите во САД за време на изборите. Во 60тите овој феномен се надоврзува со теоријата за когнитивна дисонанца на Фестинџер. Односно, луѓето подобро реагираат на корпус од слични пораки кои се надоврзуваат една со друга, затоа што не предизвикуваат контрадикторни чувства кај нив.

Натали Струд во 2017 го истражува феноменот на „селективно изложување“ и го карактеризира во неколку типови според ерата во која е релевантно. Според неа од почетокот на дифузијата на телевизија луѓето добиваат можност да изберат помеѓу вести и забава. Кога овој т.н. „избор“ им е даден на луѓето, кога почнуваат да ги гледаат медиумите како „избор на информации“, започнува вториот тип на „селективно изложување“ кој истражува кој тип на теми ги мотивираат луѓето да бараат повеќе информации. Третиот тип го истражува изборот на медиум преку кој луѓето се информираат, односно теоријата на Маршал Меклухан „медиумот е пораката“. Ова нè води до четвртиот тип на „селективно изложување“, односно се надоврзува со интерпероналниот контекст каде темите кои ги сметаат за поважни луѓето најчесто ги дискутираат со оние кои имаат слични размислувања како нив, па така и кога се информираат сакаат изворите да имаат исто така слични размислувања.

Феноменот на „селективно изложување“ не значи целосно избегнување на одредени теми, туку значи дека луѓето во контекст на дискусија сакаат поголемиот дел од другите луѓе да имаат слични ставови како нивните.

Овие интерперсонални дискусии во последно време местото си го наоѓаат на социјалните мрежи како Фејсбук, каде 95,1 % луѓе во Северна Македонија поминуваат многу голем дел од времето. Сите нови особености на платформата имаат за цел да ги задржат луѓето повеќе време на платформата и тоа време да го монетизираат. Никој/а не сака да биде дел од платформа каде сите информации кои ги добива не соодветствуваат со нејзините/неговите размислувања, норми, вредности и идеологија.

Сте се запрашале ли некогаш како изгледа Фејсбук фидот на активен член на „Јавна Соба“?

И како се надоврзува ова прашање со што се случува со „свиркачите“ на Фејсбук во 2021 кои јавно изјавуваат дека се чувствуваат како да имаат „крв на рацете“ после работата во Фејсбук?

Одговор и на двете прашања се ехо коморите. Со цел да изработи платформа која „ќе ги поврзе“ луѓето, Фејсбук лимитира изложување на контрадикторни информации и создава платформа која ги „поврзува“ луѓето со нивната идеологија.

Според Алфред Хермида кој ги анализира ефектот на медиумите го општеството, Фејсбук прикажува содржини базирани на интеграција на лични и други комуникации, односно феномен кој го нарекува „амбиент вести“. Фејсбук го прави ова преку собирање на мета дата, односно годишно има околу 9000 податоци поврзани за карактерот на еден човек со кои може да им дава информации поврзани со тоа што сакаат да го видат. Ова значи дека компанијата има профил за секого како и модификации на нивното однесување базирано на изложеност на алгоритамот.

Фејсбук е новата политичка сфера на дискусија, а овие сфери се тие кои го дефинираат однесувањето на граѓаните во една држава. Терминот ехо комора во однос на Фејсбук може да го дефинираме како група на поединци кои се изложуваат на многу слични интерпретации на информации и во процесот формираат едно исто гледиште на светот.

На Фејсбук (Хосанагар:2016) има три фактори кои укажуваат какви информации ќе гледаме – кои ни се пријатели и кои се информациите кои тие ги споделуваат, кои од тие ги наоѓаме на фидот, и каква интеракција имаме со истите (дали ќе ставиме лајк, дали ќе ставиме реакција, дали ќе коментираме, споделиме или ќе ја зачуваме таа информација). Но, во 2018 видовме пораст на групите на Фејсбук, и според Фејсбук и групите се дел од нашиот профил (не јавниот профил, туку датотеката која Фејсбук ја има за нас и според тоа проценува кои фактори играат улога ние да поминеме повеќе време на платформата). Ова се однесува на тоа во кои групи членуваме, кои луѓе исто така членуваат во тие групи, каква интеракција имаме со истите. Исто и со страниците, кои сме ги лајкнале, каква е суштината на тие страници, која е публиката и каква е нашата интеракција со истата.

