Статија2

Бомби, пари и женски права

Не ми е непознат феноменот во кој некој се обидува да го експлоатира мојот труд во име на феминизмот, па дури и во име на уметноста или во име на промоцијата на мојата мала земја. Ќе наведам неколку примери пред да се осврнам на скандалозната англиска антологија на српски и црногорски авторки Balkan Bombshells во издание на англиската издавачка куќа Istros Books.

Пред година дена добив покана од една голема светска организација за женски права на нивна oнлајн конференција на слободна тема книжевност и жени, и тоа повеќе да служам како некој вовед (читај, културен забавувач). Прифатив зашто видов дека ќе зборува и Елиф Шафак. Не спомнаа хонорар, но си реков дека може ќе се јават по конференцијата. А и ако нема, си реков, Елиф Шафак прифатила – зошто да не прифатам и јас? Па така прифатив, иако тоа не ми беше во ред. Се разбира не се јавија за хонорар. Но по некое време се јавија да ме бараат да зборувам на следната конференција. Собрав храброст и им пишав мејл во кој ги прашав колку е хонорарот.

Знаев што ќе се случи зашто секогаш истото се случува. Експлоататорот на трудот обвинува дека ти мислиш само на пари, дека не веруваш во идеализам, во женски права, во уметност, дека ти си безобразна, ти бараш премногу и како не ти е срам што се осмелуваш да поставиш такво прашање, па никој не бара пари освен ти. И во случајот со оваа женска организација добив сличен одговор (не вака директен), но не попуштив и им напишав дека е крајно нефеминистички да експлоатираат женски труд и дека како и тие, и јас морам да заработувам за да живеам. За чудо, ми се извинија.

Но, извинувањето е реткост. Еднаш еден познат продуцент сакаше мојата женска иницијатива на раскажување приказни ПичПрич да ја претвори во ТВ токшоу. Кога го прашав за каков хонорар зборуваме, директно ми префрли дека мислам само на пари. Веројатно се изненади што му поставив такво прашање, зашто шовинистички претпоставуваше дека како жена само ќе сакам да сум на телевизија за да бидам позната, нашминкана и нафризирана. Другпат пак, една маркетинг агенцијата на саемот на книга во Скопје ме побара за лице на ТВ реклама. Кога ги прашав што добивам за возврат, ми рекоа „шминка и фризура“, а кога им реков дека е дрско и неприфатливо што ми нудат бесплатно да рекламирам продукт од кој некој заработува, ми рекоа дека тоа треба да го направам „поради љубовта кон пишаниот збор“.

Капитализирање на грбот на маргинализирани групи, а во конкретниов случај, на борбата за женски права, секогаш постоело, но ми се чини дека во последно време е посебно истакнато. Лично ми требаше време да почнам да проценувам кои иницијативи се неискрени. А лесно е: неискрени се тие што се плаќаат себе, а не го плаќаат создавачот на содржината, или, да го префрлам ова во книжевни рамки, неискрена е издавачката куќа што ќе ги плати уредниците, преведувачите, дизајнерите и печатницата, а нема да ги плати авторките. Само пред две недели одбив да учествувам во српска антологија на регионална женска книжевност од истите причини. Штом одбив, добив очекувана реакција: емоционална манипулација бидејќи тие, замислете, веќе ја испечатиле антологијата со мојот текст без моја согласност. Во ниеден момент не ми се извинија за тоа, туку ме искараа дека не сум им одговорила на време на мејл (од кога ми побараа согласност за објавување на текстот, без хонорар секако, до печатењето на антологијата поминаа 13 дена) и дека сум им се обратила со „огорчен тон“.

Затоа и најавата за објавувањето на антологијата Balkan Bombshells посебно ме погоди. Како што претпоставив, авторките не се платени и понудени им се многу лоши услови за авторските права. Насловот е скандалозен: bombshell на англиски означува и секс бомба, или згодна женска, па затоа и насловната е уште пошокантна: стилизирана сексуализирана бомба со женски облини. Со тоа творештвото на авторките е сведено на стереотипното претставување на Балканот – војна и насилство – и стереотипното претставување на жената низ призмата на нејзината сексуалност. Англичаните чудесно успеаја да спојат две навреди во една, при што не само што не се извинија откако беа изложени на масовнa критикa, туку ни постираа дефиниција за иронија на Твитер, уште повеќе навредувајќи ја нашата интелигенција со нивната колонијална надменост. Демек, се шегувале – на сметка на нашите трауми.

Го пишувам ова и реагирав јавно за антологијата зашто некои од нас тајно страдаат од комплекс на инфериорност кон западот и кон машкиот род. Некои од нас сметаат дека ова им е единствена шанса за успех и така се потценуваат себеси и својот труд. Знам како е од лично искуство. Не вреди, а уште помалку вреди кога некој за тоа бесрамно те експлоатира, инсинуирајќи дека треба да си благодарна што те забележале. Мило ми е дека на оваа тема се отвори дебата, зашто сметам дека како и во сите други сфери, прв чекор кон прогрес е создавање свест преку разговор, а за тоа сме секако зрели, и сѐ повеќе спремни едноставно да речеме „не“ без да се чувствуваме виновни.

 

Извор: Време (12.01.2023, Белград); превод: Окно

Феминизам, религија и нијанси

Религијата и феминизмот имаат долга заедничка историја. Многу од најсилните критики на религијата низ историјата доаѓаат токму од феминистки. Тие дискусии не ја третираат религијата едноставно како лоша или добра појава, туку како нијансиран концепт и систем на верување со различни ефекти врз општеството.

Но, неодамна имам забележано тренд кај некои феминистки и кај моите пријатели кои почнаа да се идентификуваат така пред некоја година. Трендот е гледање на нештата без нијанси, заради лутината кон тие нешта. На пример, зборувајки само за ужасните аспекти на религијата (кои ги има многу), без препознавање на позитивните.

Како жени отсекогаш сме биле третирани како втор пол, како другиот во нашето општество, па така, сосема е валидно да се лутиме на луѓето, идеологиите и верувањата кои нè држат во таа позиција. Кога некој е лут некому или на нешто, полесно е да зборува за неговите недостатоци. Но, некои феминистките не излегуваат од таа првична положба. Тие можеби имаат некој увид во религијата, конзерватизмот или други вообичаени непријатели на феминизмот, но избираат да ги гледаат, што би се рекло, црно-бело.

Или можеби само се лути. Ние жените сме толку често обвинувани за нашите емоции, што чувствуваме потреба од простор за удобно и слободно искажување на тие емоции. Феминизмот има важна улога во обезбедување на удобно место каде можеме да сме емотивни, лути и гневни, и тоа не треба никому да му се одземе. Но, ние исто така мора да имаме разновидни мислења, за да можеме јасно да ги видиме работите и да донесеме правилни одлуки. Мораме да се соочиме со фактот дека оние симболи на патријархатот кои го гледаме како штетни или кои нè обесхрабруваат, се многу понијансирани од тоа што мислиме, иако тоа не мора да значи дека религијата, како еден од симболите на патријархатот, е оправдана или добра.

Што велат некои од најпознатите феминистки за религијата?

Филозофката Симоне де Бовоар, која творела во дваесеттиот век, ја гледа религијата како форма на угнетување на жените, кои биле наведени да веруваат дека се создадени да им помагаат на мажите, нивната главна сфера на постоење е семејството и треба да ги учат другите жени на истите принципи преку социјализација на нивните ќерки и познанички. Тие биле научени дека ќе бидат наградени во задгробниот живот со еднаквост, ако се научат да живеат во сегашниот живот со нивната нееднаквост, како што им заповедуваат религиозните текстови создадени од мажи.

Теологот Жеан Холм, до некаде се согласува, велејќи дека иако светските религии проповедаат еднаквост, тие ги исклучуваат жените од позиции на моќ, негирајќи ги нивните способности како лидерки, учителки, писателки и практично секоја улога што не е мајка, помошничка или љубовничка на некој маж. Некои радикални феминисти како Мери Дејли и Линда Вудхед, сметале дека во традиционалните религии жените биле контролирани и им се давале попасивни задачи како молење, молчење или подршка на мажите, додека тие ги прават одлуките со значење во општеството.

