Статија2

Интерсекционалноста и улогата на родот во книгата „Седумте мажи на Евелин Уго”

Историски, позицијата на маргинализираните жени, особено во 20тиот век, е обично незабележaна, но преку своето дело Taylor Jenkins Reed дава напор да ја смени оваа реалност. Приказните на жени како нејзината главна протагонистка Евелин Хуго, се скриени под тежината на килимот создаден од родова, расна и сексуална дискриминација.

Ограничувањата на белата перспектива влијаат врз тоа да не сум запознаена со одредни проблематики со кои се соочува останатиот дел од населението, но после едно читање на оваа книга, добив навистина поинаков увид во животот на една латиноамериканска жена во Холивуд. Иако романот е фикција, базиран е врз животот на неколку познати актерки во 1950тите и 1960тите. Но, зошто оваа книга е толку важна за интерсекционалниот феминизам, а и што може да се научи од Евелин Хуго како лик? Ќе се обидам во следниот дел да ги презентирам аспектите кои се изнесени во оваа книга, издадена во 2017 година во Њујорк.

Евелин Хуго, жена со успешна кариера зад себе, е најпозната по нејзините 7 склучени бракови, иако зад себе има голем број успешни филмови и награди за истите. Доколку улогите беа сменети и стануваше збор за маж со таква романтична историја позади него, веројатно ќе беше перцепиран како угледен и безнадежен романтичар, барајќи ја „вистинската”. Но, тоа не е случајот за Евелин, која се смета за промискуитетна опортунистика, далеку од идеална жена. Етикетирањето кое таа го доживува, е реалност на многу жени, како и двојните стандарди и притисокот да се има еден партнер или пак да не се биде разведена. Овие наративи се проткајуваат низ генерациите и прави жените да остануваат во дисфункционални бракови со мажи кои манипулираат и лажат, а и во домови каде што владее семејно насилство. Дури и жената да сака да излезе од таква токсична релација, ќе биде соочена со општествена осуда . Двојната виктимизација и недавањето на потребна поддршка на жените е проблем кој до ден денес постои. Меѓутоа, како било тоа во 60тите во срцето на Холивуд?

Евелин е храбра и доследна на себеси и прави сè што може за да стигне онаму каде што сака, делумно занемарувајќи го мислењето на останатите. Првиот брак на Евелин е чист пример за тоа, каде склучува брак со сопруг со кој знае дека ќе може да се протне во Холивудската сцена, бидејќи во тоа време, наоѓање на работа како актерка која не е припадничка на белата раса било невозможно. Флертува со муштериите додека е келнерка, знаејќи дека тоа е единствениот начин да биде забележана. Свесна е дека кога мажите ја гледаат, го гледаат само нејзиното тело и нејзината убавина и ја објективизираат, но таа го користи ова во нејзина полза. Меѓутоа, реакциите од тогашните таблоиди угнетуваат и обвинуваат. Во самата книга, помеѓу поглавјата, има натписи и извадоци од фиктивен магазин кој пишува за Холивудските ѕвезди. Магазинот е совршен пример за тоа дека жената, без разлика на тоа како ќе се однесува, ќе биде осудувана од општеството во кое што создава. Преку вториот брак на Евелин, се запознаваме со глорифицирањето на белиот маж, обожаван и почитуван во Холивуд, совршениот сопруг во јавност, но реалноста позади затворени врати е поинаква и често нераскажана. Евелин е жртва на семејно насилство, од страна на својот сопруг, Евелин е жртва на интернализирана мизогинија – од страна на жената која чисти, Евелин е жртва на сексизмот – од страна на големиот Холивуд. Евелин е жртва на патријархатот, за кој жената е секогаш виновна, дури и кога молчи.

Родена како Евелин Херера, таа го менува своето име токму поради расизмот кој е присутен во сите аспекти на тогашната поп-култура. Го крие нејзиното латино-американско потекло и станува блондинка со цел да добие изглед на конвенционално убава, бела жена. Доминацијата на белите жени во филмската индустрија била толку впечатлива и влијателна, што дури и самата Евелин забележува дека повеќе не го зборува течно својот мајчин јазик, шпанскиот. Присутен е притисокот да се стигнат останатите, привилигираните, додека на маргинализираните групи не им се дадени истите можности, а далеку од тоа – истиот третман. Суптилното наметнување да се биде и да се изгледа како сите останати, доаѓа со ризик да се изгуби сопствениот идентитет, цената која Евелин ја плаќа за својот успех.

Кој сопруг е вистинската љубов на Евелин? – е прашањето кое се провлекува низ целата книга. Одговорот е ниту еден. Одговорот е жена, по име Селиа, која е исто така актерка како Евелин. Нивната врска е уште една скриена квир приказна позади хетеронормативната општествена рамка. Голем дел од конфликтите кои извираат меѓу нив две се токму околу ова – дали да ја кажат својата вистина или не, а и двете имаат аргументи кои одат во прилог на нивната моментална социјална состојба. Друг прикажен аспект од тогашната квир култура е Хари, продуцентот на Евелин и впрочем, нејзиниот најдобар другар и 5ти сопруг. Самиот факт што тие се принудени да се кријат од светот и се оневозможени да ја споделат својата среќа и вистински идентитет со општеството во кое што творат создава кафез од кој тешко се излегува. Тие ја играат оваа претстава на хетернормативност како неизбежен минимум стандард на тогашната Холивудска култура. Овој дел е вистински одраз на стариот Холивуд и како тој принудува луѓе да се конформираат на некој предодреден калап.

Преку овие три оски на пресек, може да се увиди интерсекционалноста на ликот на Евелин и тоа како е да се биде бисексуална жена од латиноамериканско потекло во Холивуд во 60тите. И таа не е единствената. Живееле безброј вакви храбри жени чии приказни не се кажани. Никој не размислува на овие жени бидејќи самото општество не им дало платформа и место каде што можат да се истакнат, но всушност ваквите жени постоеле, постојат и ќе постојат. Дали денес, 60 години подоцна, светот е подготвен да им го даде местото кое го заслужуваат?

 

 

 

Текстот на авторката е напишан како дел од обуката „Од мое гледиште“, којашто се одржа од 1 до 13 јуни, во рамките на фестивалот Прво па женско #9. Обуката беше организирана во соработка со феминистичката платформа Медуза.

 

Кондоми – инструменти за игри на моќ

По сексуалниот однос со Зејн, Арабела сфаќа дека тој во меѓувреме го извадил кондомот. Отпрвин, исфрустрирана и збунета, таа подоцна разбира дека е измамена на таков начин, што немала ни секунда време да разбере дека била злоставена.

Ова е само еден дел од широкиот опсег на сексуални злоставувања што Мекејла Коел ги опфаќа во нејзината ТВ Серија „Можe да те уништам“ (I may destroy you) што беше главната тема на разговор на 73-тото доделување на Еми наградите. Она што ова серија јасно го има за цел е да ги принуди гледачите да го искусат широкиот опсег на сексуалните злоупотреби вклучувајќи ја и онаа најсуптилната – стелтинг.

Стелтинг (stealthing) е неконсензуално отстранување на кондом, со други зборови, скришно отстранување или оштетување на кондомот за време на сексуален однос без согласност и знаење на партнерот/партнерката.

Коел покажува дека овој чин не секаде се смета за злоставување, туку варира во зависност од културата и земјата. Како што главната протагонистка на серијата Арабела нагласува, додека стелтинг се смета за силување според британскиот закон, во Австралија е „налик силување“(a bit rapey). И покрај тоа, вистинската последица не е секогаш јасна.

 

Отпорност кон употреба на кондоми и видови тактики

 

Стелтингот како пракса на намерно отстранување на кондомот без знаење на партнерот историски прват се обработува во контекст на геј заедницитe, каде користењето на кондоми и комплексноста на сексуалните односи се поврзани со ризикот од ширење на ХИВ вирусот. Па така, од квир перспектива, овој феномен има богата историја и многу аспекти за дискусија. Сепак, оваа пракса постои и кај хетеро-сексуалнте односи. Жените сè почесто стануваат жртви на овој феномен кој за многу мажи е последната шанса за некористење на кондом, кога нивната партнерка сака заштитен сексуален однос.

Имено, хетеросексуалните мажи често одбиваат и избегнуваат да користат кондом при сексуален однос со својата партнерка. Згора на тоа, ако нивната партнерка сака да користи кондом, голем дел од нив користат разни тактики, за што постојат и цели интернет форуми, за да ги наведат своите партнерки кон незаштитен секс, иако и самите се свесни дека таа пракса претставува голем ризик за неговото здравје и здравјето на партнерката. Докажано е дека мажите почесто пробуваат да избегнат користење на кондоми, отколку нивните партнерки на разни начини (Black, 2011). Една студија спроведена во Австралија тврди дека една од три жени се жртва на стелтинг. (Латимер и др., 2018).

Во очи на порастот на овој феномен, веќе можеме да зборуваме за терминот Oтпорност кон употреба на кондом (Condom use resistance), што се однесува на успешни обиди да се избегне употреба на кондом во сексуални односи со партнер/ка која сака да користи кондом (Davis, 2014).

Мажите користат различни тактики на отпорност кон употреба на кондом кои можат да се категоризираат како принудни или не-принудни. Принудните тактити се јавуваат кога се користат агресивни или манипулативни дејствија за да се избегне употреба на кондом со партнерка која сака да користи кондом. Примери на принудна стратегија се: заведување (возбудување на нивната партнер/ка при што би се согласила да не користат кондом), емоционална манипулација (на пример, предизвикување чувство на вина кај партнерката на употребата на кондом), вербално убедување дека не постои ризик (на пример, уверување дека нема СПИ), и закани (на пр. заканување дека партнерката ќе наштети ако инсистира на употреба на кондом), дури и прикриено оштетување или отстранување на кондомот.

Примери на непринудни тактики, од друга страна, вклучуваат намалена чувствителност (на пример, инсистирање на партнерката дека сексот не е толку пријатен со кондом), немање доволно финансиски средства и директно барање (на пример, јасно да се наведе дека не сака да користи кондом).

Слично на сексуалната принуда, принудните тактики се разликуваат од непринудните по тоа што вклучуваат закана од несакан исход (на пример, психолошки, релациски или физички), што има за цел да ја спречи способноста на партнерката да направи информирана и консензуална одлука.

 

 

Но, зошто ова се случува?

 

 

Феноменот за кој овде станува збор е проблем на глобално ниво и е непријатна и опасна ситуација со која во хетеро сексуалните односи, најчесто се соочуваат и ги сносат последиците девојките.

Не требаше да барам подалеку од мојот круг на пријателки за да добијам јасна слика колку е всушност отпорноста кон користење кондом нормализиран дел од сексуалната комуникација и култура. Повеќето од девојките со кои зборував, при вакви ситуации добивале конкретни и директни одговори како: Абе кој користи тоа денес, Не ми е природно, Ми се спушта кога ќе стаам, Знам да се контролирам бе, уживај, Не е тоа-тоа со кондом, Што праиш со мене тогаш ако мислиш дека ќе ти пренесам нешто, и  слични варијации.

Поголемиот дел од нив прифатиле да не користат кондом, само за да избегнат непријатна ситуација или од страв да не бидат одбиени.

Одовде, се наметнува клучното прашање: Зошто мажите го прават ова?

Убедувањето да не се користи кондом и тактиките што се употребуваат не се опасни само заради високиот ризик на преносливи болети и несакана бременост, туку зашто целосно ја одземаат контрoлата и можноста за одлука и согласност од рацете на жените. Стелтингот буквално ја злоупотребува согласноста на партнерката, но бидејќи е нешто нормализирано, жртвите најчесто го минизираат искуството.

Една од најчестите причини е тврдењето дека сексот за нив е подобар без кондом. Но, јасно е дека не се работи само за претпочитање или задоволство. Дури и кај „стелтерите“ кои ги вадат кондмите поради поубавото чувство, нивните дејствија најчесто се поврзани со прикриена мизогинија. Без разлика на причините, тактиките за некористење на кондом се себични чинови на воспоставување контрола, моќ и сопствеништво на телото на нивната партнерка. (Бродски, 2017). Задоволството од овие чинови е користењето на таа моќ врз своите партнерки, правејќи нешто за што тие не дале согласност.

Застрашувачки е фактот што хетеросексуалните мажи свесно би го ставиле под ризик своето здравје и здравјето на партнерката поради поголемо задоволство. Иако повеќето сексуално преносливи инфекции кај мажите се асимптоматски, истите кај жените се симптоматски и можат да доведат до трагични последици. (CDC, 2011), Тоа е енормно важен факт што многу мажи го занемаруваат.