Земајќи го во предвид тоа може да кажеме дека Фејсбук гради ехо комори со цел да нè задржи на платформата.

Но, ехо коморите кај луѓето вградуваат пристрасност кон потврдување (Хешмат: 2015), затоа што колку повеќе сме изложени на еден тип на информации, толку повеќе веруваме дека истите се точни.

Алгоритамот според податоците кои ги има за секоја личност може да даде многу јасна претпоставка што сакаме да гледаме на платформата. Доколку не се согласуваш или не ти е интересен еден тип на содржина за некое време нема да ја гледаш на Фејсбук. Таков пример се фотографии од луѓе кои ти биле познаници во средно. После некое време тие фотографии исчезнуваат од дневниот ред на што Фејсбук ти дава да видиш.

Овој алгоритам е сопственост на приватна компанија и е отворен за манипулација на политички и социјални гледишта, но освен тоа профитира од времето кое ние сите го поминуваме на платформата.

Колку психологијата и истражување на истата е интегрирана во работата на Фејсбук може да видиме и преку начинот на кој службениците на компанијата говорат. Шан Паркер, првиот претседател на компанијата во една изјава говори за тоа колку е потребен допамин за луѓето да се вклучат и имаат интеракција на платформата. Го објаснува допаминот кај индивидуи како резултат на оптимизирани стимулации, како лајкови или реакции и споделувања. Кога некој ќе ми ја лајкне сликата или коментарот се чувствувам среќно. Тоа е нивната цел, но подлабоко ова значи дека јас верувам дека сите тие 300, 400, 500 луѓе кои го лајкнале моето мислење размислуваат како мене, и ја ставам шапката на „инфлуенсер“, и го дефинирам „правилното однесување“ на моите „следбеници“.

Затоа е толку важен моментумот на „свиркачите“ на Фејсбук, затоа што документите кои тие ги приложија на јавноста докажуваат кој е негативниот ефект на ехо коморите и како тоа се одразува во офлајн животот. Ниеманската лабораторија најави дека 5,37 газилиони вести поврзани со свиркачите се објавиле само на Фејсбук.

Можеби јас не верувам дека насилство врз жени и девојки е во ред, но групите, страниците и пријателите со кои поминувам голем дел од денот онлајн веруваат во тоа. После неколку месеци на изложеност, веројатно и јас ќе почнам да верувам во тоа. Уште неколку месеци потоа можеби ќе почнам да бидам насилна кон жени и девојки.

Оваа помисла на многу ќе им изгледа како теорија на заговор, како пишувања на лудача. Но, ние не можеме да бидеме изложени на „другата страна“ на Фејсбук затоа што тоа не соодветствува со информациите кои ги има алгоритамот за нас. Можеме да бидеме изложени на интерпретација на истите, каде наши сличномисленици негативно реагираат на оваа содржина.

На мојата страна на Фејсбук сите се согласуваа дека „Јавна Соба“ е кривично дело, дека тие што го рационализираат насилството врз жени и девојки не се во право и мора јавно да реагираме против нив. Но кај нив е обратно. Нивниот фид е исполнет со поголем број на луѓе кои го делат нивното мислење за насилство, или нормализација на насилството.

Секако не можеме во целост да тврдиме дека онлајн персоната е истата со таа во офлајн светот. Но, може да заклучиме дека ова е ефектот на Фејсбук кој когнитивно влијае на луѓето. Во нашето општество насилството врз жени и девојки не се казнува, и во 2021 година институционална поддршка за жртвите нема. Оваа година ни укажа дека ние живееме во општество каде онлајн малтретирање на девојки и жени не се казнува законски. Живееме во општество каде има големи напори да се спречи сеопфатно сексуално образование од организации со пропаганда кои истата добиваат можност да ја шират во училиштата. Жените и девојките во нашето општество не се доволно информирани за што се е сексуално вознемирување, што се е родово базирано насилство, доколку ги прочитате нивните пораки упатени до Медуза.

Заклучокот лежи во тоа што темелите за индоктринирање на насилници се веќе поставени во нашата држава, Фејсбук само го забрзува процесот.

Зошто разводот е добар?