Сите овие критики држат вода, но истите овие феминистки, како и многу други, ги разгледуваат и позитивните страни на религијата. Нивните ставови, генерално, можат да се поделат во два дискурси:

  1. За реформирање на постоечки, вообичаено поконзервативни религии и реинтерпретација на религиозни текстови од феминистичка перспектива, борејќи се за да ги направат подостапни и поправедни кон жените.
  2. За реинтерпретација на самиот поим религија, верувајќи дека религијата не мора да е патријархална и на тој начин борејќи се за сооздавање и/или поддржување на непатријархални религии или други спиритуални движења.

Сите знаеме колку важна улога има религијата во одржување на патријархатот, па токму затоа е важно сите да имаме барме некое познавање на овие теми. Како феминистки, таа едукација започнува со запознавање на различните ставови кои феминистките ги имаат кон религијата.

Првиот став: Реформирање

Религијата на луѓето им дава чувство на заедница и припадност. Чувството кога ќе погледнеш околу себе во црква, во џамија, во храм и ги гледаш луѓето со кои веруваш дека ќе го споделиш задгробниот живот или со кои имаш исти духовни верувања е доста интензивно. Се поврзуваш со заедница на луѓе кои ги гледаш секоја недела или сабота, со кои одиш на настани и делиш систем на верување. Религијата му дава на човекот внатрешна удобност и чувство дека без разлика што се случува, сè ќе биде во ред. Некое божествено суштество има план за твојот живот, за твоите сакани и за светот. Тој создал систем на моралност кој е објективен,а ти само треба да следиш. Тоа е секако многу привлечно за голем број луѓе.

На многу жени кои ги изразуваат своите верувања преку религијата и имаат потреба од неа, би им било тешко да ги изгубат овие придобивки. Затоа, наместо да се стремиме да го намалиме влијанието на религијата во животот на жените,  религиозноста во светот или да бараме алтернативни верувања, потребно е да се реформираат сегашните религии. Под реформација се подразбира да се истребат патријархалните идеи од нив, со тоа што религиозните текстови на кои се базирани овие религии ќе се реинтерпретираат.

Писателката Науал Ел Саадауи, вели дека поредокот на општеството е патријархален, а не самиот Ислам. Според неа, проблемот е машката доминација на религијата. Патријархатот не е создаден од религијата, туку ја интерпретира религијата со патријархална перскпектива и ја употребува за своите цели. Ова се должи на подемот на монотеистичките религии во кои доминирале мажи и каде светите списи ги толкуваат/пишуваат мажи. Според ова, религијата, доколку е интерпретирана на феминистички начин, може да ги зајакне жените и да промовира феминистички вредности, како емпатија, еднаквост и грижа.

Вториот став: Реинтерпретација

Бројни социолошки истражувања, како на пример истражувањето „Родовиот јаз во религијата низ светот“ од Пју Истражувачкиот Центар, 2016), покажуваат дека глобално жените се порелигиозни и поспиритуални од мажите, особено меѓу Христијаните. Тие исто така покажуваат дека многу жени сè повеќе се инволвираат во нови форми на спиритуалност, иако многу општествота стануваат посекуларни. Ова може да се гледа како своевидно отфрлање на традиционалните религии кај жените, во полза на други видови на спиритуалност, кои ги овластуваат и охрабруваат.

Според академичарката Линда Вудхед, ако жените почнат да следат егалитеријански спиритуални движења, тогаш тие можат да најдат солидарност со други жени и истомисленици, па би имале слични придобивки со оние на традиционалните религии, како чувство на заедница и спокој. Ваквите форми на спиритуалност би требало да се религии базирани на Божици наместо Богови, на женственото наместо маженственото, кои би им дале на жените активни улоги во приватниот и општествениот живот и би ги охрабриле да се борат за своите права и слободи.

Пример за една ваква форма на спиритуалност е Дијанската Викана. Забележителна е по обожавањето на една единствена, монотеистичка Голема Божица (сите други божици – од сите култури ширум светот – се гледани како „аспекти“ на оваа Божица) и фокусот на егалитарната матријархалност. Иако традицијата е именувана по римската божица Дијана, Дијаните обожаваат божици од многу култури, во ритуалната рамка на Дијанската Викана.

Каде нè води сето ова?

Овие ставови секако не коегзистираат туку така, туку активно се критикуваат едни со други. Има безброј критики кои можам да ги спомнам и исто толку тези и прашања кои можам да ги поставам. Но, во суштина, поентата ми е дека има многу нијанси во оваа дискусија. Ако се образуваме повеќе и имаме повеќе дискусии за мислите на феминистките пред нас, како и генерално за „непријателите“ на феминизмот, можеме да научиме како поефективно да се справиме со овие појави и да сме еден чекор поблиску до понијансиран феминизам.

Ова е особено важно денес, кога гледаме пораст во традиционални и конзервативни идеологии, повеќето од кои ја употребуваат религијата за да ги оправдаат своите цели и агенди, кои често се на спротивната страна од феминизмот.

Колку е безбеден јавниот простор за жените?

„Очигледно е дека градовите се изградени, дизајнирани, и планирани, првенствено, од мажи. Оттука, станува збор за доминантно машка перспектива за тоа како градовите функционираат или треба да функционираат.“

Лесли Керн

Јавен простор е простор што треба да е отворен и достапен за сите луѓе. Под поимот јавен простор се подразбираат улици, тротоари, паркови, плажи, јавни институции како болници, библиотеки, училишта, универзитети, лифтови, јавен превоз, но и други институции (полиција, влада, итн.) во коишто просторот може да е делумно јавен и достапен за сите луѓе.

Општо е познато дека жените се постојана мета на разни форми на насилство, меѓу другото и на јавните простори, од непосакувани дофрлања и коментари, свиркање, зјапање, гестикулации, допири, малтретирање, па дури и силувања и фемицид. Ваквите настани ја намалуваат желбата за движење, појавување и дејствување на жените во јавниот простор, а со тоа се намалува нивната видливост и влијание во јавноста. Понатаму, им се ограничува пристапот до одредени услуги и им се нарушува, односно до извесна мера, спречува остварување на слободата на движње како човеково право. Поради чувството на небезбедност жените се принудени да трошат повеќе време да стигнат до посакуваната дестинација или да потрошат повеќе пари, доколку од страв да пешачат сами, решат да стигнат до посакуваната дестинација со автобус или такси, иако автобусите и такси возилата се исто така места каде што повторно жената може да искуси некаква форма на родово-базирано насилство.

Безброј примери – слични, и многу лични

Пред околу една година имав непријатна ситуација во лифтот во зградата во која живеам што направи да се чувствувам дека безбедноста ми е загрозена. Оттогаш почнав да размислувам за тоа колку пати во текот на својот живот се имам почувствувано небезбедно кога сум се движела сама или со уште некоја женска личност на некој јавен простор. Почнав да разговарам на оваа тема со другарките и сфативме дека уште од мали, повеќето од нас биле предмет на нечиј непосакуван, неприостоен поглед, допир, или коментар. Таквото непосакувано внимание најчесто било од некој постар чичко во автобус, добро познат „маалски манијак“, случаен разминувач во ноќта, или група на момци кои довикувале од некој автомобил на улица. Разговаравме за тоа како при секоја таква ситуација сме се чувствувале загрозено, исплашено, понижено и засрамено и тоа не по наша вина. Тоа ме натера да размислам колку родово-базираното насилство е секојдневие на жените и девојките и колку (не)безбедно тие се чувствуваат во јавниот простор.

Тажна анкета

Се решив да направам анкета на оваа тема. Според истата, на прашањето да дадат оценка од 1 до 5 за тоа колку се чувстуваат безбедни кога се движат во јавниот простор (при што 1 значеше воопшто небезбедно, а 5 потполно безбедно), повеќето испитанички одговорија дека не се чувствуваат безбедно. Девет од десетте девојки што учествуваа во анкетата искусиле сексуално вознемирување кога се движеле или нашле во некој јавен простор, сами или во друштво на друго женско лице. На прашањето како се справуваат со ваквите ситуации,најчестите одговори беа, забрзано одење, игнорирање, обид да се смени насоката кон поосветлен пат или место каде има повеќе луѓе. Од одговорите открив и дека една од девојките има утребено спреј за самоодбранаа, а многу од нив одговорија дека една од стратегиите што ги користат за да се чувствуваат побезбедно е зборувањето (или преправањето дека се зборува) на телефон. Иако, можеби на психолошко ниво помислата дека не сме сами ни ја зголемува сигурноста, во реалноста тоа не би можело многу да ни помогне.