Стелтингот во многу држави веќе се смета за сексуално злоставување, но за жал, не секаде, вклучувајќи ја и Македонија. Фактот што горенаведените тактики се сметаат за нормални најмногу се должи на недостатокот од, или лошо сексуално образование, недостатокот од отворена комуникација за овие прашања, како и дискрепанцата во сексуалната моќ кај хетеросексуалните парови. Без разлика дали квир или хетеро, кога оној што треба да користи презервативи пробува да го избегне истото со разни набедувања или без согласност на партнерката/партнерот, тоа e де факто неконсензуален сексуален однос. Очигледно е дека овој феномен воошто не е нов, но ретко се дискутира, а сериозноста и можните послеици не се доволно нагласени. Баш затоа, повеќе од неопходно е да се развие свеста за овој проблем кон појаснување дека какво било прекршување на согланоста и довербата на партнерката/партнерот за време на сексуален однос е грда игра на моќ и не смее да се смета за вообичаена и прифатлива пракса при сексуален однос.

 

 

 

 

 

 

Текстот на авторката е напишан како дел од обуката „Од мое гледиште“, којашто се одржа од 1 до 13 јуни, во рамките на фестивалот Прво па женско #9. Обуката беше организирана во соработка со феминистичката платформа Медуза.

 

 

Библиографија:
Abramson PR, Pinkerton SD. (2002) With pleasure: Thoughts on the nature of human sexuality. New York: Oxford University Press.

Albarracín D, et al. (2000). Structure of outcome beliefs in condom use. Health Psychology.

Black DS, Sun P, Rohrbach LA, &Sussman S (2011). Decision-making style and gender moderation of the self-efficacy-condom use link among adolescents and young adults: Informing targeted STI/HIV prevention programs.

Centers for Disease Control and Prevention (2011).10 Ways STDs Impact Women Differently from Men.

Chibbaro Lui (2017) Gay men, straight women hit by ‘stealthing’: Washington Blade. 

Davis KC, Schraufnagel TJ, Kajumulo KF, Gilmore AK, Norris J, & George WH (2014). A qualitative examination of men’s condom use attitudes and resistance: “It’s just part of the game”. Archives of Sexual Behavior.

Davis J.L (2004).Many Men Don’t Use Condoms: WebMD,

Davis et all. (2013). Young Men’s Condom Use Resistance Tactics: A Latent Profile Analysis.

Latimer et al. (2018) Study Suggests ‘Stealthing’ – Non-Consensual Condom Removal – a Common practice: Monash University. Melbourne.

Mateo. (2019). Stealthing Is a Dangerous Type Of Sexual Abuse – Here’s What You Need To Know About It. 

Не, нема да се предомислам

Едни од најчесто наметнатите цели и општествени очекувања со кои, првенствено на семејно ниво, а потоа и општествено, се соочува речиси секоја млада жена, е идејата за брак и создавање потомство. Заедничка одлика на секое хетеронормативно и патријархално општество, без разлика на етничката и културна позадина, е очекување од женските деца во семејството без исклучок да бидат мајки. Тоа очекување суптилно се провејува уште од најмали нозе, преку родовите стереотипи стандардни за родителското воспитување и најчестите детски игри.

Кога една жена ќе го отфрли концептот на мајчинство како улога во која се гледа во иднина, често се соочува со етикетирања и осуда од најблиската околина. Девојките и жените, нееднакво и непропорционално со своите машки врсници, се стигматизирани и табуизирани поради немањето желба за создавање потомство. Недостатокот на т.н. мајчински инстинкт во очите на традиционално ориентираната општествена средина ја доведува до прашање нашата вредност и  „женскост“ (што е автоматски дискриминирачки кон транс жените), но и како личности со способност за емпатија и одговорност. Тие жени и девојки се дефинирани како себични, ладни и неемотивни. Додека двата одговори на личната дилема околу репродукцијата се потполно валиден индивидуален избор, само негативниот се дочекува со инфантилизација и очекување со тек на време неизбежно да се промени мислењето и, ако не е доволно доцна, да дојде до каење за одлуката.

Постојат цел спектар на валидни причини поради кои една девојка или жена може да е скептична и да не се чувствува подготвена за раѓање и родителство на долг рок или воопшто во животот – од стравот од бројните здравствени ризици на бременоста сама по себе и/или лошите акушерски услови (акушерско насилство) во државава, егзистенцијални дилеми околу условите во кое би донела нов живот (невработеност, недоволни финансиски средства, но и глобалната состојба на пандемиска и климатска неизвесност), до трауматски искуства во улога на ќерка со сопствените родители и немање соодветен пример за здраво родителство. За жал, традиционалните вредности на нашето општество ги инвалидираат сите овие причини – иако истите не е ни потребно една девојка или жена да ги приложува никому, туку нејзината желба е сосема доволен фактор во оваа клучна одлука за сопственото тело.

 

Лингвистичката родова несензитивност кон жените без деца

 

 

Низ јазикот, заедно со дијалектите и идиолектите кои ги опфаќа, како основно средство за комуникација – можеме непосредно да ги согледаме проблемите и предрасудите вкоренети во едно општество. Па така, во нашиот разговорен јазик имаме широка палета на дискриминирачки термини кои се користат за жена која нема родено: јалова, безродна, бездетна, неротка. Во македонското народно творештво, кое ги отсликува патријархалните вредности на едни изминати времиња, но и во секојдневието – сите овие епитети се користат во дерогативен или во најмала рака сожалувачки контекст кон жената, нејзиното здравје, вредност и комплетност. Во склоп на овие навредливи калапи во кои се ставаат жените без деца е и т.н. „стара мома со мачки“ – модерен стереотип за жени во зрели години надвор од хетеронормативните семејни рамки кои се посветуваат на љубовта кон домашните животни.

Од друга страна, сè уште ниту лингвистички не се препознава разликата помеѓу епитетите childless (личност без деца) и childfree (личност која нема деца по свој избор), што е суптилен показател за игнорирањето на личниот избор како клучен фактор во репродуктивниот процес, особено мајчинството.

Ваквиот родово несензитивен речник е само уште еден показател за потребата од популаризирање на женскиот глас во областа на јазикот и пишаниот збор. Пренесувањето на женските искуства од женска перспектива во медиумите и литературата е клучно во неутрализирање на конзервативните ставови во врска со телесната автономија.

 

Стапките на наталитетот како националистичко-патријархален аргумент

 

 

Гореспоменатите поенти и искуства со негативни сентименти и предрасуди главно произлегуваат од личното и анегдоталното, за кои сепак ние жените немаме луксуз целосно да ги одвоиме од политичкото. Критично прашање на кое македонската и светската јавност често се навраќа е она за намалените стапки на наталитет и наводниот драматичен причинско-последичен след од истиот. Главен виновник е, секако, еманципацијата на жените и унапредувањето на нашите права и слободи. Особено заканувачки тон се провејува во бројните несензитивни кампањи за проширување на семејството со кои конзервативните политичари и влади го перпетуираат овој националистички и патријархален наратив, а кои не се страни во државава и регионов во последниве две децении. Пример за тоа се интензивните медиумски кампањи на поранешната влада на ВМРО-ДПМНЕ за многудетно семејство и демонизирање на абортусот во Македонија, кои кулминираа со донесувањето на рестриктивниот Закон за абортус во 2013. Денес, овој наратив во сличен облик го пресликува демохристијанската влада во Србија.

Важно е да се сфати дека интересите, вредностите и проширувањето на ниту еден колектив (семејство, етничка/верска заедница, нација) не смее да биде над личната волја и одлука на жената во врска со репродуктивната функција на своето тело. Раѓањето не е обврска и ниту една жена не должи нови членови на нејзината заедница.

 

 

Репродуктивниот избор како право на секоја жена и приоритет во интерсекционалната феминистичка борба

 

 

Како и во секоја дискусија за женски права, најподмолната стратегија на патријархатот е онаа да ги подели и сврти жените со различни искуства и цели едни против други. Во случајов, жените кои по свој избор одлучуваат да не раѓаат и/или имаат прекинато несакана бременост се претставуваат како бесчувствителни и неблагодарни во споредба со оние кои се борат со неплодност, бидејќи се неволни да ја искористат можноста која вторите ја немаат. Искористувајќи ја ранливоста и предизвиците со кои се соочува втората група, патријархалното општество се стреми да им наштети и да ги лиши од овој избор сите жени.

Уште една лажна дихотомија која создава неоснована поделба меѓу жените и нивно ставање во калап, е онаа на кариерно ориентирани наспроти домаќинки кои се посветени на мајчинството. Во реалноста, како што една амбициозна и деловно успешна жена може во исто време да биде и одлична мајка посветена на своето дете/деца, така и сите жени кои немаат деца не мора да се натпросечно амбициозни и фокусирани на кариерата. Немањето потомство не е неуспех или празнина која треба да се компензира со исклучителни достигнувања во професионалната сфера за да се биде валидна како член на општеството.

Исто така, опцијата да не се пронаоѓаш во бременоста и биолошкото родителство не смее да се набљудува како тренд или привилегија резервирана за успешни, бели жени од средната класа во развиените западни земји – туку основно човеково право кое спаѓа во телесната автономија на секоја индивидуа со репродуктивен систем кој овозможува бременост. Затоа е важно во склоп на темава да ги имаме предвид искуствата на сите жени без деца – жени од секаква финансиска позадина, боја на кожа, етничка и верска позадина, жените со попреченост, како и транс жените и транс мажите.

На оваа потреба укажува и Мона Елтахауи, египетска новинарка и феминистка која фокусот на својот долгогодишен активизам го става на женските права и патријархалните вредности во рамките на арапскиот свет. Во својот есеј “Unmothering” („Немајчинство“), таа го раскажува своето искуство како прогресивна и независна жена која ја прекинува традицијата на многудетни семејства низ генерации на нејзини женски претци – нешто што во таа средина сè уште во голема мера се смета за табу. Својата одлука да нема деца практично ја донела во тинејџерските години, по тешко детство и миграции со семејството, ветувајќи си дека никогаш нема да се доведе во безизлезна ситуација – а, за разлика од бракот, мајчинството е најодговорната животна улога од која е невозможно да се излезе. Денес, кога на своја 53 годишна возраст е веќе од другата страна на фамозното „ќе се премислиш/покаеш“, Елтахауи потврдува дека не се кае за својата одлука и порачува дека е среќна со истата, охрабрувајќи други жени кои никогаш не го слушнале гласно тој сентимент. Како прва жена во поширокото семејство без деца, таа се надева дека со својот начин на живот служи како бунтовен пример и отвара простор за избор и алтернатива на идните генерации нејзини женски роднини, но и на останатите млади жени – кои на некој начин сепак ги смета за нејзини потомци. “Ќе те научев да пркосиш на сè што би те учела”, порачува таа во својата емотивна кратка песна “To My Unborn Daughter” („За мојата неродена ќерка“).

Дестигматизацијата на одлуката да се нема деца е неминовен дел од борбата за женско ослободување. Важно е да се нагласи дека постои единствен клучен фактор кој ја претвора бременоста од здравствена состојба на телото, во среќен, исполнет и специјален период од животот на жената – а тоа е присуството на недвосмислена волја и согласност кај неа. Додека можноста за (посакувана) бременост и мајчинство е дефинитивно женска супермоќ, таа не е неопходна за жената да биде доволна и целосна како личност, а како таква и признаена со сите свои права во општеството. Во моментот кога почитта и заштитата на жените во општеството се претставува како потребна бидејќи создаваат живот, таа станува условна. Ние веќе имаме еден живот – нашиот сопствен, и заслужуваме почит и безбедност првенствено на база на истиот – а не поради биолошкиот потенцијал да донесеме нов(и) на овој свет.

Користена литература: Essay: Unmothering, Feminist Giant – Mona Eltahawy

Крчкај си на тивко

После завршени 20 тераписки сесии за една година, мојата терапевтка долж насмевка ми кажа дека овој завршен циклус си има свој термин и се нарекува, создадена нова персона. Тоа што ми го соопшти ми звучеше многу убаво. Трудот и нурнувањето длабоко во себе навистина вродија со плод. Постапувам поинаку и невообичаено. Креаирав нов начин. Закована за старите програми и шеми мислев дека таков начин нема. Но, како што има навики има и одвики, и јас сум жив и потврден доказ за тоа.