Одговор на интервјуто на проф. д-р Светлана Трбојевиќ со наслов „ Сè помалку брачни партнери се подготвени да поднесат „жртва“ за да го зачуваат семејството“ објавено во ЕХО на 11.12.2021

 

 

Овој текст го пишувам не само како жена која работи повеќе од 10 години во областа на родовата еднаквост, правата на жените и против родово заснованото насилство, не само како жена која има магистратура и докторат од областа на родови студии, туку и како жена која е разведена и мајка која има семејство и без да живее со маж. Интервјуто на раководителката на Институтот за социјална работа и социјална политика на УКИМ ме поттикна да напишам текст, од една страна, како одговор на тезите поставите од професорката, но од друга страна, и да понудам едни поинакви (научни, општествени, политички) позиции во разгледувањето на концептите на брак, развод, семејство, партнери, деца. Конечно, имајќи предвид дека студентите на овој институт се идните стручни работници во системот на социјална заштита, односно тие се идните професионалци кои се вклучени во разводите и доделувањата на деца, во случаите на семејно насилство и слично, сметам дека поинакви ставови засновани на наука и докази се неопходни.

 

Проблематична теза 1: На развод се решаваат себични родители

 

 

Во интервјуто професорката вели: „Постмодерното општество наметна светоглед во кој мнозина кон животот пристапуваат рационално, пресметливо и егоистично: „имам еден живот, ќе го живеам според сопствените замисли и потреби“. Се помалку брачни партнери се подготвени да поднесат „жртва“ за да го зачуваат брачното гнездо и семејството. Одлуките кои ги донесуваат, се поврзани со нивната среќа, а не со среќата и потребите на децата. Преовладуваат ставовите „подобро е децата да бидат со среќни, но разведени родители, наместо да живеат во несреќни семејства“. Тука акцентот е ставен на индивидуалната среќа, а не на колективната, семејната хармонија.“

Современата литература од областа е разновидна, но постои еден речиси универзален заклучок од мноштвото истражувања поврзани со разводите, а тоа е дека „во брак полн со конфликти помеѓу сопружниците, останувањето заедно заради децата може да донесе повеќе штета отколку добробит“. Среќата на родителите и среќата на децата се заемно поврзани работи. Прашајте разведена жена или маж и ќе видите дека одлуката за разделба најчесто е затоа што не сакаме повеќе децата да ја трпат, чувствуваат и гледаат лошата комуникација меѓу родителите и непријателската атмосфера во домот. Иако тезата на професорката сосема очекувано почива на идејата за „семејна хармонија“ сепак важно е да се напомене дека токму семејната хармонија изостанува во семејства каде што партнерите не можат повеќе да живеат заедно, односно имаат потреба од разделување. Во мојот случај семејната хармонија се воспостави во првата година од разделувањето и денес функционираме како семејство во кое поранешните сопружници се пријатели и родители, а не интимни партнери. Таа семејна хармонија трае и денеска благодарение на неоптовареноста од митот дека само мајка, татко и деца во една куќна заедница е слика на семејство. Нашето семејство е големо, тука сме двата родитела (на различни адреси, но секогаш заедно на прослави, празници, родендени), нашите пријатели кои ги сакаме како браќа и сестри, бабите, дедовците, вујковците, чичковците, тетките…

 

Проблематична теза 2: Институциите треба по секоја цена да го штитат бракот

 

Во второто прашање од интервјуто, професорката вели: „Институциите, во обид слепо да ги следат западните трендови се почесто промовираат трансформација на традиционалниот концепт на семејство, без притоа да ги имаат во вид долгорочните ефекти врз општествената одржливост која примарно зависи од стапката на наталитет.“

Оваа теза на професорката почива на мешање на два концепта: наталитет и развод, кои иако се поврзани, сепак не се директно меѓузависни. Разводот нужно не влијае врз стапката на наталитет затоа што често разводот се случува во семејства кои веќе имаат деца, а неретко после разводот поранешните брачни другари создаваат семејства со нови партнери. Сепак, тезата дека системот има корист од семејствата со деца е точна, но овој факт заслужува критичко преиспитување во насока на откривање на можните бенефити или недостатоци.