Да се пријави или не?

Бројките на пријавување на ваквите случаи се поразителни. Според податоците на Министерството за внатрешни работи во 2019 година имало вкупно 11 регистрирани кривични дела „задоволување на полови страсти пред други“. Сигурна сум дека оваа бројка е далеку поголема во реалноста. Па тогаш, на што се должат малите бројки на пријавување? Би дала две причини за тоа: прво, недовербата во институциите дека ќе одговорат на пријавата и ќе се заангажираат околу фаќање на насилникот, кој што според Кривичниот законик би добил парична казна или казна затвор до една година; второ, нормализирањето на ваквите појави при што жените и девојчињата од мали се учат дека машките едноставно се такви и дека треба да се прифати нивното такво однесување. При секоја објава на социјалните медиуми (што исто така можат да се сметаат за јавен простор) за некоја случка на сексуално вознемирување ќе наидете на коментари што ја напаѓаат жената поради тоа што „одела таму кадешто не би требало и требала тоа да го очекува, не била пристојно облечена, си го барала“ без да се свесни дека со тоа ѝ кажуваат како да се облекува и однесува и каде смее или не смее да се движи, додека на мажот „само му се присакало нешто, бил испровоциран, давал комплимент или можеби дури само се шегувал“, без да се осуди неговото однесување. Проблемот лежи во тоа што уште од мали, растени сме во општество во кое преовладуваат партијахални вредности, кадешто мажите се охрабруваат да даваат комплименти, да го зграбат она што го сакаат или она што им се допаѓа, да се горди на својата машкост, сила, и на својот полов орган. Од друга страна, девојчињата се учат да се насмевнуваат и да бидат претпазливи. Не се посветува доволно внимание на домашно воспитување, медиумите пласираат погрешни вредности и потхрануваат погрешни стереотипи, немаме сексуално образование, ниту пак систем и институции што нудат поддршка, што резултира со недоволно разбирање на сериозноста на ваквите случаи.

Која е соодветната казна?

Се разбира, затвор или парична казна не би го решиле проблемот. Проблемот е системски и длабоко вкоренет во нашата култура, а решението е јасно. Потребна е едукација (домашна, медиумска и училишна), превоспитување (сесии со психолог или психијатар) за насилниците, зголемена присутност и ажурност на полицијата, отворање на телефонски линии за пријавување за ваков тип на насилство, и секако, подобрена инфраструктура на градот. Има бројни примери од многу земји во светот кадешто со поголемо осветлување, поголема присутност на полицијата и користење на апликации за безбедност, процентот на сексуално вознемирување се намалил, а безбедноста на жените се зголемила.

Што можеме да направиме?

Да ја кренеме свеста за родово-базираното насилство на јавните простори (преку учество во проекти и движења како #СегаКажувамКадеНеОдам), да обесхрабруваме нормализирање на ваквиот тип на однесување, и да ја симнеме апликацијата БидиБезбедна.

Болката е нашиот отпор

Пред неколку години се соочив со нешто што првпат го почувствував во моето 20-годишно талкање по здравствениот лавиринт. Сосем случајно наидов на контакт од една докторка која првпат во мојот живот ја призна мојата болка како валидна, го валидираше фактот дека животот поминат во болка не е живот што некој на 26 години треба да го живее и веројатно има начин како да се излезе од овој бесцелен круг на болка и агонија. Дека ако ништо друго, тогаш барем болката треба да е помала.

За мене, најважно од сè беше тоа што некој по телефон ми уважи дека болката е тешка, мачна, дека го предодредила текот на мојот живот и веројатно животот на уште неколку луѓе во мојата блиска околина. Можеби и најважно од сѐ беше тоа што конечно, по толку време, некој претставник на здравствената фела воопшто уважи дека болката е вредна димензија за која треба да се разговара како интегрален дел од мојата дијагноза. По овој повик плачев непрестајно речиси половина час. Од среќа, од срам за моето незнаење за тоа како функционира моето тело и од тежината што ја почувствував во истиот момент кога сфатив колку процеси ми претстојат за да го запознам сопственото тело.

Беа потребни 20 години за некој да ме праша: „Каде те боли?“, „Колку те боли?“, „Дали кога јадеш помалку те стега?“, „А откако ќе отидеш во тоалет, помалку е интензивна или е иста?“, „Има ли некој покрај тебе кога те боли?“ и она што беше зачудувачки за мене е како јас ги немам точните зборови за да ги пренесам овие многу важни информации, кои можеби се клучни за некој да ја предодреди насоката во која се третира мојата болест. Во немањето начин како да зборувам за својата невромускулна болка, морав да создадам нов свет, начин на размислување и преиспитување во кој ќе создавам зборови и речник за болката. Во тој период разбрав колку сум отуѓен од сопственото тело. И првпат свесно увидов како сето она што гласно се осмелиле да ми го кажат десетиците доктори во овој гнил здравствен систем почнало да пушта корења во мене.

Во годините поминати низ докторските ординации, она со кое јас, а верувам дека и многу други луѓе со хронични дијагнози се соочиле се кратки посети кај своите доктори на кои најчесто ќе нè прашале дали ја земаме својата терапија редовно, ќе ги направеле процедуралните снимања на нашите мозоци и базирано на тоа ќе одлучеле дали терапијата треба да се зголеми, намали или да остане иста. Во целиот овој процес никој не прашуваше или не зборуваше за тоа за кое јас всушност постојано одев на лекар, а тоа се интензивни мускулни спазми кои ми струеја низ целото тело.

Откако оваа докторка што ми отвори нови видици за моето телесно функционирање ме праша некои основни, но толку суштински прашања, почнав да создавам речник за мојата болка. Создавав зборови кои мене ми правеа смисла: „Ми игра мускулот“, „Ме тегне внатрешно“, „Ме стега како да имам жица околу мускулот“, „Ми го стиска желудникот“, „Ми мрда окото“, „Те молам сними ми ја раката, ми скока“, „Како игли што бодат во мускулот“… Почнав да се ослободувам, да читам други автори кои пишуваат за својата болка, да ја замислувам болката и да успевам да ја преточам во зборови, а истовремено внимавајќи да не го оптовари моето ментално здравје. Предизвикот беше огромен и бараше речиси две години психотерапија каде што целосно бев посветен на своето телесно искуство.

По препорака од друга докторка, почнав да водам дневник како варира болката во нејзината јачина. Секој ден беше поделен на три дела и болката во текот на денот требаше да ја опишам на скала од 1 до 10, а како забелешка ставав одредени стресори кои би биле важни за денот. Во еден дел од ова искуство требаше и да го мерам нивото на шеќерот во крвта како дел од забелешките во дневникот. Длабоко во себе ја одбивам оваа потреба на докторите да ја категоризираат нашата болка на скала. Прашањата за оцена на болката од 1 до 10 се повторно врзани со тоа колку внимание ќе добиете како пациент. Како да е помалку валидна болката ако е на јачина од 3 наместо на јачина од 7. Скалата за оцена на јачината на болката треба да ја отфрлиме како начин на зборување за нашата болка затоа што она што е 10 во јачината на болката кај некој што не искусил физичка болка или искусил многу малку, може да е 3 кај човек што ќе живее доживотно со болката, како интегрален дел од својот живот, секој ден. По неколку месеци се ослободив од дневникот. Сакам да бидам слободен и да имам воспоставено релација со моите доктори, пријатели, роднини и партнери во која нема да треба да ја валидирам мојата болка бележејќи колку е јака на скала од 1 до 10 и да се заробувам во матрици на размислување според кои ако кажам дека мојата болка е на одредена ниска јачина, некој ќе ја смета за помалку важна, интензивна или вредна за внимание.

Зборувањето за тоа што нашите тела чувствуваат и какви сензации искусуваат е нешто што со намера се истиснува во општеството. Никој не сака да слуша за болката, а особено луѓето што живеат без неа. Според моето искуство, луѓето што живеат со болка маргинално зборуваат за неа, во релација со тоа колку голем дел од нашите животи таа зазема. Оваа состојба на немање речник за сопствените телесни искуства има и своја заднина.