Запишувањето на јога, вклучувањето на телото и присуството, како и тераписките сесии, беа мојот почеток и џиновски чекор. Исплива жената и вистината. Од мене, за мене, во мене и со мене. Болката е моќник да нè врати во Себето, долж ‘рбетот, да нè освести, разбуди и дрмне. Кога е директна, било дали очекувана или не, според искуството, е „технички“ поподнослива за преживување и надминување. Брзо реагираме на таквата болка. Но, кога е умислено изврзана, манипулативно скроена и треба долго време за да се забележи, подмукло се протнува во сите клетки и бара соодветна стручна помош и многу трпение.

Таквиот притисок, колку и да се глуми дека е надминат, е плинска боца. Не сме свесни на кое кафе ќе снема плин или ќе ни пукне во рака ако ја заборавиме боцата на топло. Зошто плинска и каква врска има тоа со плинот/гасот?

Ни јас не знаев до скоро. Зборот гас е неологизам за првпат употребен во раниот 17 век од страна на фламански хемичар J.B. van Helmont. Зборот на Ван Хелмонт се чини дека бил само фонетска транскрипција на грчкиот збор χάος – хаос. Хаос, поради тоа што одредени гасови се со натприродно потекло, како и нивната способност да предизвикаат смрт. Најкарактеристични својства за гасот се притисокот и температурата. Знаеме што се случува при дисбаланс на термичката рамнотежа.

 

Сомнеж во сопствената перцепција, меморија и проценка

 

 

Неодамна ја прочитав книгата на д-р Робин Штерн, The Gaslight Effect: How to Spot and Survive the Hidden Manipulation Others Use to Control Your Life. Требало да ја прочитам сега, а не пред 4 години кога ја живеев ситуацијата, а не бев свесна во каква токсична врска бев вовлечена, а која со сите сили се обидував да ја спасам.

Претставата „Плинска светлина“ на британскиот драматург Патрик Хамилтон од 1938 година и нејзините филмски адаптации од 1940 и 1944 година ја раскажуваат приказната за една млада брачна двојка Манингем во викторијански Лондон. Џек е шармантен и подмолен криминалец кој намерно ја полудува својата сопруга Бела, богата наследничка, со цел да го стекне нејзиното богатство. Насловот на оваа драма, gaslighting, се објаснува како еден вид психолошка злоупотреба што вклучува лукава манипулација и контрола врз жртвата која со текот на времето почнува да се сомнева во сопствената перцепција, меморија и проценка. Таа станува несигурна во своите способности, сликата за себе, ја губи самодовербата, и на крајот, сопственото толкување на реалноста и „здравиот разум“. На македонски јазик, овој поим би се опишал како манипулативно полудување/психолошка манипулација. Или разговорно, би кажале излуди ја жртвата и владеј!

Оној кој злоупотребува намерно и систематски и дава лажни информации на жртвата чија крајна цел е да ја направи физички, психички и финансиски подредена. На почетокот, ова се ситни лаги кои постепено прераснуваат во нешто многу посериозно, и ако жртвата преиспита што ѝ се сервира како вистина, таа често е обвинета дека самата се лажела. Во неговите намери, оној кој злоупотребува не само што ќе се фокусира на жртвата, туку и ќе се обиде да ги сврти членовите на семејството и пријателите против неа. Иако манипулацијата е широко распространет метод за влијание врз другите, во случајот на gaslighting не се работи само за средство за убедување на жртвата, туку и воспоставување на контрола над неа.

Др. Штерн ги наведува следниве тактики на психолошка манипулација:

Отворено лажење – оној кој злоупотребува очигледно и бесрамно ја лаже жртвата и со тоа ја става во состојба во која веќе не е сигурна во вистинитоста на што и да каже, што ја зголемува нејзината несигурност и ја прави несреќна.
Негирање на кажаното – иако нешто навистина било кажано од страна на оној кој злоупотребува , ја убедува жртвата во спротивното. Тој целосно го отфрла вистинскиот факт и со тоа ја доведува жртвата во состојба на повторно испитување.
Несовпаѓање на зборови и дела – оној кој злоупотребува редовно кажува едно, а прави друго, затоа е важно да се обрне внимание на неговото однесување, а не на зборовите.
Играјќи си со она што ѝ е највредно – оној кој злоупотребува ќе ја нападне и критикува жртвата во врска со она што ѝ е од исклучително значење, како што е личниот идентитет, семејството, децата…
Давање лажна надеж – оној кој злоупотребува повремено ќе ја фали жртвата, што дополнително ќе ја збуни по редовните критики. Позитивната епизода ќе го разниша мислењето на жртвата за оној кој злоупотребува („Па, можеби и не е толку лошо.”), и всушност е уште еден пресметан обид што ќе резултира во несигурност на жртвата и доведување во прашање на реалноста. На крајот, жртвата генерално ќе биде пофалена само за нешто што му користи на оној кој злоупотребува .
Проекција – оној кој злоупотребува редовно ќе ѝ ги припишува своите недостатоци на жртвата. Честите обвинувања, иако се целосно неосновани, ја ставаат жртвата во состојба на потреба постојано да се оправдува и брани. На овој начин, вниманието на жртвата се пренасочува од оној кој злоупотребува кон нејзиното сопствено однесување.
Вртење на други луѓе против жртвата – оној кој злоупотребува наоѓа луѓе кои ќе застанат покрај него и против жртвата. Тој ќе ѝ зборува на жртвата дека овие луѓе кажале нешто против неа или се согласиле со него дека е, на пример, бескорисна, има прекумерна тежина, невкусно се облекува и слично. Додека таквите информации ќе бидат презентирани како добронамерни и како обид да ја освестат жртвата за нејзините недостатоци за да работи на нив, вистинската цел е да ја разниша нејзината самодоверба и да ја наруши нејзината слика за себе.
Дијагностицирање лудило – озборување на жртвата пред другите, преиспитување на нејзиниот здрав разум и наведувајќи ја да заклучи дека нешто не е во ред со неа. Со текот на времето, таа отворено ги убедува другите дека не е психички здрава.
Прогласување на други лажговци – оној кој злоупотребува ја убедува жртвата дека другите луѓе, дури и оние кои се најблиски до неа, се против неа и дека ја лажат од разни (имагинарни) причини. Само тој ѝ ја кажува вистината и само нему може да му верува. Целта на овие напори е да се изолира жртвата од другите (дури и од најблиските луѓе) и да се направи уште позависна од него.
Постепено исцрпување на жртвата – од првични повремени лаги и случајни критики, оној кој злоупотребува со текот на времето ја зголемува фреквенцијата и интензитетот на неговите деструктивни дејства врз жртвата.

Во заклучокот на книгата, др. Штерн, како и многу други терапевти кои работат на овој психолошки феномен, се повикуваат на експериментот со жабата од 19тиот век на двајцата психолози Хајнцман и Голц (Goltz, F., (1869) Beitrage zur Lehre von den Functionen der Nervencentren des Frosches, Berlin. / Heinzmann, A. (1872). “Ueber die Wirkung sehr allmäliger Aenderungen thermischer Reize auf die Empfindungsnerven“). „Ако температурата на водата не се зголеми повеќе од 0,02˚C во минута, жабата продолжува да седи во тенџерето додека конечно не се свари и умре. Кога водата се загрева побрзо од тоа, жабата скока и преживува “.

Постепеното и нежно загревање на водата ја зголемува температурата на телото на жабата без таа да забележи. Кога водата почнува да врие, жабата повеќе не може да ја контролира температурата на телото и ќе се обиде да скокне, но бидејќи веќе ја изгубила својата сила, не е во можност да го стори тоа. Значи, таа умира во врела вода без да може да стори нешто за да се спаси. Ако жабата се потопеше во вода загреана на 50 ˚C, таа веднаш ќе скокнеше и ќе преживееше, а со тоа што останува во водата, иако потопла, истата ѝ е толерантна на температурата на телото и постепеното затоплување не смета дека и е опасно за опстанок.

 

 

Дали си жртва на gaslighting?

 

 

Во комуникацијата, оној кој злоупотребува користи реченици како: никогаш не сум го кажал / сторил тоа, што зборуваш, повторно забораваш, претеруваш, се вознемируваш за ништо, смири се, ги извртуваш нештата, се заебавав, престани да измислуваш, не си нормална, ти си виновна, аман, ептен си чувствителна, а да побараш помош, секогаш нешто на тебе ти се случува…, и слично.

Тактиките на gaslighting ги користат оние кои злоупотребуваат. Претежно тие го покажуваат своето вистинско лице единствено пред жртвата, додека пред други се претставуваат како сосема поинаква и пријатна личност. Обично се работи за лица кои имаат нарушување на личноста (најчесто нарцисоидна), а често се работи и за психопати.

Подолгото изложување на gaslighting резултира со колапс на самодовербата на жртвата и позитивна слика за себе и зголемување на чувството на несигурност, анксиозност, депресија и беспомошност, па дури и развој на посттрауматско стресно нарушување. На овој начин, оној кој злоупотребува ја зголемува својата моќ над жртвата и може полесно да ја користи во остварувањето на своите лични интереси.

Во таквите ситуации постојано се запрашувате за сè (каква личност сте, дали донесувате добри одлуки, дали сте доволно добри кон другите, дали сте пречувствителни итн.) и им се извинувате на сите околу вас, а особено на оној што ве злоупотребува. Се чувствувате збунето, не сте задоволни, иако навидум нема оправдани и објективни причини за тоа. Задржувате информации од семејството и пријателите, имате впечаток дека нешто не е во ред, но не знаете точно што. Почнувате да го лажете оној што злоупотребува за да избегнете критики и обвинувања. Тешко ви е да донесете едноставни одлуки. Размислувате двапати пред да започнете разговор на некои теми. Ви се чини дека не можете да направите ништо како што треба и секој ден размислувате за сè што сте направиле и дали ќе бидете нападнати или критикувани за нешто. Избегнувате да зборувате директно со оној кој ве злоупотребува и претпочитате да го правите тоа преку посредник. Ви се чини дека порано сте биле посигурни во себе, порелаксирани и весели, а сега сте очајни и несреќни.

Две и пол години ми траеше агонијата. Уште толку, а и повеќе, работата на себе и враќањето на вербата во себе. За да може жртвата успешно да се спротивстави и да ги избегне катастрофалните последици од ефектот на „сварената жаба“, треба да се обиде, кога ќе може и ќе е подготвена (јас верувам дека секој има свое време за освестување според својот психолошки капацитет), да побара помош.

Ако се чувствувате изложени на психолошка злоупотреба во врска (партнерство, пријателство, работен однос, односот со родителите…), верувајте во она што го гледате, слушате и чувствувате. Бидете истрајни во своите мислења и проценки – ако сте сигурни во своите проценки, не отстапувајте од нив, без оглед колку другата страна ве одвраќа или ве напаѓа. Опкружете се со позитивни и добронамерни луѓе – поминете време и бидете во контакт со луѓе кои ве прифаќаат и сакаат какви што сте и со кои се чувствувате пријатно. Нека служат како второ мислење во проценката на ситуациите околу кои не сте се согласиле со оној кој ве злоупотребува.

Изложете го насилникот – известете го оној кој ве злоупотребува дека сте свесни за неговите обиди да манипулира и збуни. Прекинете ја врската – ако злоупотребата продолжи и откако оној кој злоупотребува отворено се соочи со своето однесување, најдобро е да се стави крај на врската, пријателството или деловната соработка. Во партнерства, забележете го прибегнувањето на оној кој злоупотребува кон т.н. улизување (hoovering), особено кога ќе дојде моментот да го напуштите. Тогаш тој ќе ве поплави со љубовни изјави, пофалби и ќе ги истакне вашите позитивни квалитети. Ќе ве увери дека врската ќе се промени на подобро. А ако одлучите да останете во врската, ситуацијата многу брзо се враќа во нормала.

Вистината сум јас и јас сум вистината. Така живеам денес. Цврсто и со проверка, верба и доверба во себе. Учам во секој нов чекор. И ја ширам Вистината, да допре до кому и да треба. Дозволувам да искусам нови ситуации, но и посветено се грижам за себе и разговарам отворено. Внимавам низ секоја емотивна состојба да имам систем на поддршка. Знам, не сум сама.

Дискреција и затајување: За митот на менструацијата

Ете ја, во нејзината најблиска самопослуга. Ги полни торбите со секојдневните набавки – црн чај, сирење, леб и јајце, основата на појадокот. Сите тие артикли се пакуваат класично: во белата, полутранспарентна пластична кеса за храна. Како и да е, постои уште еден производ кој не се наоѓа на исто рамниште со останатите. Добива посебен третман – црна непровидна кеса, а понекогаш дури и завиткување со весник. Кој е овој производ достоен за таква суптилност? Менструалните влошки.