Формулацијата „долгорочните ефекти врз општествената одржливост која примарно зависи од стапката на наталитет“ е точна, таа се заснова на капиталистичката логика дека системите имаат потреба единствено од бројно работоспособно население кое придонесува и троши. Сепак, не верувам дека е правилно кој било да носи одлука да создава деца само за да го оддржува капиталистичкиот систем. Одлуката да се има или нема деца е лична и зависи од многу фактори кои професорката во последниото прашање одлично ги опишува: пристап до пазар на труд, квалитет на живот, социјална правда и почитување на достоинство на работниците. Оттука, речиси е лудо да се очекува да се раѓаат деца за да храни системот кој не‘ угнетува. Напротив, одлуката да се има деца треба да биде добро обмислена, треба да биде помеѓу две зрели личности кои се свесни за придобивките, но и предизвиците од имањето деца, зошто раѓањето е само еден настан на кој понатаму му следи процес на воспитување и градење на комплетна личност во која еден ден ќе израсне детето или децата. Со други зборови, демографските политики на една земја се легитимни и тие треба да се насочени кои овозможување на услови за брачните парови и децата да функционираат нормално, заштитено и стабилно, а не кон повторување на слогани кои не значат ништо, како „време е за бебе“.

 

Проблематична теза 3: Младите се хедонисти кои го отфрлаат бракот

 

Во следното прашање поврзано со намалување на стапката на склучени бракови професорката вели: „Современиот млад човек денес живее промискуитетно, брачната заедница не е неопходна за задоволување на сексуалните потреби. Брачната заедница и семејството подразбираат одговорност, откажување од комодитетот, што во основа значи ограничување на „личната слобода“. Накратко, брачната заедница и семејството не се повеќе атрактивни за динамичниот млад човек, кој трага по успех, богатство и брзи краткорочни задоволства, без одговорност. Она што за повозрасните генерации е најголемо богатство, за новите генерации е непотребна одговорност и дополнителен стрес.“

За почеток многу е важно да знаеме дека влегувањето во сексуални односи заради задоволство, а не само заради репродукција и бидувањето сексуално активен пред брак не смеат да се дефинираат како промискуитетност. Напротив, младите луѓе денес не влегуваат „на слепо“ во брачен живот, односно оставаат простор да се запознаат себеси, да научат што сакаат од партнерот/ите, да сфатат што можат да дадат и конечно да влезат спремни во заедница во која ќе живеат сами или со своите деца. Тезите дека брачната заедница значи откажување од комодитет или ограничување на личната слобода се точни само во насилни партнерски и брачни релации. Никако не смееме да ги учиме младите дека во бракот треба да се откажат од себеси и своите идеи за среќа, задоволство или комодитет. Бракот меѓу две возрасни, зрели и свесни личности треба да биде форма на заедничко живеење кое ќе носи лична слобода за сите во семејството, треба да нуди комодитет и да дава заштита, поддршка и поттик за индивидуален развој на секој член во тоа семејство. Доколку не се успее во тоа или доколку првичната благосостоја исчезнува, разводот е решение кое може да нè донесе до овие посакувани квалитети на семејството.

Читајќи го интервјуто решив да поразговарам и со мојата ќерка за овие тези. Таа е прекрасно, паметно и искрено девојче кое на овие тези само ми рече: подобро е овие луѓе да им помогнат на разведените родители да ја спуштат топката и продолжат да бидат подобри родители, наместо да се мразат меѓу себе. И навистина има смисла. Идните професионалци кои ќе произлезат од овој институт имаат многу што да работат и можат многу да помогнат во враќање на довербата меѓу разведените родители, а во интерес на сите од семејството. За тоа да се случи ќе мора да се тргнеме од научно незаснованите позиции според кои бракот е безусловно добар, а разводот безусловно лош исход на една врска, дека одлуката да се нема деца е априори лоша, а одлуката да се има деца е априори добра одлука на партнерите. Јас предлагам позиција која во центарот на интерес ги сместува луѓето (родители, партнери, деца), а не големите концепти или идеи (брак, семејство, деца), затоа што овие големи концепти се ништо без луѓето кои ги сочинуваат. Што ќе ви е брак кога партнерите не можат веќе да се поднесат, а камоли да живеат заедно? Што ќе ви се деца ако не се гледате во улога на мајка или татко? Што ќе сте им на децата дома намрштени, раздразливи и раскарани? Конечно, да се послужам со тезата на професорката која неправедно е обоена негативно: да, за децата и родителите е подобро да живеат среќно и разделено, отколку несреќно и заедно. Прашајте нè нас разведените, ова го знаеме најдобро, затоа што истото сме го искусиле лично.