Задушувањето на слободното споделување за тоа какви сензации чувствуваме во нашите тела е речиси секојдневие за многу лица со различни дијагнози. Нашите дијагнози многу често се криени од светот како нешто што треба да остане семејна тајна. Некогаш дури и во најблиските социјални кругови овие теми може да бидат толку тешки и оптоварувачки. Работодавците најчесто не сакаат да знаат за нашите дијагнози, болки и судири со здравствениот систем. Ако побараме боледување премногу пати, значи дека бегаме од работата и обврските. Ако споделиме премногу од сето она со кое се соочуваме во нашите тела, ризикуваме да бидеме потценети дека нема да бидеме доволно продуктивни за она што му треба на работодавецот и најчесто профитот. Многу често за да докажеме дека дијагнозата не е она што нè предодредува како добри работници, работиме повеќе. Некогаш многу повеќе и од лицата со типични тела. Работиме до премореност, до колапс, до спазам, до болка, до напад… На долг рок нашите тела страдаат и нашето здравје се троши, само затоа што живееме во вредносен систем во кој работата и натпреварот се примарни, а човековата болка како интегрален дел од нашите идентитети е непосакувана.

Суровиот капиталистички систем не сака да знае за нашите болки, особено во контекстот на работата како централна форма на одржување на овој систем. Авторката на книгата „Ќе изградиме нов компас“, Киара Франческа Галимберти (која и самата има попреченост) вели: „Нормата не може да биде таква во која ќе ги туркаме нашите тела до колапс и распад. Нашите тела веќе се скршени во смисла дека тие веќе не можат да функционираат по капиталистичките параметри создадени од лицата без попречености. Движењата за општествена промена не може да бидат маратон на издржливост каде што прегорувајќи од преработеност, создаваме нездрави динамики и етосот ’рмбај дур можеш да стоиш’.“

Зборувањето за болката, отворањето нови простори во кои ја споделуваме нашата ранливост и нашите целосни телесни сензации ќе отвори нови димензии за општествено ослободување. Кога сите ќе бидеме слободни да зборуваме за нашите болки, стравови, дијагнози, за тоа колку сме ранливи и слаби, тогаш ќе создадеме и заедници кои ќе генерираат нови динамики во кои ранливоста и болката се важни и средини кои се грижат за овие состојби.

Капиталистичкиот систем нè заробува во матрици во кои мораме да се натпреваруваме, да покажуваме колку сме силни, каде што цврстината е норма и начин на живот. Нашите лабилни и ранливи тела се токму отпорот и начинот на отфрлање на овој вредносен систем. Нашите болни, изнемоштени тела се ослободувањето кое ќе го донесеме за сите. Нашите начини на живот и директни судири со системите на опресија (здравствени, политички, економски и социјални) се базата за визијата која може да ја поставиме за реформа на здравствениот систем, телесната автономија, правото на избор и живеењето достоинствен живот со хронична дијагноза.

Лолита: модерното свето писмо на денешните тинејџерки

Излегувам навечер да го прославам шестнаесеттиот роденден со уште неколку другарки и слушам други девојки на моја возраст како се фалат дека триесет/четириесет годишни мажи им пишувале и им се пуштале. “Не е убав ма, што се маткаш со него?” ѝ кажува другарка ѝ, а таа едноставно ѝ враќа “Си ја живеам мојата Лолита фантазија, остави ме.” Фактот што тој е дупло постар ја прави кул и нема проблем со фактот што тој може да ѝ биде татко. Тоа за нив е позитивно – сè додека тој е постар, тие се посакувани девојки, уште поважно, посакувани од мажи кои не треба да ги посакуваат.

Напишана од рускиот автор Владимир Набоков, Лолита е приказна за очувот Хумберт Хумберт кој е опседнат со својата дванаесет годишна поќерка Долорес Хејз. Контроверзна уште од самото издавање, Набоков никогаш не се стремел да напише педофилско манифесто, туку предупредувачка приказна. Денес Лолита претставува синоним за нимфета – млада девојка која е сексуално атрактивна. Денешната младина имаат создадено цела естетика од овој збор чиј темели лежат во траумите на Долорес Хејз. Мноштвото луѓе ја знаат Лолита, или пак слушнале за Лолита, но само мал дел од нив знаат дека тоа е всушност тајниот прекар на Хумберт Хумберт за Долорес Хејз. Денешната Лолита, Лолита која е нимфета, секс симбол, и инсипрација за млади девојки, не е жртвата која Набоков ја напишал. Ретко кој ја забележува двојноста на Лолита, нема секој време да ја прочита книгата, но секој може да одвои околу два часа за да изгледа една од многуте филски адаптации.

Доколку ја изберете првата и најпопуларната адаптацијата, онаа од Кјубрик, ќе ја гледате Долорес како го заведува Хумберт Хумберт преку сензуални, па дури, и еротски кадри од нејзините нозе и колкови; го добивате впечатокот дека таа го посакува него, својот очув, дека таа нависитна го заведува. Кјубрик ја сексуализира дванаесет годишната жртва на Хумберт Хумберт и ја прави Лолита во денешниот секс симбол со лижавчиња и црвени наочари во форма на срце. Набоков од друга страна, го прави Хумберт Хумберт неверодостојен наратор и ја покажува неговата привлеченост кон Долорес. Тој не ја посакува бидејќи таа е сензуална или пак бидејќи се однесува како возрасна жена – баш напротив. Хумберт Хумберт копнее по Долорес бидејќи таа е дете и е привлечен кон нејзините мали раце и детско тело како и нејзината разиграна, детска природа.

Како последица од мноштвото сексуализирани адаптации на Лолита, почнувајќи од Кјубрик, преку адатапцијата на Адријан Лејн од деведесетите, Лолита феноменот опстојува до ден денес. Веќе навлезен во различни сфери и медиуми, овој феномен лесно се препознава во различни интернет трендови, кои подоцна се интегрираат во секојдневниот живот. Лолита феноменот станува превалентен и во поп културата, од пејачки кои со децении ја доминирале музичката сцена, како Бритни Спирс, па сè до понови ѕвезди како Мелани Мартинез. Првиот хит на Бритни Спирс “Baby one more time” претставува шаблон за сите други музички видеа со сексуализираната ученичка. Мелани Мартинез, успева да ја надмине Спирс со својот дебитантски албум “Crybaby”. Целиот албум се потпира на „бејби“ естетика, па дури и инфантализација на самата Мартинез. Преку играње со коцки испишани со азбуката и честа употреба на цуцли, таа е претставена како новороденче, иако има 20 години кога излегува албумот.

Освен во поп културата, овој феномен се забележува во многу сфери од интернетот. Бел Дафин е позната на социјалните мрежи само поради нејзината сексуализирана детска персона. Преку постирање на експлицитни и еротски слики на различни платформи, таа има повеќе од 2 милиони следбеници. Доколку подлабоко се навлезе во карактеристиките и стандардите на порнографските материјали можат да се пронајдат моштво сличности и референци на ефектот на Лолита, вклучувајќи ја и интимната депилација која го негира сексуалното зрело женско тело. Следствено, Лолита феноменот добива и зацврстеното место во порно индустријата.

Навракајќи се кон двојноста на Лолита, верзијата на Лолита која e создадена од општеството и разните адаптации, е исто така и алатка за фетишизирањето на идејата за женската невиност, како и културата на чистота, која е превалентна во нашето општество. Стандардите за убавина постојано ги притискаат жените да регресираат кон нивната младост, додека пак ги присилува младите девојки да пораснат побрзо.

Секојдневно околу мене гледам млади девојки на моја возраст кои го обожаваат вниманието од постарите мажи. Овие млади девојки се подложни на влијанието и притисокот од нивното опкружување во обид да се чувствуваат достојни и вредни. Не разбирајќи ги опасностите и последиците на нивните постапки тие пробуваат да го задоволат машкиот поглед и притоа го губат нивното детство и адолесценија. Девојките со сон да станат нифетата Лолита претставена преку гледната точка на Кјубрик, стануваат жртвите за кои пишува Набоков.