Горенаведената ситуација на мистериозност произлегува од начинот на кој менструацијата е прикажана во реклами, завиткана во тајност. Светот на рекламирање на менструални производи може да се подели на две сфери што навестуваат на двојноста на митовите за единствениот менструален производ: дискреција и затајување. Дискрецијата, почест кај постарите реклами за менструални производи, го следи наративот на тајност – матната, црна торба и обвивката на весникот. Овие конкретни реклами ја постигнуваат својата цел на дискреција, пред сè, преку систем на знаци кои вклучуваат визуелна презентација и поддршка на текст, на незабележливиот производ, како и говорот на телото на прикажаните фигури – жените. Во однос на самиот производ, овие реклами се гордеат со својата неупадливост што ги спасува нивните кориснички од срамот, непријатноста и инхерентната валканост на менструацијата, процес вреден за таинственост. Малата кутија со тампони Котекс во рекламата за брошури од 1924 година е совршен пример за знак со таква функција.

 

 

 

 

Означувачот на кутијата – темнa, монотонa боja, едноставна презентација и мала фигура (делува како нетранспарентно црно кесе, весник) – сугерира особено нагласена дискреција. Многу реклами што проповедаат дискреција кога станува збор за менструацијата, се гордеат со својот мал производ, неговата мала рамка и невпечатливиот колорит што го прави лесен за сокривање во чантата, немаркантен за погледите од надвор. Ваквата дискретност на производите за менструација е дополнително нагласена преку текстот кој упатува „набавете Котекс во вашата најблиска продавница, без срам. Едноставно, побарајте го по име“. Текстот доловува чувство на таинственост; името на брендот е самиот производ, а името на производот обезбедува дискреција и погодност при што жената не треба да спомнува зборови како тампон, менструација или санитарен производ. Понатаму, дискретноста е нагласена во ономатопејските извици како што е „Ssh“ на Silcot Sanitary Towel рекламата.

 

 

 

 

Рекламата Silcot Sanitary Towels е исто така совршен пример за функцијата на говорот на телото како систем на знаци што го зајакнува митот за дискреција кога станува збор за менструацијата. Жените се прикажани наведнати, малку свртени, како шепотат едни со други или нестрпливо се потпираат да слушаат.

Оваа форма на тивка размена е доста честа кај рекламите за менструални производи. Гледано само како поединечна слика – обични жени дискутираат за менструален производ – не открива никакво симболично значење. Сепак, анализирањето на конотираната слика во нејзиниот контекст – во рамките на рекламата што гордо го претставува незабележливиот, мал, супер апсорбирачки производ – лесно е да се видат говорот на телото и женските фигури како физичка манифестација на митот за дискреција. Која е темата на нивната дискусија? Тоа е ситниот производ што ја спасува нивната „рафинираност“ и „шарм“ од нивниот најстар „хигиенски проблем“, зајакнувајќи го стереотипот за менструацијата како срам за сите жени и флека на нивната безгрешна природа. На крајот на краиштата, преку меѓусебно поврзан систем на знаци, овие реклами промовираат суптилност и го овековечуваат митот на менструацијата како срамен процес вреден за дискреција за неговата „вродена нечистотија“ и крајната „не-дамска“ природа, што фрла сенка на исконската женственост.

Сепак, рекламите за менструални производи не би биле вистинското митолошко богатство кое се, да не беше појавата на современи методи на рекламирање. Иако се обидуваат да се дистанцираат од минатите склоности кон дискретно рекламирање на производи за менструација, овие понови реклами воведуваат втор мит. Оваа промена и конструкција на атмосфера на затајување најјасно се гледа низ пораката за „ослободеност“ во брендирањето на менструални производи, како на пример, „Нова слобода“, „Остани слободна“ и „Безгрижна“.

И покрај евоцирањето на чувството за слобода, овие реклами исто така прават грешка во претставувањето на менструацијата и ја избегнуваат реалноста на искуството. На пример, иако за разлика од нивните претходнички, овие нови реклами го прикажуваат менструалниот производ во целосна форма и обично слободно ги вклучуваат зборовите „менструација“ или „циклус“, тие исто така целосно ги отстрануваат сите навестувања за крв или црвена боја. Наместо тоа, вообичаено во овој нов бран реклами за производи за менструација е употребата на клиничка шема на бои и течност, зајакнувајќи го митот за затајување. Како и да е, новите реклами за менструални производи не може да се гледаат изолирано; затоа што, повторно, од суштинско значење е да се пристапи кон овие современи реклами во нивниот соодветен контекст.

Примарниот систем на знаци што ги користат новите реклами вклучуваат визуелна презентација и текстуална поддршка на женски фигури кои дејствуваат како знаци за „ослободено“ и „омоќено“ искуство на крварење. Означувачите на овие знаци вклучуваат специфичен говор на тело што остава впечаток на среќа, но исто така силно конструирана и механичка форма на позитивност и спокој. На овие реклами жените честопати се прикажани како се смеат, се вртат на плажа и танцуваат. Дополнително, може да се забележат и жени како се гушкаат или со раширени раце, а сето тоа сугерира на позитивно искуство.

Ова е дополнително нагласено преку текстот кој се користи. Многу од овие „ослободени“ реклами за менструално искуство вклучуваат императивни фрази како „Have a happy period, always“ или хаштагови како „#Среќни денови од месецот“. Овие текстуални карактеристики дејствуваат на зајакнување на визуелниот систем на знаци – говорот на телото – за да го подобрат искуството што овие понови реклами имаат намера да го продадат: мирна, конструирана позитивност за менструацијата.

Другите форми на овие нови реклами што го одржуваат митот за затајување вклучуваат системи на знаци на говор на тело и текст што промовираат „соодветно крварење“, за преку физичка активност да се избегне реалното искуството на менструацијата.

 

 

 

Јасен пример за вакво рекламирање е кампањата на Тампакс „Outsmart Mother Nature“. Една од главните женски фигури (Серена Вилијамс) е прикажана во активна позиција; означувачите го вклучуваат нејзиниот подигнат рекет, нејзиното тело во скок, пред „смакдаун“. Генерално, нејзиниот говор на тело дава особено силна порака на активност, скоро агресивен став кон втората жена која е симболично – преку зелениот костум и црвената кутија за подароци – претставена како Мајка природа и оттука и дарител на менструацијата.

Постои многу различна интеракција помеѓу системите на знаци на држењето на Вилијамс и со вклучување на зборовите „удар“, „надмудри“ и „чувар“; овие зборови добиваат посебна конотација на борба и борба против непријателот. Преку овие визуелни и текстуални знаци, рекламата ја врамува менструацијата со конструирање на идеја за „соодветно крварење“ што ја надминува мајката природа, претставувајќи ја како наметлив непријател што треба да се победи. Циклусот е речиси милитаризиран, а жените се поттикнати да се борат против него, да се заштитат, да бидат цврсти и непопустливи на искуството и, на крајот, да го избегнат.

Иако е можеби помалку милитаризиран, митот за затајување се појавува во многу реклами за производи со менструација кои ги повикуваат жените да бидат разиграни, да бидат спортски активни, да трчаат, да летаат со параглајдер, да се искачуваат по карпи и да изведуваат танцови потези.

 

 

Врз основа на системите за знаци кои вклучуваат елементи како што се спорт, вежбање, тесна бела облека и текстови како „bodyfit“ реклами кои пренесуваат пораки со соодветно искуство со крварење; сепак, „фит крварењето“ предизвикува сличен ефект на затајувачка, механичка позитивност. Сличен ефект имаат и рекламите кои прикажуваат жени како стојат среде плажа со раширени раце. На крајот на краиштата, ваквите реклами го зајакнуваат митот за затајување, дека жените треба да ја облечат својата атлетска облека и најдобра насмевка и, буквално, со трчање да се дистанцираат од непријатноста што може да настане со менструацијата. Овие реклами ги отфрлаат темните кеси за купување, но ги прикриваат разните други појави за време на менструацијата – такви што се протекувањето, болката и искуствата на телата на жените со посебни потреби.

Рекламите за менструални производи треба да бидат оние што не кријат, туку вложуваат во концепти на социјална правда и пристап до производи за менструација за сите; менструацијата не е само процес преку кој сè повеќе производи можат да бидат брендирани. Менструацијата е природен процес. Меѓутоа, кога е обвиткана во тајност со тоа што се рекламира како нехигиенска, не-дамска и нејасна појава, митовите за дискреција и затајување остануваат живи. Рекламите не треба да практикуваат дискреција, гордеејќи се на нивниот непрепознатлив производ. Ниту пак треба треба да ги затајуваат вистинските искуства и проблеми што доаѓаат со менструација. Наместо тоа, менструацијата и проблемите како менструалната сиромаштија треба да станат теми на разговори што водат до ефтини, достапни производи. Кога нормална телесна функција спречува една индивидуа да оди на училиште или на работа или кога менструацијата претставува сериозни здравствени ризици поради недостапноста на производите, огласувачите треба да дојдат до следново „откритие“: дека тие жени не треба да гледаат среќни фигури во тесна бела облека и скокање покрај плажа, додека стерилна сина течност се истура над влошките. Она што всушност е потребно, се нови реклами кои ги отфрлаат темните торби полни монотони, контролирани расположенија и прикази за менструацијата и работат кон вистинско ослободување и транспарентност.

 

 

 

 

 

 

 

Цитирани текстови и слики:
[Figure 1] Kotex Ad in HYGEIA Magazine, September 1924.: MEDICINE BOOK, Old ADS, Kotex. Pinterest, www.pinterest.com/pin/456271005992120719/.

[Figure 2] “Tampax Advert from 1949 (UK). Menstrual Pads, Tampax, Vintage Advertisements.” Pinterest, www.pinterest.com/pin/454582156130529833/.

[Figure 3] “Buy Sofy Cool Sanitary Pads – 30 Pieces (SuperXL+) Online at Low Prices in India.” Buy Sofy Cool Sanitary Pads – 30 Pieces (SuperXL+) Online at Low Prices in India – Amazon.in, www.amazon.in/Sofy-SOFY-COOL-SuperXL-30P/dp /B07R59HRCM.

[Figure 4] Loftus, Valerie. “9 Ridiculous Things That Always Happen in Feminine Hygiene Ads.” The Daily Edge, 2017, www.dailyedge.ie/ridiculous-things-that- happen-in-tampon-ads-3325090-Apr2017/.

[Figure 5] Kissling, Elizabeth. “Is Mother Nature Winning?” Dr. Kissling, 18 Sept. 2019, kissling.wordpress.com/2010/06/08/is-mother-nature-winning/.

[Figure 6] “Buy Sofy Bodyfit – XL (6 Pads) Online at Low Prices in India.” Buy Sofy Bodyfit – XL (6 Pads) Online at Low Prices in India – Amazon.in, www.amazo n.in/Sofy-Bodyfit-XL-6-Pads/dp/B00KS1F448.

“Manufacturer of Sanitary Napkin Vending Machines, Incinerators & Sanitary Napkins.” JOYDAYS (Sanitary Napkins Manufacturer) www.joydays.co.in/.

Whisper. “Whisper All Day No Check!” Youtube, uploaded by Whisper Philippines, 29 Jan. 2016, https://www.youtube.com/watch?v=urdeS_olcJ0.

Whisper India. Facebook, 6 May 2015, https://www.facebook.com/Whisper-India-1590265534589940/

“Tampax Advert from 1950s (UK). Feminine Hygiene, Sanitary Towels, Tampax.” Pinterest, www.pinterest.com/pin/454582156130528335/.

“Vintage Beauty and Hygiene Ads of the 1920s.” Vintage Ad Browser, www.vintageadbrowser.com/beauty-and-hygiene-ads-1920s.

Harford, Tim. “How Did Companies Sell ‘Unmentionable’ Sanitary Towels?” BBC News, BBC, 26 Feb. 2020, www.bbc.com/news/business-51297025.

Advice about Selling Kotex, 1920s, at the Museum of Menstruation and Women’s Health, www.mum.org/kotdispl.htm.

“Vintage Beauty and Hygiene Ads of the 1920s (Page 14).” Vintage Ad Browser, www.vintageadbrowser.com/beauty-and-hygiene-ads-1920s/14.

Lil-Lets Advertisement, October 1988, at MUM, www.mum.org/liloct88.htm.