Суптилни приказни за болката и неприспособеноста

Во рецензијата на Филип МекКен за Гардијан од 1999 година, се вели дека расказите на Клер Киган во нејзината збирка Антарктик се „вкоренети во денешниот глобален провинцијализам“ и го истражуваат, главно, „руралниот семеен живот“. Навистина, расказите од Антарктик се и раскази за провинцијализмот и за руралниот семеен живот, но уште повеќе, тоа се раскази за болката и збунетоста кои настануваат од неможноста да се помират општествените норми во рамки на кои живеат ликовите со нивните желби и емоции чие исполнување и изразување би значело да се излезе од тие општествени норми. Расказите од Антарктик се и раскази за надежта, што им овозможува на ликовите да ги пребродуваат кризите со кои се соочуваат, со што оваа збирка раскази се вклопува во проектот „Европски приказни на надеж“ на издавачката куќа „Артконект“. Клер Киган одлично ги портретира и болката и неприлагоденоста – воздржано, суптилно, имплицитно. Никогаш не ги искажува директно тешкотиите и очајот на ликовите, туку сфаќањето за нив се открива во текот на расказите. Во оваа смисла, како и во однос на темите, расказите се воедначени, што ја прави збирката кохерентна. Од друга страна, Киган експериментира со наративни техники, гледни точки, фокус, така што секој расказ има некое свое обележје. Тука не станува збор за формално експериментирање кое е само интересно како техника, туку сегашното време во едни раскази, минатото во други, третото лице во некои од расказите, првото лице на нараторката во други, се употребени за да се пренесе атмосферата што поефикасно.

Во првиот расказ, истоимениот со насловот на збирката, „Антарктик“, една мажена жена сака да испроба како е да има интимен однос со друг маж. Нејзината преголема самоувереност, од една страна, и нејзиното неискуство, од друга, ја доведуваат до една бизарна ситуација откако ќе ужива кратко време во познанството со привлечен маж за чија позадина и карактер не знае ништо. Еден поинаков вид на тензија – во овој случај тензија меѓу длабоката љубов и меѓусебната среќа што таа љубов им ја носи на Коридилија и докторот (кој во расказот останува неименуван), од една страна, и фрустрацијата поради неможноста да се искаже љубовта затоа што познанството дошло во момент кога докторот е веќе женет, од друга страна – се истражува во расказот „Љубов во високата трева“.

Расказите ја истражуваат безизлезната ситуација во која ќе се најдат ликовите. Притоа, тие ненаметливо покажуваат како ликовите не само што се ограничени од постојните општествени норми и очекувања, туку и самите си наметнуваат такво ограничување, пробувајќи да ги исполнат своите соништа без да ги прекршат прифатените норми на однесување, што – како што покажуваат расказите – е невозможно. „Љубов во високата трева“ почнува со сегашно време и ја следи утринската подготовка на Кордилија, „жена на која косата целосно ѝ побелела на четириесет години“ (26), за некој важен настан. За да откриеме кој е тој важен настан, раскажувањето потоа се префрла во минато време, десетина години претходно, на периодот на запознавање на Кордилија со докторот и развојот на нивната љубов, меѓу кои е и живописниот настан во високата трева од насловот. Додека разговараат за своите професии, си ги слушаат внимателно тонот и акцентот, Кордилија забележува дека тој „не ја спомена сопругата“ и ова е доволно, кога тој ќе ја поведе под костенот, таа да си замисли „дека седи во зеленото здолниште на некој џин“ (29). И самата Кордилија никогаш не ја спомнува сопругата, иако често посакува докторот „да ѝ затропа средноќ на вратата со тупаница, да влезе со куферот в рака, да ѝ се обрати по име и да ѝ рече: ’Дојдов да живеам со тебе, на сопствен ризик’“ (30). Заглавени меѓу нивната меѓусебна љубов и докторовата преданост на сопругата или непрекршување на општествените норми (во расказот не е сосема јасно на што точно се должи неговата одлука, можеби и на двете заедно), тие ништо не преземаат за да ја сменат ситуацијата сè додека некој друг не го направи тоа за нив. Во расказот „Во најдлабокото“, пак, дадилката е растргната меѓу својот дом во минатото за кој, кога зборува, „како да може да посегне […] и да го допре“ (40), сегашноста во која ѝ претставува задоволство да се грижи за детето, и сегашноста во која е свесна дека иако нејзината врска со момчето е посилна отколку онаа меѓу момчето и неговите родители, таа може, не по своја волја, секој момент да биде избркана од неговиот живот.