Насилството и општествената моќ

Семејното насилство како форма го бележи своето постоење уште од моментот кога се формира бракот како институција. Широка е дебатата кои се причините што го предизвикуваат девијантното однесување во атмосфера што треба да претставува топлина, безбедност и прибежиште за секој поединец.

Според Извештајот од студијата за националната анкета за семејно насилство, 60 % од жртвите на семејното насилство се женски лица, додека пак мнозинството сторители се машки (62 % од целокупниот број на сторители). Во рамките на семејството, највисокиот процент на насилство припаѓа на физичкото и сексуалното насилство. Бројката драматично се зголеми во периодот кога кога беше актуелна пандемијата со COVID-19 , па така голем број од лицата кои се жртви на насилство немаа друг избор, освен да поминуваат зголемен дел од времето со насилниците и да имаат ограничен пристап до помош и системи за поддршка.

Во истиот извештај, дел од лицата коишто биле анкетирани изјавиле дека побарале помош од полицијата, центрите за социјална работа и здравствените домови. Но, предизвикот со кој се соочуваат голем дел од жртвите на семејно насилство е фактот што институциите од кои треба да побараат помош, во својот состав ги имаат насилниците.

Што се случува кога насилниците се дел од давателите на услуги? Во таква ситуација на жртвата не ѝ се достапни системските услугите кои ѝ следуваат и најчесто останува во безизлезна позиција. „Кога си во заедница со човек кој има општествената моќ, тешко е да го убедиш општеството дека си во неволја“ е една од  речениците што ги имам слушнато од жртвите на насилство што се во моето опкружување. Најчесто станува збор за жени кои го посветиле својот живот грижејќи се за другиот, градејќи го туѓиот успех на сметка на сопствениот. Голем број на жени се наоѓаат во незавидна ситуација и немаат голем избор, освен да го премолчат насилството и да продолжат понатаму, сè додека не успеат да најдат стабилно решение без да си наштетат на себе, ниту на оние околу нив. Многу од жртвите и не успеваат во тоа.

Често засегнатите од родово базирано насилство забораваат дека можат да најдат излез, дека изгубеното достоинство секогаш може да се врати. Обично неможноста да се продолжи понатаму се темели на психолошкото и емотивното насилство што е присутно во животот на жртвите и тоа не само од насилникот, туку и од страна на луѓето околу нив. Речениците како: „Молчи или ќе останеш без пари, знаеш може и децата да ти ги земе, како ли ќе преживееш, сама жена. Дали мислиш дека ќе се докажеш, седи и знај си го местото или уште подобро молчи кога е нервозен или под дејство на алкохол, па разговарај наредниот ден, толку ли не знаеш како треба?“ се само дел од секојдневието на една жена која е немоќна да се избори за својот глас и да ја добие својата слобода. Ова најчесто се случува кај жените кои немаат никаков приход. Според претходно споменатата анкета, најголемиот дел од жените кои доживуваат насилство се неактивни на формалниот пазар на трудот, односно вкупно 80 % од анкетираните лица. Често немањето никаков приход и интимна, но и системска поддршка, подразбира жените да остануваат на местото на коешто ни најмалку не сакаат да бидат: покрај партнерите насилници.

Намалувањето на бројот на жртви и зголемувањето на бројот на оние кои пријавиле насилство е од особено значење за поместување на нештата од мртва точка. Зајакнувањето на капацитетите на институциите кои треба да ја пружат поддршката и зголемувањето на нивната родова сензитивност ќе им ја даде потребната храброст и доверба на жртвите да го пријават насилството. Финално, како еден од клучните начини за борба против насилството е и превенцијата.Единствениот начин за да се достигне тоа е едукација и промена на начинот на воспитување уште од најрана возраст, како и охрабрување на борбата за родова еднаквост на сите полиња.

 

 

Сопствена (универзитетска) соба

Во 2004 година, женскиот колеџ Randolph-Macon Woman’s College во Линчбург, Вирџинија ме избра за студии како дел од програма за стипендирање. Фактот дека тоа беше женски колеџ на некој начин не ме изненади. Случајно, со текот на годините, во моите средношколски и факултетски години, се опкружував со доминантно женско друштво. Во мојот клас во средно имаше само тројца машки, пеев во женски хор, на јога бевме само женски и студирав Англиски јазик и книжевност, каде што бројот на студенти беше значително помал од бројот на студентки.

На колеџот студирав изведувачки уметности, предмети како глума, историја на танц, историја на театар и сценски дизајн. Во склоп на самиот кампус имаше театар и фактот што сите улоги ги глумеа жени беше како некој паралелен универзум на времето на Шекспир кога сите улоги ги глумеле мажи.

Колеџот беше сместен во шармантното мало гратче Линчбург, во Вирџинија, основан во 1891 година. Во него студираа околу 700 студентки, а една од алумните е писателката Перл Бак. Бидејќи повеќето од моите другарки имаа под 21 година, а и немавме коли, најчесто ги посетувавме настаните организирани на самиот колеџ.

Едни од првите настани на кои присуствував беше Take Back the Night. Тоа беа серија на настани за борба против сексуално насилство во интимните врски. За 20-годишна девојка како мене беше многу ослободувачки да се отворат овие теми во безбеден, доминантно женски простор, кој не е таков само за еден ден, туку постојано.

Следната серија настани кои ми оставија белег беше Gay Awareness Week. Искуството на гледање на филмот Brokeback Mountain беше магично, бидејќи се случуваше во простор каде девојките се чувствуваа слободно да ја искажат својата љубов кон друга девојка. Во тоа време во Македонија, за жал, немаше многу настани каде што можеше да се искуси таков вид на слобода.

Земав учество и во минимаскенбал каде требаше да се облечеме како нашиот омилен ЛГБТ+ лик од историјата. Јас се маскирав во Оскар Вајлд што беше еден мој начин да му ја вратам славата под сценските светла на овој харизматичен писател, кој толку уживал во неа, а сепак бил во затвор и комплетно се повлекол од лондонското општество откако го осудиле за хомосексуалност во 1895 годинa.

Имавме можност и да присуствуваме на мини саем како и презентација на сексуални помагала. Се чувствував многу привилегирано што бев во колеџ каде толку отворено се зборуваше за женската сексуалност и во ниеден момент не се третираше како табу-тема, туку како многу природен дел од нашето постоење, често претставени на хумористичен начин. На пример на опаковката на кондоми кои светат во темница пишуваше: Внимание, предметите кои светат во темница можат да изгледаат поголеми од она што навистина се.

Имавме дури, и аукција на мажи, каде можевме да „купиме“ студент од соседниот машки колеџ на еден ден, кој би ни ги вршел обврските кои се гледани како типично женски: миење садови, перење облека, пеглање и слично, а средствата кои беа собрани беа за добротворни цели.
Со нескриена тага морам да констатирам дека мојот женски колеџ од 2007 година е мешан од поради финансиски причини. Многу луѓе со кои имам зборувано на оваа тема се прашуваат дали сè уште постои потреба за женски колеџи.

Според истражување од 2014 година, на професорката Линда Сакс од UCLA, каде што споредува различни видови колеџи, се дошло до сознанието дека денес женските колеџи имаат најголем број на студентки кои се прва генерација која посетува високо образование во семејството, најголем процент на Афро-Американски студентки и втори по бројот на Латино студентки. Женските колеџи не само што учествуваат во голема мера во овој напор на инклузивност, туку и се во предност по ова прашање во споредба со мешаните колеџи. Дополнително, 20% од жените во Конгресот се дипломирани од женски колеџи, како и 33% од жените во бордовите на компаниите на листата Fortune 1000.

Борбата што моментално се води на женските колеџи не е само од финансиска природа. Друго прашање што повторно ја актуелизира потребата за постоењето на ваквите институции е прашањето за вклучувањето на трансродови лица. 23 женски колеџи од вкупно 46 имаат формални правила кои дозволуваат трансродови лица кои се идентификуваат како женски да посетуваат настава и тенденцијата е овој број да се зголемува со текот на годините. На овој начин голем број од женските колеџи остануваат на првите линии на фронтот за борбата за еднакви права, не само на цис-жените, туку и за други маргинализираните заедници.

Горда сум што имав прилика да го посведочам сето тоа, како и да бидам дел од еден толку безбеден и инспиративен простор. Тоа прекрасно чувство на „заштитен меур“ ме следи и понатаму и често имам потреба да го пресоздадам, дали за себе или за да го пренесам чувството на некој друг.