НЕ треба да значи НЕ! – „Нетипичните“ жртви на силување во Македонија не можат да го пријават и да го докажат делото

Новиот Закон за спречување и заштита од насилство врз жените и семејно насилство донесен на 27 јануари годинава, што почна да се применува од шести мај, е во согласност со Истанбулската конвенција (Конвенција на Советот на Европа за спречување и борба против насилството врз жените и семејното насилство). Во него опфатени се поимите за насилство врз жени, родово базирано насилство врз жени, семејно насилство, род, трансродово лице, како и видовите на насилство. Ново во овој закон е дефинирањето на сексуалното насилство и силување како „Секое дејствие од сексуална природа, со кој било телесен дел или предмет, на телото на друго лице без негова/нејзина согласност. Сексуално насилство постои и кога се наведува или присилува друго лице да се вклучи во дејствија од сексуална природа со трето лице без негова согласност. Согласноста мора да е изразена доброволно како резултат на слободната волја на лицето, проценета во контекст на околностите“.

Законски, сето ова звучи добро, согласноста е таа што е најважна за сексуалниот чин, а сè спротивно на тоа е сексуално насилство и силување. Но, во практиката, работите се поинакви. Затоа што во Кривичниот законик на РСМ силувањето сè уште е само доколку е употребена физичка сила или закана од страна на сторителот и даден отпор од страна на жртвата, постои „невидлива“ бројка во Македонија на случаи на силување за кои малку се зборува и всушност не постојат пред институциите. А, во реалноста постојат, без разлика дали се работи за сексуално насилство во интимна врска или брак, во рамките на семејно насилство, силување со злоупотреба на супстанции, силување каде што жртвата се замрзнува од страв… Според Наташа Бошкова, адвокатка која е дел од тимот на „Маргини“, вели дека ако некоја појава не е видлива во законот исто како да не постои и да не се случува.

„Силувањето без употреба на физичка сила и закана од страна на сторителот и отпор од страна на жртвата не е препознаено во Кривичниот законик и оттука нема официјална бројка на вакви случаи. Сметам дека случаите на силување без согласност на страна на жртвата се многу поголеми од она што институциите, па и организациите го евидентираат. Со колегите од ХОПС само што завршивме истражување за родово-базираното насилство врз жените кои употребуваат дроги, чиишто наоди потврдуваат дека состојбата на дејство на одредена супстанција се злоупотребува од извршителите на силување. Имено, дел од жените кои употребуваат клупски дроги споделија специфични искуства на силување во отсуство на нивна согласност, односно отсуство на можност да ја изразат својата согласност како резултат на дејството на психоактивните супстанци. Ова силување не го препознаваат институциите, особено полициските служебници, па жртвите најчесто се разубедуваат да не пријават и да не поведат постапка со образложение дека нема присила и закана и нема отпор на страна на жртвата“, вели Бошкова.

 

Согласноста е клучна

 

 

Според Ина Џугуманова, правна советничка во Хелсиншкиот комитет за човекови права, повеќето жени и девојки кај нас не се запознаени дека во нашата држава за едно лице да одговара за силување треба да применило физичка сила или закана дека ќе ја нападне жртвата, а жртвата да давала активен отпор.
„Сметам дека едни од најобесхрабрените да пријават се жртвите на силување од страна на интимен партнер. Овие жени и девојки ретко даваат активен отпор на сексуалниот однос, но тоа не значи дека тие на тој начин ја дале согласноста. Секој полов однос без согласност претставува силување. Секако, особено кога станува збор за жртви од страна на интимен партнер кои не дале согласност на сексуалниот акт, но и кон други жртви кои не дале активен отпор, кои честопати се двојно виктимизирани од страна на институциите, најчесто од полициските службеници. Сме биле сведоци на случај кога полициски службеници ѝ имаат кажано на жртва дека ако физички не се противела, сакала да има однос, но и на случаи кога полициски службеници сметаат дека жената секогаш треба да има сексуален однос со својот партнер, без разлика дали таа сака или не. Ваквиот однос, но и моменталната регулација во Кривичниот законик, на крајот резултира со непроцесирање на пријавата доколку жртвата не приложи докази за повреди со кои би докажала дека врз неа е применета физичка сила, односно дека таа давала активен отпор“, вели Џугуманова.
Според официјални податоци од МВР, во текот на 2018 година имало регистрирано 31 случај на кривично дело силување, во 2019 година 35 кривични дела, а во 2020-та 38 кривични дела силување. Во 2021 година, во периодот од јануари до април, според податоците од МВР се регистрирани десет кривични дела силување за кои се пријавени девет сторители.

 

 

Од Јавното обвинителство велат дека не водат статистика за случаите во кои отсуствуваат параметрите физичка сила или закана.
„Имајќи предвид дека кривичното дело се врши кога друго лице се присилува на обљуба со употреба на сила или закана дека непосредно ќе нападне врз неговиот живот или тело или врз животот или телото на нему блиско лице. Оттука, во Јавното обвинителство не се води статистика според параметрите на прашањето што го поставивте, па од тие причини не сме во можност да ви ги дадеме бараните податоци. Јавните обвинители, по завршување на истражната постапка, во која ги имаат прибрано материјалните и вербалните докази со кои несомнено го докажуваат стореното кривично дело, ги поднесуваат обвиненијата до надлежните судови. Оттука, сите поднесени обвиненија по кои е водена судска постапка се поткрепени со релевантни докази во однос на кривичната одговорност на обвинетите лица“, изјавија од Јавното обвинителство.

Бошкова вели дека срамот и стравот да се зборува за ова искуство и да се пријави пред надлежните институции ги одвраќа жртвите да ги пријават случаите на силување.

„Малиот број жртви, пак, кои одлучиле да го пријават силувањето се соочуваат со повеќекратна виктимизација преку повторување на исказот во сите фази на постапката, докажување на веродостојноста на својот исказ, одбрана на својот интегритет како жртва и слично. Ова ги пролонгира последиците од насилството врз физичкото и менталното здравје, а неретко кај жртвите се создава чувство на вина дека и тие придонеле или можеле да го спречат насилството“, вели Бошкова.

Околу тоа зошто жртвата не би давала отпор доколку некој се обиде да ја силува, Џугуманова објаснува дека многубројни истражувања од страна на психолози упатуваат на тоа дека жртвите многу често се „смрзнуваат“ од страв дека ќе бидат тешко повредени или убиени и поради тоа никако не реагираат на сексуалниот акт, односно не даваат отпор.

„Има и такви што од голем шок не даваат отпор, плачат, го молат сторителот да престане и слично. Секоја жртва различно реагира и не смее однапред да се претпоставува како една личност треба да се однесува во таква ситуација. Согласноста треба да биде јасно дадена, а недостигот од активен отпор не смее да биде претпоставка дека жртвата ја дала согласноста“, вели таа.

 

Непријавување и недоверба во институциите

 

 

Со ваков однос на институциите жртвите се обесхрабруваат, што дејствува на нивното ментално здравје, ја губат довербата, се разочаруваат и избегнуваат да пријават во полиција. Стравот и срамот во случаи на силување е голем, а во овие „нетипичните случаи“ постои и нишката на недоверба и неможноста на докажување на делото според нашиот Кривичен законик.

Многу честа појава е жртвите на силување да не го пријават силувањето веднаш, па дури да поминат и години за да се охрабрат да им пристапат на институциите, што значи дека медицински е потешко или невозможно да се докаже дека делото се случило без согласност.
„Докажувањето силување е оставено на здравствената професија преку потврда на повредите настанати како резултат на присилата и отпорот, без да се цени контекстот на извршување на кривичното дело, исказот на жртвата и другите околности на случајот. Па, така, во отсуство на медицинска документација, жртвата не може да докаже дека навистина била жртва на силување без нејзина согласност. Во насока на ова, сакам да споделам еден случај на силување што беше пријавен во 2008 година, а жртвата по првпат беше повикана да даде исказ во обвинителството во 2021 година. Обвинителството го врши испрашувањето на жртвата во насока на докажување дали во конкретниот случај има присила и закана од сторителот и отпор и одбивање од страна на жртвата“, вели Бошкова.

Ана Аврамовска Нушкова, правна советничка од Националната мрежа против насилство врз жените и семејно насилство, во однос на пријавувањето вели дека има голем број жртви кои воопшто не го пријавуваат силувањето, а исто и такви што ненавремено ќе побараат медицинска помош и институционална заштита.

„Со тоа се отежнува или воопшто не се случува прибирањето на потребните докази од страна на форензичарите. Дополнително, отежнувачка околност е доколку во градот каде што живее нема упатувачки центри за жртви на сексуално насилство (моментално кај нас Скопје, Тетово и Куманово) во рамките на болниците раководени од Министерството за здравство и жртвата може да биде и жртва на осуда и ревиктимизација првично од најблиската околина, а потоа и пошироко со што се зајакнува јазот на недоверба во работата на институциите“, вели Аврамовска Нушкова.

 

 

Потребно е криминализирање и на силувањето во брак

 

 

Според Џугуманова, официјалните податоци на институциите дефинитивно не ја отсликуваат вистинската слика за сексуалното насилство кај нас.

„Под сексуално насилство не се подразбира само силувањето туку и сексуалното вознемирување преку интернет, сексуалното вознемирување на јавен простор, сексуалното вознемирување на работно место, кое може да биде вербално и невербално, демнењето, половиот напад врз дете кое не наполнило 14 години итн. Дел од овие кривични дела сè уште не се инкриминирани во нашиот Кривичен законик. Поради тоа, моментално се работи на измени на Кривичниот законик во овој дел, а со цел усогласување на нашето законодавство со Истанбулската конвенција, која нашата земја ја има ратификувано. Оттука, во ситуација кога ги немаме ниту инкриминирано сите форми на сексуално насилство, нашите институции не можат да водат целосна статистика за сексуалното насилство“, вели Џугуманова.

Аврамовска Нушкова вели дека во оперативниот план на Министерството за правда се измени и дополнување на КЗ, меѓу кои една од предвидените промени е и дефиницијата за кривичното дело силување.

„До денес, Министерството ја нема спроведено таа активност. Измената треба да биде во насока на воведување согласност како еден од основните елементи на кривичното дело силување, а додека употребата на сила и/или закана да се стави како потежок облик на делото. Дополнително, иако во ниту еден контекст не е исклучено силувањето во бракот (како полово малтретирање е предвидено во семејното насилство), сепак сметаме дека треба во делото да се воведе дополнителен став каде што ќе се прецизира дека ова казнено дело може да се изврши и врз сегашен или поранешен брачен другар или интимен партнер и во согласност со член 36 став 3 од Истанбулската конвенција, а е во насока на препознавање и преземање на правни дејства за делото силување во брак“, објаснува Аврамовска Нушкова.
Владата на Република Северна Македонија на деведесет и третата седница, одржана на 9.10.2018 година, го усвои Националниот акциски план за имплементација на Истанбулската конвенција (2018-2023) и ги задолжи сите надлежни министерства и релевантни институции да подготват годишни оперативни планови за спроведување на активностите од НАП-от и да ги објават на своите интернет-страници.

„Потребно е итно усогласување на КЗ со Истанбулската конвенција. Всушност, Европскиот суд за човекови права многу порано го постави стандардот што државите мораат да го воспостават на национално ниво со цел ефикасна заштита на жртвите на силување. Според судот, клучно обележје на силувањето е недостаток на согласност од страна на жртвата. Законот за спречување и заштита од насилство врз жените и семејното насилство го дефинира семејното насилство, кое вклучува и сексуално насилство. Но, ова не е доволно да се даде ефикасна заштита на жртвите на силување во брак сè додека тоа не се криминализира со КЗ. Недостаток на постојната одредба за силување, покрај дефинирањето на обележјата на кривичното дело, е и непрепознавањето на силувањето извршено во контекст на семејно насилство. Ова е дополнителна причина да се забрза измената на КЗ и конечно да се даде заштита и на жртвите на силување извршено во контекст на семејно насилство“, вели Бошкова.

Во повеќето европски држави силувањето е кривично дело што подразбира присила, употреба на сила, закана со сили или, пак, неможност да се одбрани. Според анализа на „Амнести интернешнел“, само 12 од 31 земја во Европа имаат закони што го дефинираат силувањето како секс без согласност. Според анализата, земјите што го дефинираат силувањето како секс без согласност се: Белгија, Хрватска, Кипар, Данска, Германија, Грција, Исланд, Ирска, Луксембург, Малта, Шведска и Велика Британија. Секој сексуален однос без согласност е силување и нема „ништо помеѓу“, се наведува во извештајот на „Амнести интернешнел“ од 17 декември 2020 година. Во него се вели дека силување е исто така ако жртвата е пијана или под дејство на дрога; или ако таа решила да оди дома со некого; или доколку е провокативно облечена. Силување е и ако жртвата не кажала јасно „не“ или физички не се спротивставила на насилникот. Меѓу земјите-членки на ЕУ, Данска е последната што го заостри законот за силување веднаш по Хрватска во декември минатата година.