Киган успева да ја долови болката писателски вешто, не наметнувајќи им се на читателите со тоа што ќе им каже дека ликовите се несреќни, туку овозможува самите читатели да ја согледаат и почувствуваат тагата. Кога докторот во „Љубов во високата трева“ ќе ја викне Кордилија за да ја прекине нивната врска, не се искажани ниту неговата ниту нејзината болка. Само некои попатни забелешки (како тоа дека тој ја положува главата во рацете или дека таа престанува да ги слуша зборовите) се сведоци/сведоштва за недоловливоста на моменталната тага. Стравот на дадилката од расказот „Во најдлабокото“ не е видлив во настаните, но е пренесен индиректно, преку сонот во кој, таман да го фати детето, „рацете ѝ се топат, а момчето паѓа назад во мракот“ (39). Еден од најдолгите и најкомплексните раскази во збирката, „Проповедта за Џинџер Роџерс“ е раскажан од перспектива на тринаесетгодишно девојче, што овозможува тензиите и болката да се раскажат без да се толкуваат; да бидат видени, но не и сфатени од раскажувачката. Овде болката е дотолку посилна затоа што главниот лик, дрварот Плескало, кого сите во земјоделското семејство на девојчето-раскажувач, но и пошироко во селото, го сакаат, е постојано весел, насмеан, дружељубив, непосреден млад човек, чија болка не ни стигнуваме да ја видиме, а на крајот го обзема целиот расказ. Ова е уверлива приказна за едно имагинативно девојче, кое не може да ги предвиди и разбере последиците од своите дејства. Во „Луњи“ расказ за еден комплициран однос меѓу мајка и ќерка, болката е прикажана не преку самата болка, туку преку обидот за нејзино надминување: „впивам мал дел за сопствена заштита. Како вакцина. Мора да се соочиш со најлошото можно сценарио, потоа ќе бидеш способен за сè“ (70).

Антарктик на Клер Киган е збирка преполна со живописни ликови кои на различни начини се соочуваат со болка во својот живот. Лудило, убиства, психичко измачување, физичко насилство, самоубиства, бизарни навики, сложени љубовни односи се само дел од темите што се истражуваат во расказите. Можеби првиот расказ, „Антарктик“ има најмногу драматика која е најмалку мотивирана. Најуспешен, пак, за мене, е „Во најдлабокото“, каде што освен болката, се истражува и начинот на кој е невозможно таа да се одвои од искуството кое носи и убави моменти. Повремено, низ приказот на настаните и ликовите, се проткајуваат и интересни и необични метафори – „Светлината се лизна од позлатените славини, се нурна во керамичкиот мијалник, правејќи сенка“ (40); или „Водата е постудена од неостварена мечта“ (25). Некогаш ликовите се наоѓаат во беспомошна ситуација; некогаш, и покрај тоа што навидум се заглавени, се обидуваат да ги надминат болката и стравот; а некогаш некој непредвиден настан, како ненадејната појава на бубашваби во куќата, ќе ја избрише недовербата меѓу новите членови на семејството и неочекувано ќе ги зближи. Во таа смисла, оваа книга е оправдано сместена во проектот насловен „Европски приказни на надеж“ на „Артконект“, во рамки на кој се издадени уште 9 други книги од значајни европски автори.

Добро запомнете го името Исра

О, бремена со смокви и маслини
нели од Џебел Џаризим
Светот ќе се ширеше натака?
(„Палестина”, Андреј Ал-Асади)

Да се пишува за Палестина, алегоријата на Источниот Брег, е далеку од лесна задача земајќи ја предвид нејзината истоштеност која не е нималку актуелна, ами тлее од памтивек. Ако се обидеме на палестинската земја метафорично да ѝ пристапиме како на девојка која ја достигнала својата зрелост, се среќаваме со цврста градба и прогонувачки тажен поглед. Таква е таа, таа што на своите раменици излечи илјадници чеда, патем ги описмени и ги надои со млеко и мед. Таа која ги има најубавите очи на светов, засенети со густи трепки и обвиени со бронзен тен. Коси со боја на црн мрамор, кои во црна ноќ даваат одблесок на месечината која никако да и зајде. Палестина која дневно, со модри дланки ги копа вечните почивалишта на нејзините ќерки, сестри и познанички. Истите тие кои не се изборија со лицата на војната, на гладта и стравот. Со лицата на нивната чест и честа на оние кои ги израснале…или сепак не.