Искуството во Randolph-Macon Woman’s College целосно го смени мојот идентитет. Тоа што бев во друштво на толку многу храбри и отворени жени ме инспирира и јас да создавам „универзитети на храброст“. Посведочив луѓе кои со самото свое присуство создаваа простори на отвореност, слобода и еднакви можности за сите, креирајќи феминистичка и егалитарна средина во која уживав.

Поради сите овие причини, според мене, постоењето на овие институции е потребно и валидно, без разлика колку и да личат како застарени модели на образование.

 

 

 

 

 

 

Текстот е напишан како дел од Школата за феминизам Фем 101.2, која оваа година беше организирана во соработка со Тиииит!Инк, а поддржана од Фондацијата Квина тил Квина и – Фрида – Фондацијата за млади феминистки. 

Балканските бездомнички

Седам во удобноста на мојот дом изграден на имот што ѝ беше оставен во наследство на мајка ми од страна на нејзиниот татко. Точно знам колку ова парче земја ни беше значајно и потребно и колку маки ќе требаше да претрпиме да го немавме.

Жените, особено на Балканот, од, што би се рекло, старите времиња, се третирани како роба што треба да се продаде или предаде при брак. Самите свадбени традиции ја третираат жената како нешто што се зема од домот и се отцепува од фамилијата продадена за онолку пари колку што ќе собере во нејзините невестински чевли. Ќерката ќе ја омажиш во добра фамилија, ќе се пресели кај сопругот и твојот дом ќе остане твој. И на синот/синовите, секако. Жените одат во туѓа куќа, излегуваат од дома и градат нов живот, како да нема каде да погледнат наназад. Машките деца се оние кои го наследуваат имотот, бидејќи тие дома ќе донесат невести. На тој начин, наводно, сите си имаат свој дом, но на чело со мажи.

Девојчињата од мали нозе се подготвувани за овој „свечен чин“. Кога ќе те мажиме? Кому ќе те дадеме?, се стандардни прашања со кои се растат девојките. Тоа традиционално и симболично предавање премногу често се преведува и во самите општествени уредувања, па жените се оставени без нималку имот на свое име. Велат дека имотот треба да остане во фамилијата, на некој што го носи презимето. Жените се оставени со празни раце и на милост на своите сопрузи и нивната имотнина. Мажите се третирани како подостојни за да бидат сопственици на имотот, а жените се лесно отфрлени од тестаментите и принудени да се откажат од своето законско право на наследство.

Според статистика од Министерството за правда од 2019 година, процентот на жени сопственички и косопственички на имот е само 27 %, и тоа е во пораст од само 10 % изминатите шест години, и како таков е највисок прогрес на Балканот. Жените поседуваат помалку од 20% од земјиштето во светот. Истражувањето на 34 земји во развој на Организацијата за храна и земјоделство на Обединетите нации вели дека во тие земји тој процент е дури 10%. Ова е запрепастувачки ако земете предвид дека половина од светската популација се жени. Битката е бавна и тешка. Секојдневно жени се борат за она што законски им следува. Секојдневно жени поминуваат време во небезбедни домови со насилни партнери бидејќи немаат имот на свое име каде што можат да се преселат, да се вратат, да избегаат… Но, жената не би требало да е во насилна врска или брак за да стане јасно зошто е потребно и жената да има право на имот.

Се чини дека сè повеќе луѓе разбираат дека дискриминацијата на децата при поделба на наследство врз база на нивниот род е апсурдна пракса. Во тој контекст, прочитав коментари на активна кампања на оваа тема во Црна Гора од страна на невладината организација „Сигурна женска куќа“, каде што покрај искажаната поддршка, има и луѓе што се смеат и прашуваат: „Зарем тоа уште постои? Јас мислам дека одамна сите знаеме што е правилно.“ Но процентите покажуваат дека има огромен број на жени од урбаните средини коишто не добиле имот.

А пак во руралните средини каде сè уште јасно важи правилото дека наследството се остава на мажите, состојбата е уште полоша. Во случај да нема синови во семејството, тоа ќе биде оставено на машки роднини. И во случаи каде се дава нешто на девојчето или девојчињата во фамилијата, тоа многу ретко е рамноправно со братот или браќата. Според едно истражување од Националната федерација на фармери „во руралните области, само 4% од жените се носители на сопственички права, обично откако ќе станат вдовици. Се смета дека жената ќе го „однесе“ имотот што го наследила во друга куќа кога ќе се омажи и средствата нема да останат во семејството. Традицијата налага дури и ако на жената ѝ се понуди дел од имотот, таа да го одбие.“ Се случува и жената да добие еднаков дел од нивата, но во делот на братот да биде и куќата. Велат тој останал во таа куќа цел живот, заслужува да биде негова.

Жените од руралните средини во коишто оваа пракса е повеќе од вообичаена сè уште се оставени целсоно да зависат од своите сопрузи. Жените пред законот немаат право да одлучуваат што ќе се случи со одреден имот, бидејќи тој е во сопственост на нивниот сопруг, а тие свое немаат ништо. Во многу случаи при смрт на сопругот жената е повторно оставена на милост и немилост на фамилијата на сопругот која често знае да пројави желба за имотот, бидејќи не е на име на сопругата. Па потоа следат долгогодишни спорови по судови кои најчесто одат бавни и чинат пари. Жената во пракса е лишена од правда, иако законот за наследување јасно вели дека првиот наследен ред го сочинуваат потомците на оставителот и неговиот брачен другар.

Дискриминацијата на женските деца е далеку од истребена. До кога жената ќе биде робинка на мажите во нејзиниот живот коишто одлучуваат во нејзино име? Пишувајќи на темава, се сетив на трагикомичен разговор кој неодамна го имав со мојата единствена сестра во кој се потсетивме на блиското минато и заклучивме дека нашиот татко попрво ќе нè остави бездомнички отколку да ни го подели тоа што е праведно наше. Откако тој го продаде домот во којшто израснавме, ни кажа дека парите коишто ги тргнал настрана за нас ќе ни ги даде на нашите свадби. Времиња и услови што можеби никогаш нема да бидат дочекани и исполнети. А кога сестра ми му предложи таа да земе кредит од банка и да ја откупи куќата од него, тој ѝ се насмеа и реторички ја праша: „Што ќе ти е? Ти секако ќе си се омажиш негде.“

(Не)Преводливоста на дрег уметноста во „RuPaul’s Drag Race“

RuPaul’s Drag Race (RPDR) е американско ТВ шоу коешто од 2009 година па наваму нѐ запознава со посебноста на дрег уметниците, магијата во нивните приказни, шармот во нивните настапи, и играта во нивниот јазик (под јазик ги подразбирам специфичните термини, хумористичните збороигри, и двосмислените досетки по коишто дрег уметниците се препознатливи). Шоуто забрзано се прошири низ светот и стана дел од мејнстрим културата, а се снимаат и сѐ повеќе меѓународни изданија, особено во Европа. Кај нас, шоуто полека станува популарно и си има своја публика, но за многумина е сѐ уште непознато. Самата дрег култура не е многу застапена на нашата територија поради тесногледиот став што нашето општество го има кон дрег уметноста, а јазикот што се употребува во шоуто е главно присутен на социјални медиуми, блогови и разговорно, претежно меѓу квир заедницата, и тоа во својата изворна форма (на англиски).

Согледувајќи како RPDR ја доближува дрег уметноста до гледачите ширум светот, би можеле да се запрашаме дали и кај нас би се случило истото, односно дали ако се преведе шоуто на македонски би се направил чекор кон доближување и нормализирање на дрег уметноста во нашето општество? Но, за да го одговориме тоа прашање, треба да најдеме одговор и на друго тесно поврзано прашање ‒ дали е воопшто возможно да се преведе RPDR и јазикот во него? Јазикот е една од посебностите на шоуто, претставува креативен преведувачки предизвик, и токму неговата (не)преводливост беше предмет на анализата во склоп на мојот дипломскиот труд Преводливоста на специфичните термини на дрег уметноста во „RuPaul’s Drag Race.