 

 

 

Извор: Portret.digital

 

„Оваа сторија е објавена во рамките на регионалната програма “Имплементирање на норми, менување на ставови,” финансирана од Европската Унија и имплементирана од UN Women“.

Кога сакаме, не сме сами: интервју со Јелисавета Благојевиќ (прв дел)

Кога културен фестивал кој изобилува со пронижувачки искуства како Скопскиот фестивал на гордоста и првата феминистичка платформа Медуза ќе ги распарат конците на сомнеж кон гигантски форми на прангосувачко заедништво, толку големи што во себе кријат мрачни ширини на присила и молк (страшно е да се каже на глас, но замислете – еве, зборуваме, можеби, за нашата мила нација, и нашите безгрешни семејства ..); и тие конци, црвени и црни, ќе ги позајмат да зашијат скршено срце – навистина, тогаш станува збор за нешто што може да ги промени нашите животи. И природно е, во тоа се зјапа романтично. Скршеното срце, сега зашиено, не е и не „мора“ да биде зацелено затоа што сѐ што „мора“ да биде ја конзервира повредата и ја наложува како непроменет начин на живот, кој повредува и повредува..; спротивно на тоа, кога скршеното срце е изложено, кога конците се видливи, тоа е сила, тоа е доволно за живот во кој јас може да се пресоздаде, неумитно во себе да ги опфати грижата, болката, срамот, стравот, љубовта, себе-дарувањето, пријателството, радоста и конечно – гордоста да се биде ваков или таков, или никаков, но возможно е – секаков!

 

Јас, со скршеното срце… – Ваквото раѓање на јас, ваквата субјективизација е одважна; тешка и несвојствена во суровиот капитализам, растревожениот патријархат и грозниот колонијализам. Но оваа субјективизација е политички порив за нова политика, можеби последната шанса за нова и подобра политика, базирана на грижа за – (себе и другиот), а не грабање (ius proprium). Кога поединечното јас е дел од многуте ние без да биде асимилирано, туку да пулсира со својата различна посебност, тоа значи дека: сечиј пулс е важен кога живееме заедно.

 

Што значи „два“ од гледна точка на љубовта? Како себе и другиот се содржани во два, имено, каков е погледот кон светот од сцената за двајца, од која заедно се гледа од позиција на разлика, а не на идентитет (како што преносно опишува Ален Бадју во Éloge de l’amour?

 

Прашањето за идентитетот и разликата, можеби, е најстарото филозофско прашање. Скоро целата традиција на западно-европското мислење, имено, тоа што се основни логички принципи на западно-европската традиција го содржат и концептот на разлика и на идентитет. Рационалното мислење, всушност, е нужно одредено од соодносот помеѓу идентитетот и разликата. Тоа што за нас е важно, во врска со ова прашање – што значи два? – и од гледна точка на љубовта, може да се чита на два начини. Во модерната традиција на мислењето, тоа два и тоа јас заедно со другиот, заправо, е секогаш прашање сведено само на идентитетот. Значи фигурата на другиот/да се биде заедно со другиот и ваквото разбирање на љубовта, всушност, одново ја потврдува позицијата на јас. Поради претходново, оние кои се занимаваат со политика на љубовта, понекогаш тврдат дека во традицијата на рационалното западно-европско мислење – љубов, нема! И тоа е еден проблем. Оттука, за љубовта да биде можна од идентитетска позиција, другоста на другиот мора да се уништи, имено, да се уништи онаа вистинска разлика на различното од јас. Значи, разликата треба да биде посветена, и во склад со идентитетот. Од прашањето за љубовта: што значи два, од гледна точка на љубовта? – произлегува друг проблем кој го третира (не само!) феминистичката теорија, овде може да ја спомнам Лис Иригаре, поради тоа што се работи за култура, традиција, начин на мислење што пребројува сѐ. Значи, љубовта не е пребројлива, таа не е “еден“, “два“, “три“, па “колку“ полови има – има “пет“ има “шест“, па со сето ова и да го решиме проблемот. Проблемот на љубовта и суштинското прашање за љубовта и како таа да биде возможна, е напуштање на таа економизирачка идеја – дека сѐ може да се преброи, дека сѐ може да се затвори во некакво броење: едно јас и едно ти сме два. Два во љубовта, сѐ уште и на линија на Иригаре но и на други, е фигура на мноштво. Така, и кај Жак Дерида: другиот е секогаш фигура на мноштвото. И тоа значи дека јас и ти никогаш не сме сами. Љубовта е можна само во смисла на тоа дека таа фигура на два е мноштвена фигура, и која никогаш не може да биде преброена, затворена. И тоа прашање за љубовта, заправо, отвора кон нешто што не одговара на традиционалното разбирање на љубовта, дури ни на она што е пар. Парот не е мноштво, парот е и еден и два, и тоа се подразбира во модерната традиција, истава е таква на поседување и присвојување. Компликацијата која настанува со парадоксалната идеја за љубовта е тоа – за да биде љубов, мора да биде мноштвена. Конечно, се отвора едно друго прашање: како е можно во традицијата на рационалното мислење, каде што основно правило е или “А“ или “Б“, односно или јас или ти, да се мисли љубовта? Љубовта како двајца, како однос во кој постојано сме “или/или“ – каква е таа, побогу, идеја за љубовта и дали тоа воопшто е љубов?

 

 

Фотографија на Соња Ставрова, од ретроспективната изложба Blinded by Love на FRANKO B, Скопје, 2021
Што значи дарот на љубовта? И зошто тоа што е љубов – нужно е љубезно, а не хиерархиско, и не подредува, туку се отвора кон изобилството можности во кои љубовта се случува, така што се случуваат многу љубови и ниту една меѓу нив не бара да биде најголемата, најважната, што ги потиснува и истиснува сите други во свое име?

 

Кога станува збор за промислување на љубовта, значи не само љубовта туку и љубовта на која упатува Дерида, на пример, тој користи два поими: поимот „поклон“ и неговата логика и логиката на „дар“. Логиката на „поклон“ е логика на реципроцитетот, односно економска логика. Значи: “те сакам но очекувам возврат“, па така – љубовта да биде обзнаена, секогаш изговорена и заправо, љубовта да биде на страна на оној што е активен, што знае за љубовта и знае како да се сака, зарем не? За разлика од друиот што можеби е сакан, а тоа воопшто не го знае.. Во секој случај, оваа логика е идентитетска, и ги подразбира тој што сака и тој што е сакан, односно како секогаш љубовта треба да знае кој сака и кој е сакан?! (sic) Па така, се дава тој „поклон“, што, повторувам, секогаш подразбира реципроцитет, разземање итн. Како што тоа веќе е впишано во логиката на полонот: некому носиме поклон, со тоа што и очекуваме поклон за возврат. Нели, некому ќе му се каже: те сакам но едвај и да можам да преживеам, ако истото не ми го возвратиш. Во оваа традиција на мислењето за љубовта, секогаш, се очекува нешто за возврат. Тоа што за Дерида е многу важно, природно, е логиката на „дар“. Дерида, всушност, цени за истава дека тоа е љубовното љубовно. А тоа е логика која не знае за економија, за реципроцитет, и како Дерида ја нарекува: дарот на бесконечната љубов. Но ние не знаеме .. за тоа е потребно – знаењето за љубовта да не претходи на љубовта; ние сакаме без тоа да го (со)знаеме и не знаеме кому ја упатуваме таа љубов, значи, не постои одредено идентитетско место што е обземено од претходново. Фигурата на љубовта и фигурата на дарот, така, се отвораат кон споменатата идеја за мноштвото, која што, пак, е важна и за вториот дел од поставеново прашање. И овде најнапред станува збор за канонскиот модел на љубов. Истовремо и за доведување во прашање на овој модел. Тоа го наоѓаме, на пример, кај Жан Лик-Нанси: за љубовта да биде љубов/љубовна, и како таква да биде возможна – љубовта не смее да привилегира. Значи, сите љубови се подеднакво важни, сите љубови се содржани веќе во возможноста за љубов, која пак повратно – љубовта ја чини возможна. Родителската љубов, љубовта на љубовниците, љубовта кон комшијата, љубов кон странците, туѓото, тоа што прв пат се здогледува, љубов кон детето.. – сите се подеднакво важни, и не смее да се привилегира меѓу нив, токму затоа што сиве овие љубови – љубовта ја чинат возможна.

 

Од серијата цртежи (волна на хартија) на FRAKO B, 2012-2016

 

 

O philoi, oudeis philos. Еден од античките зборови за љубов е philia. И има ист корен за зборот „пријател“ или philos. Меѓу другото, philos е содржан и во зборот филозофија. Каква е корелацијата помеѓу љубовта-пријателството-мислењето? (Агамбен, Нанси, Дерида… и што, сега?)

 

За разлика од модерниот поим за љубов, кога го користиме само тој еден поим за љубовта, античкиот свет познавал три поими за љубов: eros, philia и agape. Еротската љубов или eros е најблизу до она што ние го препознаваме како љубов помеѓу љубовници, кога страста е најизразена, philia е поим кој се однесува на пријателството (останува уште нешто да се дообјасни бидејќи не е сѐ толку лесно и буквално преведливо), и agape е некаков поим кој упатува на однос кон божества, и на пример се користи во христијанството како модел на љубов. Сега, прашањево пред сѐ се однесува на philia. Philia, можеби најопсежно па и најдобро е анализирана во книгата на Дерида Politiques de l’amitié каде што се занимава со канонскиот модел на пријателството, и каде што зборува за тоа дека пријателството е мислено како хомоеротска врска помеѓу мажи, односно меѓу политичките субјекти. Пријателската љубов е базирана на односот помеѓу сличното со слично, па го има тој момент на познанство и сличност (familijarnost) – и како таква, таа е машка. Од овде може да се заклучи дека пријателот како политички субјект е секогаш, заправо, машки. Тоа не значи дека не постојат поинакви пријателства, како на пример женски пријателства или пријателства помеѓу маж и жена, но тие како такви не се канонски и постојат различни изрази во колоквијалниот јазик што упатуваат на тоа: 100 пати сме слушнале дека жена и маж не можат да бидат пријатели, дека женските пријателства се послаби и помалку квалитетни.

 

(продолжува)

 

PS. Секоја година, неуморен е глаголивиот обид да му се упати благодарност на нашиот врзив конец, човекот кој е нишка што нашите животи ги спојува во возможност за поинакви, можни начини на обитување, што од тоа дури прави култура – на Славчо Димитров. И постојано, зборовите се измолкнуваат на големата восхит за неговата трудбеничка посветеност. Но потоа, во сивите денови, случајно ќе допреме таму каде што поминал конецот, и повторно се потсетуваме на Славчо и само го чекаме јуни…

 

Разговорот го води Вики Младенова

 

 

 

 

 

 

 

Разговорот е дел од проектот Breaking the silence, во соработка со Heinrich-Böll-Stiftung e.V.

Или како сите, или ништо – Мајки и камионџии

„…и доаѓајќи до тоалетот забележувам дека штотуку
сум добила менструација, па јасно, нели, како порано не ми
текна, надуен стомак, тежина, нервоза, со тоа сè е објаснето,
со овој за мене сосем непотребен циклус.“

 

„…И одеднаш разбирам: никаква болест нема. Тоа сум само јас.
Со сето зло што ми припаѓа“
Или како сите, или ништо
„Мајки и камионџии“

 

Ивана, главен лик од истоимениот расказ од збирката раскази „Мајки и камионџии“ од Ивана Доброковова, својата (животна) женска приказна ја започнува со зборовите: „Во времето кога се родив, имаше толку многу накотени Ивани, како гниди, од Ивани се сопнувавте на секој чекор…“ преку кои ја отвара сагата за нејзините женски патешествија и тежината на тоа жената да се издвои од толпата и да ги прескокне очекувањата кои општествените дефиниции за нормалност и‘ ги налагаат; да се оттргне од сите сенки, духови и призраци кои ја прогонуваат, обидувајќи се да ја вратат назад во шаблонот на традицијата и исполнувањето на нечии замислени очекувања, кои очекувања се само одговор на нечии туѓи потреби.

Колку повеќе има исти, толку потешко се прифаќаат различните.