 

 

Што е всушност честа?

 

 

Честа е морална илузија чија апстрактна вредност од ден на ден крвари сè повеќе и повеќе низ земниот свет. Ако ја согледаме честа низ философска призма, ќе сфатиме дека е доста дуална кога се работи за нејзината теоретска манифестација. Во философијата постојат два правци во кои е возможно да се води дефинирањето на честа: 1. Внатрешен инстинкт кој нè гради во доблесна личност, преку веќе постоечка категоризација на морален и неморален акт и 2.Невозможноста да се поистоветат честа и доблеста како резултат на стоичкиот скептицизам. Меѓутоа, нужно е да се прибележи дека честа, безразлика на нејзиниот теоретски приказ, е исклучително релативна појава која би требало да претставува сопственост на секој поединечен ментален склоп. Тоа е термин кој за една парижанка или швајцарка претставува тло кое трпи секаков критички став и експеримент, меѓутоа тло кое палестинските хероини го носат на плешки можеби цел век. Преку исцрпно хронолошко истражување на палестинскиот феминизам се добива впечаток дека палестинските жени својата чест ја делат како парче леб со своите семејства. Нивната чест е чест на нивните татковци, браќа и сопрузи. Доколку една палестинска жена своеволно одлучи да си поигра со стандардите на “чесноста” таа претставува мета во која се нишанат рафалите на севкупното фамилијарно обесчествување. Кога и да помислам на фактот дека нечиви коски се во процес на распаѓање под рушевините на вредноста која требаше да претставува архаичен дел од речниците, инстинктот постар од цивилизацијата во мене раѓа бунт и копнеж по она што требаше да биде живот; живот за мене и за тебе онолку колку што требаше да биде и за Исра, Ајше, Фатма. Оттаде се среќаваме со феноменот “Убиства за чест”. За да го идентификувам, дефинирам и анализирам горенаведениот феномен, во прилог ќе го продлабочам случајот на Исра Грајеб кој е всушнсот причината зошто вие и јас сме овде и сега.

 

Која е Исра?

 

 

На Исра наидов сосема случајно низ виртуелните лавиринти. Исра е палестинката која на својата дваесет и прва година, во болничка сала во Бетлехем му потклекнува на чудовиштниот патријархален поредок. Откако еуфорично објавува слика на Инстаграм со своето момче прифаќајќи ја неговата понуда за брак, нејзиниот брат физички ја напаѓа бидејќи смета дека таквата објава претставува рушење на семејната чест и дека таквиот романтичен момент наместо со свадба треба да се оконча со погреб. Бркотницата во она што треба да се нарекува “дом” на Исра ја принудува инстинктивно да скокне од тераса и да се спаси од сопствениот брат. Додека таа со последните атоми на енергија успева да го преживее патот до болница, палестинските медиуми го пренесуваат полицискиот извештај на нејзиното семејство во кој тие велат дека Исра е „опседната од демони”, повикувајќи се на самоубиство. Од болница таа објавува уште една слика, овој пат јавно покажувајќи си ги раните и пишувајќи: „Силна сум и имам воља за живот-да ја немав, веќе ќе бев мртва. Не ми праќајте пораки во кои ми посакувате да бидам силна, јас сум силна. Нека Господ им суди на тие што ме угнетија и повредија”. По нејзината објава Исра е задушена во болницата од страна на нејзиниот брат и уште двајца машки претставници од семејството, со што нивната чест е конечно мирна и чиста. Откако палестинските медиуми уште еднаш пренесуваат за нејзината состојба пред самата смрт која ескалирала после неколкуте исекотини со кои се здобила во самата болничка соба, палестинските феминистки се акумулираат во голема протестна сила барајќи правда во име на Исра и во име на секоја угнетена палестинска жена. За да го смират бунтовниот отпор. палестинските владеачки авторитети ветуваат реализација на идејата за така наречена “safe room” (мак. безбедна соба) која би требало да претставува простор каде жените и девојките можат да пријават било каква форма на терор и траума низ која поминуваат или насетуваат дека ќе ги снајде. Но, дилемата која следува е: дали таа безбедна соба е само стратешка пропаганда која ги фрла в дебела сенка убиствата за чест, кои како гнил тумор се метастазираат во секое ќоше долж медитеранот, при тоа не отстапувајќи ни чекор понапред од ужасната маженствена доминантност со која палестинките не успеваат да се изборат. Или посоодветно е да прашам: Дали некој слушнал за Исра на вести? Дали сте сретнале објава на интернет во која се опејува нејзината смрт? Дали знаете дека нејзиниот дух почива во мир? Одговорот е не. Нејзиниот дух не само што не е спокоен, ами до ден денес храбро јава врз еден стар, грд и урнебесно конзерватвен систем кој ја усмрти во моментот кога таа требеше допрва да се раѓа! Константната воена зона и истоштената машкост е причина зошто феноменот на “убивање за чест” е лишен од соодветен одзив како на медиумите така и на претпоставените палестински авторитети.