 

Цел и почетоци на истражувањето

 

Целта ми беше да ја истражам (не)преводливоста на специфичните термини на дрег уметноста во шоуто коишто, се разбира, не се ексклузивни за RPDR и се употребуваат насекаде. Поконкретно, целев да откријам дали термините се употребуваат кај нас исклучиво како заемки (на англиски), дали како помакедончени заемки (прилагодени на македонски со помош на наставки), или пак се употребуваат македонски преводни еквиваленти. Настрана од преводливоста на термините, сакав да добијам поголема перспектива за тоа како гледачи на шоуто ги употребуваат издвоените термини и кој е нивниот став во однос на потребата од превод на шоуто. Благодарение на трудот и креативноста на сите вклучени во истражувањето, успеав да извлечам и список со голем број можни преводни решенија на термините коишто беа дел од истражувањето.

Вакви слични истражувања веќе постојат низ светот бидејќи RPDR е преведено на неколку странски јазици (преку Netflix), вклучувајќи ги шпанскиот, францускиот, италијанскиот и романскиот јазик. Успеав да добијам пристап до одлични трудови во чија основа се токму Netflix преводите и/или синхронизациите на RPDR на споменатите јазици. Тие истражувања водат до заклучокот дека официјалниот превод не е целосно успешен бидејќи се изгубени хуморот, збороиграта и експлицитноста на оригиналот, со што се губи посебноста на јазикот. Уште еден многу важен заклучок кај истражувањата е дека доколку се применат добри преведувачки практики при преведувањето на шоуто, односно доколку се преведува креативно и со намера да се збогати јазикот, тогаш преводот со сигурност би помогнал во доближување и нормализирање на дрег културата.

 

Постоечки преводни решенија

 

За да ја откријам (не)преводливоста на RPDR на македонски, започнав со потрага по веќепостоечки преводни решенија за термините што често се среќаваат во RPDR. Преводите ги најдов при анализирање на 11 онлајн статии и 1 подкаст на македонски, како и делови од преводот на Огнен Чемерски на книгата Како да се биде геј од Дејвид М. Халперин. Она што го окрив е дека термините се навлезени како заемки. Самиот збор drag најчесто се употребува транскрибиран како дрег, а останатите колокации со зборот drag се земени како комбинација или на две заемки, или на заемка и македонски преводен еквивалент (поточно полу-калки). Па така, низ статиите се сретнаа дрег кралица, дрег куќа и дрег шоу, а во преводот на Чемерски, истите комбинации беа поврзани со тире. Во преводот на Чемерски најдов и други заемки, како трејд, камп и буч, а беше дадено и преводно решение за самиот наслов на шоуто: Дрег-трката на Ру Пол. Иако полу-калките и заемките се најзастапени, сепак во преводот на Чемерски открив и уникатни преводни решенија како што се родокурцање за genderfuck, и фемсторија за herstory.

 

Анонимен прашалник

 

Откако открив веќепостоечки преводни решенија, продолжив понатаму со истражувањето, каде што сакав да дознаам што мислат гледачите на RPDR во однос на можен превод, како ги употребуваат најчестите термини и како би ги превеле. За таа цел спроведов онлајн анонимен прашалник со 36 прашања поделени во 5 дела: 1) односот со „RuPaul’s Drag Race“, дрег терминологијата и преведувањето на дрег термините; Употреба и можен превод на: 2) термини поврзани со дрег уметноста 3) термини поврзани со видови на кралици 4) изреки својствени за „RuPaul’s Drag Race и 5) зборови што се употребуваат во шоуто и надвор од него. Успеав да соберам 15 анонимни одговори од гледачи на шоуто и личности што ги употребуваат тие термини, и можни преводни решенија за вкупно 31 термин.

Учесниците во првиот дел од прашалникот воглавно се изјаснија дека термините ги употребуваат на англиски, а во однос на прашањето дали е потребен превод забележав поделени ставови. Поголемиот дел од учесниците се загрижени дали преводот би звучел природно на македонски, и сметаат дека постои ризик во преводот да се изгуби смислата и хуморот од оригиналот. Сепак, останатиот дел од учесниците сметаат дека преводот би ја зголемил видливоста на дрег заедницата и би го доближил јазикот поблиску до гледачите.

 

Креативни преводни решенија

 

Во останатите делови од прашалникот, учесниците несвесно употребија мноштво на преведувачки практики во нивните одговори за тоа како ги употребуваат термините разговорно и/или би ги превеле. Во најголем дел од одговорите воочив заемки и полу-калки како најупотребувани преводни решенија, меѓу кои се лип синк за lip sync, да се такне за to tuck, бит за beat, шејда за to shade, кемп кралица за camp queen, био кралица за bio queen итн.. Друга честа практика што ја открив во понудените решенија е употребата на објаснувања и описи наместо еден збор, па така to lip sync го сретнав како се преправа дека пее, а to tuck преку објаснувањата да си го прибере и да си го собере си доби доза експлицитност поради додавањето на го за машкиот полов орган, што во оригиналот се подразбира во самиот збор. Уште почеста практика беше и буквалниот превод на некои од термините: да (про)чита за to read, работи за werk, и да послужи за to serve.

Како што ги анализирав одговорите, така сѐ повеќе се воодушевував од креативноста на учесниците. Особено ме импресионираа новите кованки кои ги предложија, како усносклад за lip sync, ѝсторија/женоминато/неасторија за herstory, и дрегститки за condragulations. Учесниците дури дојдоа и до решенија за познатиот акроним во шоуто C.U.N.T. (Charisma, Uniqueness, Nerve and Talent): П.У.Т.Е. (Посебност, Умешност, Трпение и Елоквентност), П.И.Ч.К.А. (Посветеност, Издржливост, Човечност, Креативност и Амбиција), и П.И.*.К.А. (Привлечност, Истрајност, *, Красота и Автентичност).

 

Што можеме да заклучиме?

 

Со помош на сите истражувања дојдов до неколку интересни сознанија. Иако не е исклучиво, сепак во најголема мера термините кај нас се употребуваат како заемки, нешто што го потврдив согледувајќи ги преводните решенија и ставовите на учесниците. Една можна причина за ваквата реалност е тоа што термините кај нас се навлезени на англиски, а друга можна причина е стравот да не се изгуби фонолошката/морфолошката игра и значењето на оригиналните термини. Иако очекував често да сретнам преводи каде заемките се помакедончени, сепак надвладуваа целосните македонски преводи (веднаш по заемките).

 

Што понатаму?

 

При истражувањето наидов на неколку предизвици што доведоа до недостатоци во трудот, но благодарение на нив можам да издвојам предлози за што може да се подобри во иднина при вакви истражувања. Во иднина, особено е нужно да се разговара со дрег уметниците бидејќи тие се бават со дрег и би можеле значително да помогнат во изнаоѓањето точен и веродостоен превод за термините. Настрана од тоа, самите истражувачки методи употребени во трудот можат да се збогатат, и тоа преку анализирање повеќе содржини коишто ги содржат овие термини, особено печатени, и подобра распределба на прашалникот со цел да се соберат повеќе одговори од гледачи и да се извлече поконкретен заклучок.

Сепак, со помош на истражувањата, извлеков важен заклучок. Иако преку нив собрав можни преводни решенија за дел од термините, нивната цел не е да служат како речник, туку да ја откријат (не)преводливоста на јазикот во RPDR, како и да поттикнат иницијатива за создавање македонски речник за дрег и квир терминологија и неговото збогатување. Земајќи ги предвид општествените ставови, како и ставовите на испитаниците, можам да кажам дека за нешто да е преводливо, прво треба да се сфати и прифати нашироко. Иако нашето општество сѐ уште не е сосема отворено кон дрег културата, сепак има голем број дрег уметници (самостојни или како дел од дрег куќи) коишто настапуваат пред македонската публика и земаат учество во настани како Skopje Pride и Ноќна Кралица, со што ја зголемуваат видливоста на дрегот. Штом општеството ја прифати дрег културата или барем е поотворено кон неа, тогаш можеме да разгледаме превод на терминологијата и на самото шоу.