Нашата Ивана уште на почеток е свесна дека не само што не сака, туку не може да биде обична Ивана и да се претопи во сите Ивани, иако сите други Ивани биле забележувни и вреднувани повеќе од неа: „Мајка ми еднаш на родителски состанок гордо се исправила кога учителката почнала да зборува за тоа колку Ивана е паметна и вешта, колку е успешна, ама само до моментот кога станало јасно дека зборува за Ивана што седеше на клупата до мене, да, отсекогаш бев навикната дека за многумина бев другата, третата Ивана…“.

Оваа Ивана, „за жал“ не ги исполнувала условите да се вклопни во ниту една дефиниција за успешна, шармантна, вреднувана и женствена жена, а штом не ги исполнувала условите, се разбира, морало да се побара стручна помош: Со години траеше периодот додека мојата психијатарка на улицата Техелна успеа правилно да ми го постави лекарскиот третман, откако точно ги избалансира флуктуациите нагоре и надолу, за да не бидам премногу стишена и забавена, ама од друга страна, пак, ниту непримерно дива и весела, за да бидам под контрола, нејзина, на мајка ми, своја лична, и да не можам да полетам некаде далеку од каде би морале повторно да ме преселуваат на земјата или да ме исправаат пак на нозе, накусо, за да бидам своја на своето, ама само во рамките на разумните, точно определени граници: своја на своето одовде-донде.“

Светот преполнет со Ивани кои мечтаат за брак и семејство, за љубов и партнери, за забави и дружби ја отфрла и казнува Другата Ивана, бидејќи таа по се‘ се разликува од нив. Не мечтае за брак и семејство, туку одгледува многу цвеќиња од кои повеќето се отровни; наместо да биде опседната со партнери и љубов, таа е опседната само со коњи, грижата за нив и пишувањето роман за коњи; наместо да се грижи за својот изглед, таа заборава дека постои: Не сум дебела, туку само така пополнета, бев слабо дете, насекаде ми стрчеа коските, ама тоа е далечно минато, сега веќе немам јасни облини, сè е само приближно, иако сум тешка веројатно колку што треба. Никогаш не можев да си дозволам да купам убава облека, никогаш не вежбав, ама, за волја на вистината, и не се замарав со таквите нешта. Не, не мислев дека се суштински само внатрешните вредности, туку едноставно немав причина за тоа. Од друга страна пак, Ивана сака да го казни светот што ја отфрла од себе како диво месо со тоа што не попушта пред очекувањата на другите. Затоа, додека повеќето ја знаат како мирна, повлечена и тивка Ивана и тоа и‘ го очекуваат постојано од неа, таа на нејзиниот омилен коњ, во јавачкиот клуб кадешто ги чисти шталите, ќе му го расчеричи стомакот со нож, по што сите ќе почнат да бараат стручна помош за Ивана, бидејќи еве, не ги исполнила ни тие очекувања на тивка, мирна и повлечена Ивана.

Отфрелноста од „нормалниот“ свет ја попопнува со цвеќињата: Ама притоа на растенијата не им негодувам, растенијата ги сакам, не поради убавината на нивните цветови, како повеќето луѓе, ниту поради миризбата, туку веројатно поради таквата нивна привидна неподвижност, неменливост, која ме смирува, и исто така поради нивната приспособливост кон страдањето, не е толку лесно да го повредиш растението, ако му ја скршам гранката, нема ниту да испушти воздишка, од раната нема да потече крв, речиси и како да не го видело тоа, ќе нарасне друга гранка, ништо не се случило, можам и цело да го исечам, ако остане коренот в земја, ќе пркне одново, а ако го истргам сосе корењата, пак нема да ми се налути, нема во последните мигови од животот пресметливо да ме гледа, нема да се брани, да се бори да преживее, а мене ќе ми биде згора на тоа за миг жал, само за миг, потоа веднаш ќе забо равам на тоа, ќе го бапнам во најлон кеса, ќе го изнесам во дворот кај контејнерот, и наредниот ден ќе си купам ново, поубаво, подобро.“

Отфрленоста, поготово ако доаѓа од неисполнување на наметнатите улоги од околината и општеството влијае на психичкиот развој кој прави да се чувствуваш помалку вреден, некорисен. А штом си помалку вреден, со што си го заслужил животот? Ивана не ја мачи сознанието за нејзината безвредност, туку ја мачи тоа што нејзиниот начин на живот го сметаа како болест и сакаа да ја излечат: „Мамо, имам триесет и една година, возрасна сум, можам да одам каде што сакам. Аха, не зборувај, тогаш зошто немаш сопруг, деца, работа, зошто живееш кај мене штом си толку возрасна, како што тврдиш?“ Нејзината различност, не ја натера да посегне по тоа да се обиде да се самоубие, туку ја натера моменот кога се исплаши дека станува ко останатите, дека се претопила со светот и во него: „Денес веројатно можам да кажам: лековите знаат да го залепат човека, иако многу делчиња попатно некаде и се загубиле.“

Ивана, триесет и една годишна жена, која го изгубила својот химен јавајќи на коњ без да знае што значи тоа, со дијагноза на депресија, без ниту една љубовна врска, опколена со отровни цвеќиња и постојан надзор на својата мајка, оставена на инвалдиска пензија и краткорочни хонорарни ангажмани е женски лик што и самата за себе си кажува: „…И одеднаш разбирам: никаква болест нема. Тоа сум само јас. Со сето зло што ми припаѓа“

Можна ли е достоинствена дигитална интимност?

На почетокот на 2020 година бевме медиумски бомбардирани со случајот „Јавна Соба“. Медиумската помпа замолкна по неколку дена и јавноста се сврте кон уште повознемирувачките настани кои следеа. На почетокот на 2021 година, медиумски (повторно) бевме бомбардирани со случајот „Јавна Соба“.

 

Жртва за три дена

 

 

И овој пат чудото траеше „три дена“. Помина протестниот марш „Јавна соба е кривично дело“, избледеа и поднесените барања до ОЈО, дури помина и маршот за 8ми Март. Набргу се појавија други скандали и политички перипетии кои го одвлекоа вниманието на медиумите, а со тоа и на јавноста.
Иако медиумите во моментот не обрнуваат внимание на определени општествени процеси, тоа не значи дека тие и понатаму не се развиваат. Општеството не застанува само затоа што камерите и светлата не се вперени во неговите процеси.

 

Интимноста е политика

 

Интимноста е длабоко политичка категорија. Креаторите на политики не смеат да ја одбегнат расправата за интимноста кај младите, дотолку повеќе што било кои други политички реформи почиваат на здравиот морален компас на генерациите кои ќе ја наследат државата.

Многуте револуционери на интимноста, како Сигмунд Фројд, во 20тиот век полека ја осознаваа интимноста кај човекот, барем од психолошко-морална гледна точка. Но, крајот на 20тиот, а особено белегот на 21виот век е дигитализацијата – создавање на новата дигитална реалност каде човекот беше соочен со редефинирање на неговата приватност, а посебно неговото интимно живеење.

Градењето на нацијата ја чини културата, која секако ги подразбрира најинтимните погледи на нашето постоење. Нациите го создаваат наративот за оправдување на сопственото постоење – Кои сме ние? Од каде сме? Зошто сме овде? Одговорите на овие прашања се влечат низ рефлексивниот процес на критичко гледање и осознавање на природата на националната култура и градење на колективниот морален компас.

Во Македонија е дојден часот за токму овој рефлексивен процес – време е да го преиспитаме нашето сфаќање за интимноста – особено во дигиталниот свет.

Почнувајќи од невидливите секојдневни предизвици кај младите како да ја изразат својата нужда за интимност во свет под постојан надзор, па до видливите скандали како „Јавна соба“ и спроведување на Сеопфатно сексуално образование. Интимноста меѓу младите самата исплива на површина, како предизвик за нашиот општествен дискурс.

 

Растење во (не)едуцирано општество

 

Љубов, страст, задоволство, желба, потреба, самоизразување, егоизам – импулсите зад дигиталната интимност се многу. Се чини дека, споделувањето на себеси и своето тело е дел од човековата природа. Интернетот не ја отпочнува, туку само ја истакнува човековата потреба за споделена интимност. Неуспехот да се справиме со интимните импликации на дигиталното поврзување доведува до широко распространети проблеми. Општа претпоставка е, и не само кај постарите, дека сеопфатното дигитално поврзување доведе до пад на моралната интимност кај младите. Природата на дигиталната врска – нејзината ефемерност и безличност се спротивставува на материјалноста на аналогната врска.

Недоволно развиениот и табуизиран однос на македонското општество кон интимноста е гнасниот скандал „Јавна Соба“. Случајот извади на површина навидум скриена и недопрена расправа кај нацијата. Жрвите беа втурнати во кругот на релативизација и разводнување на нечесните и криминални постапки сторени кон нив. Слушавме и јавни повици кон прешироки морални тежнеења: „едуцирај си ги децата, а не само синот“; „ама не сите мажи…“, „што морале да праќат на секоја будала“, „требале да го очекуваат тоа на толку следачи – инфлуенсерки“. Преку овие и други слични јазични конструкции се прикажува отпорот на една духовно затворена средина. Отпор кон соочување со сопственото и колективното интимно битисување. При вакви собитија на напнатост и криза, кога од нацијата се бара преиспитување на сопствената вредносна матрица – општеството се „плаши“ дека нема да го „преживее“ ова морално преиспитување и пружи отпор кој најчесто доаѓа од страна на оние кои ги провлекуваат злоделата и кои треба да одговараат за нив.

 

Пуританци и развратници

 

Македонското општество мора да прифати реобмислени ставови за нашата интимност. Процесот на саморефлексија е особено тежок. Предводници за прогресот на општеството мора да бидат активистите и интелектуалците, затоа што од нив треба да се изнедри новиот морален основ на нацијата. Саморефлекцијата на нацијата треба да се сфати како постојаната обврска да се учествува во критичка дебата за природата на националната култура. Интелектуалците, односно филозофите, правниците, книжевниците, институционализираните академици треба да учествуваат во дискурсот со свои решенија за кои отворено ќе се размислува.

За жал, во оваа задача нашата академска елита потфрла поради својата конзервативна догматика којашто не дозволува поширока критика на културата и реобмислување на општеството, а со тоа и на самиот идентитет на човекот. Но, оваа пасивност не отвора нова шанса и предизвик за нови генерации мислители да ја земат врз себе обврската да ја реобмислат нацијата за своето време. Нивната поврзаност со домашното и светското научно и културно наследство можат да понудат пошироки хоризонти кои се потребни на дискурсот.

Расправата околу „Јавна Соба“ прикажа општествени нишки кои можат да се групираат како: „прогресивни“, „реакционерни“ и „традиционалистички“.

Прогресивната група ја претставува реакцијата на жртвата – жената. Имено, нивното присуство во општествениот дискурс служи за актуелизирање на појави како „Јавна Соба“ кои служат за деконструкција и предизвикување на системот. Се поставува прашањето: кој нормативен преседан ќе се создаде од овој конфликт?

Реакционерните групи ја покажуваат реакцијата на системот – оние кои се обидуваат случаите како „Јавна Соба“ да ја разводнат позицијата на жртвата и да го олеснат товарот на оној кој го извршил злоделото. Со неколку збора, на ова становиште може да се воочи преку фразата: boys will be boys (момчињата ќе бидат момчиња).

Традиционалистичките групи се потешки за определување поради нивната посебна положба. Тие начелно се согласуваат дека „Јавна Соба“ е поразителна појава, но насоката во која треба да се движи реакцијата не е кон казнување на сторителот, туку кон спречување на пробив на нови морални разгледи. Имено, во оваа група можат и да се најдат оние скептици кон феминизмот како движење кои се обидуваат да имат некакво разбирање кон положбата на жртвата затоа што во неа ги гледат своите најблиски (мајка, сестра), но на крајот од денот сметаат дека било какво морално поместување на моменталното status quo би било премногу радикално.

Постоењето на овие три големи групи му даде тек на дискурзивното расплетување. Во првиот момент реакцијата на системот започна со обвинување на жртвата и нејзина двојна виктимизација. Од една страна е траумата од појавата на лични слики и информации во групата „Јавна Соба“, а од друга страна е обвинувањето од страна на општеството кое вината ја наоѓа во самата жртва – „си го барала“. Понатаму, во обид да се најде некое „политички коректно“ средиште на конфликтот во дискурсот се појавија барања таа [жртвата] да се заштити, но не преку казнување на оној кој го извршил злосторот. Наместо тоа, се повикува на понатамошно ограничување и впрегнување на жртвата во поригорозен морален систем како предмет на заштита, а не како личност – човек – со достоинство. Ова значи дека жртвата – жената во случајот не се гледа како човечка жртва, напротив, се апстрахира во предмет кој треба да се заштити, не од злосторникот туку од самата себе.