 

 

Интерсекциски пресек на палестинскиот феминизам

 

 

За да го продлабочам случајот на Исра, при тоа да го изведам наравоучението на овој текст, морам да направам кус преглед на палестинскиот феминизам чија амплитуда на виралност и медиумска покриеност е во слободен пад. Оттаде се среќаваме со интерсекцискиот феминизам, како рамка според која идентитетите што се преклопуваат или се пресекуваат меѓу жените влијаат на начинот на кој тие се соочуваат со угнетување и дискриминација. Интерсекционалноста ја отфрла идејата дека искуството на жената може да се сведе само на нејзиниот род и инсистира на разгледување на повеќе фактори кои го обликуваат нејзиниот живот: раса, класа, етничка припадност, попреченост, статус на државјанство, сексуална ориентација и други. Кога ќе го погледнеме светот преку интерсекционална феминистичка леќа, ни станува јасно дека Палестина претставува вир кој се прескокнува од секаков подем и прогрес. Сега кога сме веќе запознаени со случајот на Исра, продуктивно е да ги разгледаме и ставовите на палестските феминистки кои бестрашно парадираа и бараа правда непосредно со нејзината смрт. Имено, како што медиумите пренесуваат, групите за правата на жените се залагаат за сеопфатен закон за семејно насилство дури од 2007 година. Меѓутоа палестинските власти го разгледуваат нацрт-законот за заштита на семејството од 2016 година па сè до ден денес, без значителен прогрес или потенцијален исход. Ихлас Суфан, кој раководи со засолништата за жртви на насилство во Наблус, во 2018 год. за Human Rights изјавува дека семејното насилството продолжува затоа што „нема правни или социјални пречки“ и насилникот „знае дека може да се извлече од тоа“.
Законот за семејно насилство треба да ги утврди обврските на властите кон спречувањето на таквиот вид насилството, при тоа да ги заштити преживеаните и да ги гони насилниците. Ова вклучува обука на полицијата за тоа како да го препознае и спречи семејното насилство, како правилно да ги спроведи истрагите и како да изгради доверба во заедницата, така што жртвите ќе се чувствуваат безбедни да побараат помош. Да се биде жена на место кое е во константна воена зона е исто како да се биде јагне во глутница волци. Женското тело во Палестина е бојно поле кон кое се нишанат сите рафали кои не добиле прилика да бидат испукани надвор. Во Палестина се војува долж женската утроба, за на крај хероизмот како машка одлика да им се препише на синовите, браќата и сопрузите. Нели подеднакво нè боли крахот на женските колена кои немаат сила да го издржат товарот на војната и деструктивниот идеализам? Денес викајте ме Исра. Да се викаме Ајша, Фатме, Асма… Денес, сите нека нè болат и телото и духот, да крвари животот од нас, заедно да калемиме светлина на мрак, нужно да западнеме во апорија.

 

 

 

 

Текстот на авторката е напишан како дел од обуката „Од мое гледиште“, којашто се одржа од 1 до 13 јуни, во рамките на фестивалот Прво па женско #9. Обуката беше организирана во соработка со феминистичката платформа Медуза.

Scroll to Top