Благодарение на решенијата од прашалникот, воочив дека преводот е возможен и дека може успешно да се долови креативноста и збороиграта на термините доколку се применат добри преведувачки практики. Преводот во никој случај не треба да биде индивидуален, туку треба да е соработка меѓу дрег уметниците, квир заедницата и преведувачите, со цел да се добијат преводни решенија коишто ќе бидат доследни до формата и смислата, успешно ќе ги доловат хуморот и креативноста на оригиналните термини, и ќе го доближат дрегот поблиску до нашето општество.

 

 

 

Пишува: Ана Илиева

___________________________________________________________________________

„Преводливоста на специфичните термини на дрег уметноста во „RuPaul’s Drag Race“’ беше темата на мојот дипломски труд и целосната анализа и списокот на сите откриени преводни решенија можете да ги прочитате во јунското издание на „Современа Филологија“. Голема благодарност до мојата менторка проф. д-р Румена Бужаровска и сите коишто го поддржаа истражувањето со својот значаен удел.

Што е тоа согласност?

Гледаат филм заедно во нејзината соба. Не се виделе веќе некое време, но таа е среќна што сега седат еден до друг. Во еден момент, почнува да ја бакнува. Таа го сака и знае дека бакнувањето ѝ се допаѓа. „Може ли да ми дадеш head?“, ја прашува тој. „Не знам“, му вели таа, „моите се дома и не сакам неочекувано да влезат во собата“. Продолжуваат да гледаат во екранот кога тој повторно инсистира: „Ајде, те молам дај ми head”, но повторно има тишина. Таа не сака и знае дека не сака. „Почекај минута“ му вели, но не се предомислува и затоа продолжува да молчи. Тој ја бакнува, ја гали, се насмевнува, а пред малку не ја ни погледнуваше. Таа конечно станува од столот и седнува на кревет. „Добро, ајде“ вели , но кога тој станува, таа бега во другиот ќош на собата, викајќи „Чекај“. „Ајде, ајде, те молам“ тој продолжува. Ѝ делува смирено, како  воопшто да нема намера да ја повреди. Застанува пред неа и полека ја прегрнува. Држејќи ѝ го лицето со своите раце, ја замолува уште еднаш повторувајќи: „Те молам“ и ја бакнува. Ја зема нејзината рака, ја повлекува до креветот и ја седнува. Ја чека застанат до неа додека таа молчејќи седи и си помислува: „Не ли разбира дека не сакам? Се прашува: „Што ако се изнервира? Се плашам да го разочарам“. Таа не се чувствува како да има друга опција.

Недостатокот од сеопфатно сексуално образование погодува многу луѓе, а особено тинејџерите. Се чини дека не многу од нив разбираат што значи согласност и покрај тоа што има многу едноставно значење – договор меѓу учесниците да се вклучат во сексуална активност. Согласноста треба да биде ентузијастична, со звучно „да“ или на друг начин јасно искомуницирана. Поединци кои се малолетни, несвесни или спијат, или се под дејство на дрога или алкохол, не можат да дадат согласност. Доколку некој се согласи да учествува во сексуална активност поради тоа што друго лице го притиска на каков било начин, тоа не се смета за согласност бидејќи не е слободно дадена.

Комуникацијата меѓу луѓето е веројатно најважниот аспект на сексот и врските, но дефинитивно шокира фактот што нема доволно разбирање на оваа тема, генерално поради недостаток од сексуално образование или неквалитетно сексуално образование кај децата. Како што младите растат, природно е да се љубопитни за сексот и задоволството и ќе сакаат тој нов свет сами да го истражуваат. Меѓутоа, чија обврска е да ги научи децата за ова, освен на нивните родители? Многумина од луѓето би се согласиле дека основите на сексот се предаваат на часовите по биологија, но очигледно тоа не е точно. Според ХЕРА – Асоцијација за здравствена едукација и истражување, во училиштата во Македонија, само 13 отсто од учениците биле запознаени со правилното користење кондоми, а едвај два отсто знаеле за орални контрацептиви. Во македонските училишта досега немало никакво сеопфатно сексуално образование што доведува до многу конфузија меѓу тинејџерите. Оваа тема може дури и да им биде непријатна, па воопшто да немаат каде да се обратат со своите прашања и дилеми.

Со недостаток на знаење за секс, младите луѓе несвесно може да си нанесат штета на себе или на другите, особено кога немаат комуникација, која е особено важна во доменот на согласноста. Во вакви услови, многу од младите може да не знаат дека биле сексуално нападнати или, пак, да не бидат свесни дека сексуално нападнале некој друг. Жртвите од сексуално злосторство може да бидат засрамени или обвинети за траумата што ја доживеале, прашувајќи се дали биле премногу разголени, дали провокативно се однесувале или дали јасно кажале „не“. Земајќи ја предвид нивната возраст, не само што овие искуства се длабоко трауматични, туку и ги обесхрабруваат жртвите да зборуваат и негативно да влијаат на начинот на кој ќе размислуваат за светот и за себе во иднината.

Еден вид на сексуално злоставување што е често запоставено во овие разговори е сексуалната принуда. Според веб-страната healthline, таа подразбира каков било обид да се контролира однесувањето на жртвата со закани или манипулации. Поедноставно кажано, да не се прифати „не“ и да се пробува да се промени мислењето на другата личност што не вклучува физичка сила. Овој тип на сексуален напад може да вознемирува и збунува бидејќи, како што е спомнато, многу луѓе имаат погрешно разбирање за тоа што значи согласноста.

Иако сексуалната принуда може да се случи на многу начини, најчесто се случува во врските. Да се ​​биде во врска не значи дека има постојана согласност. Сексот сè уште може да се одбие доколку еден од учесниците не е расположен. Согласноста секогаш треба да се дава слободно и не треба да се дава насила.

Таа истражуваше. Ја посети секоја феминистичка веб-страница и секој феминистички профил  на Инстаграм. Збунетоста и срамот ѝ го распарчија умот бидејќи не разбра што ѝ се случило, па почна да бара помош. Им испрати порака на пријателите: „Мислам дека сексуално ме нападна“. Рацете ѝсе потат и тресат, длабоко вдишува и им кажува што се случило. Тие ѝ се пријатели, нема да ја осудуваат, си мисли, сè додека не стигне пораката: „Извини, разбирам дека си вознемирена, но не мислам дека тоа е сексуално злоставување“. Таа повторно не знае што да мисли. Дали била во грешка сето ова време? Дали била предраматична? „Претеруваш“ ѝ велат тие, но таа се информираше, зар не? Таа направи сè што можеше за да биде информирана. Зошто нејзините блиски не се обидат да ја разберат? Лежи будна секоја ноќ, мислејќи дали не е во право.

Жртвите на сексуално злоставување се често засрамени бидејќи многу често не ја добиваат поддршката што ја заслужуваат. Ова ги обесхрабрува да ги споделат своите искуства. Честопати, двојната виктимизација трауматизира повеќе од самиот напад и остава долготрајна психичка болка. Еден од најдобрите начини за решавање на овој проблем е едноставно давање поддршка и разбирање.

Таа повторно се обидува да најде валидација на траумата. Се здружува со нови луѓе и повторно го кажува своето искуство. „Дали мислиш дека ова е сексуално злоставување?” прашува. Од блиски другари, до непознати, но искусни личности на социјалните мрежи и феминистички организации, таа конечно ја добива поддршката што ја заслужува. Повеќе  не се двоуми, не може друг да го потценува нејзиното искуство.

Еден аспект од нашиот живот врз кој секогаш имаме целосна контрола е колку сакаме да сме интимни со нашиот романтичен партнер, нашиот значаен другар, нашата љубов или дури и некој со кој штотуку се поврзуваме. Кога станува збор за што било физичко, ние апсолутно имаме глас и не мора да правиме нешто што не сакаме или не сме сигурни.

Сексуалното злоставување варира од некој да манипулира друг во сексуална активност, до физичко насилство. Сексуалното присилување претставува сексуално злоставување, исто како и силувањето. Нападот се однесува на каков било сексуален контакт што се случува без доброволна согласност. Преземањето одговорност за психофизичкото заздравување преку лекарска и психолошка помош може да им помогне на жртвите да се чувствуваат како повторно да имаат контрола над својот живот, тело и избори…

Без разлика кои чекори ќе ги направат жртвите на сексуално злоставување, секогаш треба да се потенцира дека тоа што се случило не било нивна вина и секоја жртва заслужува грижа, сочувство и поддршка.

Scroll to Top