 

Двојна виктимизација на жената

 

Ова особено е видливо во судирот меѓу „заштити ја керќа ти‘‘ и ,,едуцирај си го синот“, наместо да се сфати како израз на барање за достоинство, се разви контра наратив кој може да се согледа во реченицата „едуцирај си ги децата“ со кој во суштина се релативизира позицијата на жртвата, а притоа вината ја дели на двете страни. Ваквото разводнување на положбите злосторник и жртва единствено е во полза само на злосторникот затоа што неговата казна би била значително помала, а врз жртвата се додава дополнителен товар. Постои повеќеслојност на овој товар на жртвата особено кога се зема предвид фактот дека во овој конкретен случај станува збор за жртва-жена, и злосторник-маж.

Барањето за институционална реакција по случајот е само првиот чекор кој нужно треба да се направи. Всушност, ажурноста на системот да постапи во овој случај е приказ за спремноста на нашите креатори на политики да покажат поголема полова сензитивност во политиките и правните норми кои ги создаваат, но и институционален капацитет истото да се спроведе. Сепак, ова е само прв чекор. Главната последица кон која што треба да се стремиме е критичко преиспитување на нашиот колективен однос кон индивидуалната интима.

 

На сите ни е потребно сексуално образование

 

Креаторите на политики не смеат да се исклучуваат себеси од генералните трендови. Факт е дека споделувањето на себеси и своето тело, особено кај младите, ќе продолжи да бележи тренд на пораст во иднина. Најпосле, не можеме да одиме против насоките на општествениот развиток. Факт е и‘ дека во суштина нема ништо нужно лошо во споделување на себеси и сопственото тело во интимни околности и тоа на личноста на која и веруваш. Send nudes – стана дигитална синтагма за повик кон интимност. Од божици на плодноста до грчки богови, разголеното тело е предмет на естетски интерес од моментот кога човекот научи да делка камења. Додека во Античка Грција се славеше мускулестата и складна машка форма, откако дојдовме до Ренесансата фокусот почна да се насочува кон жените. Едноставно речено, човековата фасцинација со визуелната интимност е вродена и ќе остане со нас.

Сеопфатното сексуално образование, доколку се спроведе доследно на својата суштина, не би требало да се ограничи само на училишните клупи. Севкупната јавност би требало да стане учесник во реобмислувањето на заедничкиот морален компас и став кон дигиталната интимност. Ќе се повториме: факт е и‘ дека во суштина нема ништо нужно лошо во споделување на себеси и сопственото тело во интимни околности и тоа на личноста на која и веруваш. Потребно е како нација да научиме како правилно да ја уважуваме интимноста, и како правично да ги казниме злосторниците кои ги загрозуваат жените.

Сепак, визуелната фасцинација со интимноста може да биде и деструктивна, особено кога дискурсот на нацијата е склон да одбегнува отворена расправа за овие теми. Како што е случајот и со многуте други особености, човек може да се научи како правилно да ја искаже сопствената потреба за интимност. Се разбира, доколку македонското општество остане духовно затворено и лажно моралистичко – ќе се соочуваме само со уште поголеми лични и колективни скандали.

 

Надеж за достоинствена интимност

 

Дијалектиката на поделеност и соперништво меѓу мажот и жената е неодржлива затоа што го празни човековото битие од неговата суштина. Човековото достоинство (dignitas humana) се стекнува преку признавањето на човечноста на другиот – човекот на „другиот“ мора да му признае дека тој/таа е човек. Достоинството во западниот свет има плитка позадина и различни сфаќања, но достоинството во оваа смисла треба да биде сфатено во неговaта морализаторска смисла: достоинството е основно и природно својство на секој човек еднакво, токму поради фактот што е човек.
Дискурсот и новоформираните наративи во развој мора да влијаат врз стварноста, а посебно во областа на правото кое мора да произведе норми за зацврстување на достоинството и заштита на правата на поединецот. Понатаму, овој случај мора да биде вовед во поголемите прашања за нашето општествено битисување кое бара од нас постојано учество во критичка расправа за природата на нашата култура и нејзините сфаќања за прашањето на интимноста.

Достоинството подразбира признавање на човечното во човекот, но истовремено бара прифаќање на зборовите на Теренциј: Homo sum, humani nihil a me alienum puto (Јас сум човек, ништо што е човечко не може да ми биде туѓо).

 

 

 

Извор: РесПублика  (www.respublica.edu.mk

https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/

Отпорот е клуч – феминизам и борбата за климатска правда

Си одиш накај дома, вжарена летна топлина ти ја гори кожата, но сепак си благодарна – не сите жени можат да одат слободно – одењето за многумина е привилегија. Не е потребно долго време пред да забележиш дека местата низ кои минуваш страдаат, јасно е дека тоа се места без свој глас, без никаква моќ за делување. Овие места не можат да се борат, да викнат назад кога некој ќе фрли пластична кеса со ѓубре, кога истиот ќе искорени ред од дрвја кои тие ги негувале со години. Ова се не-пространи простори, места кои не заземаат место. Ваквите средини, угнетени и немоќни, ја градат топографијата на твојот живот. Не случајно, и не без реперкусии, загадениот воздух, сивите реки закопани од ѓубришта и климатските промени кои ти ја загорчуваат иднината се mise-en-scene на твојата интимна, животна приказна. Нормално, прашањето дали е ова твој проблем, како феминистка и квир жена, бара одговор.

Американската писателка, активистка и феминистка, белл хукс (1988) вели дека феминизмот како борба за ослободување мора да постои надвор од, но и како дел од пошироката борба за елиминирање на секаков вид на угнетување и доминација. Според неа, клучно е да се согледа дека доминацијата на патријархатот дели идеолошка основа со други форми на угнетување, како расизмот, и дека нема надеж за пад на патријархатот додека други системи на угнетување стојат недопрени. И така, борбата за климатската правда станува и твоја борба.

Одамна ти е јасно дека те окружуваат системи и структури на доминација и угнетување. Во близина на влезот од твојата зграда стои маж кој решава да ти се обрати со „срце“, а ти решаваш да го игнорираш. Не знаеш дека во неговиот изопачен свет тоа е знак дека може да ти се доближи, дури и да те допре. Малку по малку ги забрзуваш чекорите за на крај да почнеш да трчаш, да бегаш. Додека тој – се смее и си продолжува со денот, со животот, без вина, без можност за никаква ретроспекција, без реперкусии. Во такви моменти, кога немаш глас ниту моќ за делување, сфаќаш дека твоето тело и постоење се mise-en-scene за неговата животна приказна и дека таквиот светоглед, поддржан од системи и структури, го гради неговиот идентитет чие место е во центарот. Во ваквото општество, кое се темели на хиерархии на доминација, ти си само афект што постои само во однос на доминантниот центар. Твојот ден, твојата приказна, твојот страв и глас тој не ги забележува, ниту, пак, му се важни.

Според австралиската писателка и филозофка Вал Плумвуд (2012), ваквиот светоглед наречен центризам¹ е клучниот концепт на кој се темели не само патријархатот, туку и рационализацијата за начините на кои ги третираме животните, природните средини, екосистемите и нeчовечките простори. Таа го дефинира центризмот како перспектива вкоренета во лажен, илузорен универзализам, каде центарот е претставен како универзален, стандарден и нормативен, додека сè друго е негирано, омаловажено или девијантно. Во андроцентричното општество кое го привилегира машкото искуство и перспектива како посакуван стандард и мерка за човеково однесување, женската субјективност е девијација. Со слична логика и антропоцентризмот го претставува човекот – не како еднаков дел во екосистемите на нашата планета, туку како нивен доминантен, надворешен манипулатор – кој може да си игра и манипулира со овие комплексни системи без никакви вина, казна и последици.

Откако почна да размислуваш за поврзаноста на патријархатот и уништувањето на природата, наидуваш на многу дела во кои женската опресија е испреплетена и која произлегува токму од нејзината вклученост во сферата на природното:

„Жената е само животно, и тоа не од висок ред“ (Burke, 1989); „Жената ги претставува интересите на семејството и сексуалниот живот, додека цивилизацијата сè повеќе и повеќе е домен на мажот“ (Freud, 1989); „Жените се способни да учат, но сепак не се створени да се залагаат со поважните науки како природните науки, филозофија или креативни дејности“ (Hegel, 1989); „Жената е диво, не скротено животно“ (Cato, 1989).

Лесно е да се повлече дијагонална линија на парче хартија , како што имаат направено горенаведените писатели, помеѓу маж, човек, култура, разум и цивилизација од една страна и жена, животно, природа, емоција и хаос од друга. Ваквиот дуализам е навреда за нашата интелигенција. Или, пак, како што вели Пламвуд (1993), нашата вклученост во сферата на природата не е комплимент, туку неочигледна замка. Тоа што не може да се согледа од еднодимензионални линии на бел лист е од која страна зборовите имаат повеќе моќ, какви интерсекции се преплетуваат во овие редуктивни општи именки и дали овие зборови укажуваат на реална спротивставеност. Но, тебе ти е јасно која страна е повеќе ценета. Исто така, ти знаеш дека наместо празни семантички обележја, зад овие зборови стојат спектар и безброј животни приказни кои едни во други се преклопуваат, испреплетуваат, вкоренуваат и се во константна состојба на развој и метаморфоза. Знаеш дека културата и природата можат да имаат колаборативна врска, исто како и мажот, жената и сите помеѓу, и разумот и емоциите. Да не беше тоа така, твојата борба ќе беше залудна. Исто така, знаеш дека иако моќта на ваквите зборови и нивната категоризација како спротивности е илузорна, мора да ѝ се спротивставиш. Отпорот е клуч. Знаеш, затоа што живееш во свое тело, во своја кожа, во свој ум на оваа планета, во оваа загадена држава, во ова општество, во овој патријархат.

Без разлика кои системи на доминација се присутни во нашето општество, последиците влијаат на сите нас. Центризмот е базиран на отстранување на сè што е различно од тебе и креирање дулизам во кој страната на којашто припаѓаш ти е подобра, поважна – стандард по кој се мери сè. Другоста ти овозможува да рационализираш како постапуваш со луѓе кои се различни од тебе, животни или, пак, екосистеми од кои не се сметаш како еднаков дел. Ваквото однесување не само што креира насилство и нагон да се уништи, асимилира или скроти сè што се смета за друго, туку и спречува секаква можност да се сознае, не овозможувајќи воспоставување на никаква значајна, холистичка врска. Центризмот ја замаглува и искривува реалноста. Исто како и последиците од патријархатот, последиците од уништувањето на екосистемите што нè опкружуваат се катастрофални.

Изопачената перспектива на тие што се на врвот на хиерархијата е неважна кога станува збор за последиците. Мажите се слепи за казните на патријархатот, не само кон жените, туку кон самите нив. Центризмот не им дозволува да согледаат како токсичната машкост им ја кастрира слободната мисла. Ние, луѓето, не успеваме да согледаме дека центризмот прави да живееме со ѓубришта, загадени реки и воздух, без притоа да согледаме дека уништувањето на овие средини и екосистеми е воедно и наше уништување.

Време е да развиеме нова педагогија за живеење во која нема место за центризам. Феминизмот досега те има научено како да се бориш за своите права, како да ги негуваш својот глас и своето место во светот, како да согледаш неправди врз жени кои се различни од тебе и да ги искористиш твоите привилегии во борба против нив. Но, во моментот кога климатската правда станува феминистичка правда, тогаш учиме и како ментално, а потоа и физички, да ги срушиме интерните и екстерните хиерархии на доминација, како да креираме значајни меѓучовечки и меѓуетнички врски и како да бидеме еднаков дел од нашите екосистеми и заедници.

 

 

 

 

 

 

 

 

¹Во овој контекст терминот центризам се однесува на перспектива вкоренета во лажен универзализам, каде центарот е претставен како универзален, стандарден и нормативен, додека сè друго е негирано, омаловажено или девијантно. Терминот е хомофон со политичкиот центризам, но немаат никакви допирни точки.

 

 

 

 

Користена литература:

Hooks, B. (1988). Talking back: Thinking feminist, thinking black. Toronto: Between the Lines.
Morgan, F. (1989). A Misogynist’s Source Book. Jonathan Cape.

Plumwood, V. (1993). Feminism and the mastery of nature. London: Routledge.
Plumwood, Val. (2012). The eye of the crocodile . Acton: ANU Press (Australian National University).

Scroll to Top