Статија

Не мора да сме среќни за празниците

Празничната еуфорија би била незамислива без традиционалните божиќни филмови. Иако меѓу нив знае да се најде некој автентичен филм кој ќе ти го згрее срцето (мојот личен фаворит е Klaus, 2019), јасно е дека преовладуваат наративи кои слепо ги потврдуваат божиќните хетеронормативни и патријархални идеали како единствени опции. Исто така, без разлика на тоа во каков хаос се наоѓаат ликовите на почетокот на филмот, на тоа колку непремостливи се нивните разлики и недоразбирања, до крајот на дејството сите пречки се надминати, па целото семејство сложно и среќно го прославува триумфот на љубовта и солидарноста на полната трпеза. А ако постои едно правило за Божиќ, тоа е дека не смееш да го поминеш сам/а.

Но Божиќ за многумина не е најсреќното и идилично време од годината како што овие филмови го претставуваат, особено не за оние чии вредности и форми на бидување и живеење излегуваат од хетеронормативната рамка или оние чии семејства ги отфрлиле поради истите. Според квир теоретичарката Ив Сеџвик Косовски, она што го прави Божиќ депресивен за квир заедницата е целата таа институционализирана божиќна пропаганда и притисоците кои ги врши врз индивидуата. „Сите тие – религијата, државата, капиталот, идеологијата, семејниот живот, дискурсите на моќ и исправност – толку вешто се здружуваат еднаш годишно, а на така создадениот монолит може да се гледа само со несреќни очи” [1].

Во својата статија Божиќ не е за настраните, Лорен Гутерман потенцира дека за време на празниците, Божиќ и семејството се изедначуваат, тие се содржат еден во друг и се утврдуваат еден преку друг. Според неа, во сликата на овој утврден идеал и опасен спој на сакралното и секуларното нема простор за неуредноста и неконзистентноста на настраноста и „неможноста да се изедначат и конформираат телата, изгледот, идентитетите, искуствата и фантазиите на квир субјектите” [2]. Таа оди дотаму што заклучува дека Божиќ и настраноста се спротивни еден на друг. Гутерман го гледа крајот на овој антагонизам во признавањето на правата на ЛГБТК+ заедницата, права кои ќе им дозволат на нејзините припадници да основаат поинаков облик на хармонични семејства и со тоа да влезат во божиќната рамка. Но дали тоа значи дека и тогаш Божиќ ќе им биде достапен само на оние кои спаѓаат во сега малку проширената (хомонормативна?) категорија семејство?

Гутерман несомнено е во право, но она што исто така ни е потребно се божиќни наративи кои отсокнуваат од утврдената рамка, наративи чија задача е да ги предизвикаат и испитаат нејзините граници за да ги разлабават или, уште подобро, да ги избришат. Потребни се квир наративи кои ja демистифицираат божиќнaта хетеронормативна хармонија, филмови кои ја препознаваат (но не и романтизираат) дисфункционалноста и осаменоста, неприфатеноста и различноста, без да ни сервираат лажно и краткотрајно прифаќање на божиќната трпеза.

Со еден поинаков божиќен наратив се среќаваме во филмот Carol (2015), на режисерот Тод Хајнс. Филмот ја прикажува забранетата желба и љубовта која се развива помеѓу Керол (Cate Blanchett), богата, привилигирана и привлечна жена која се обидува да стави крај на својот несреќен брак, и младата Терез Беливет (Rooney Mara) која работи како службеничка во стоковна куќа и сонува да стане фотографка. Нивната љубов е попречена од мажот на Керол, Харџ (Kyle Chandler), кој не може да се помири со фактот дека ја губи Керол, па ја уценува со старателството врз нивната 2-3 годишна ќерка.

Дејството се одвива во Њујорк, во педесетите години на минатиот век. Сценариото е напишано според книгата The Price of Salt (1952) на Patricia Highsmith која поради контроверзната тематика, морала да ја објави книгата под псевдоним. Холивудскиот филмски кодекс од тој период, укинат во 1968 год., забранувал прикажување на било каква сексуална „перверзија”¹ . Оние режисери кои биле решени да вклучат квир ликови во своите филмови биле принудени да се служат со стереотипи и бројни алузии кои би им помогнале да го искомуницираат нивниот идентитет. Голем број хомофобични и трансфобични стереотипи кои опстојуваат и ден-денес потекнуваат токму од ваквите архетипски ликови.

Во линија со ваквите уметнички решенија, а во склад со исклучително стигматизирачкиот период во кој Керол и Терез се вљубуваат една во друга, во Carol лезбејската желба никогаш не е експлицитно именувана како таква. На сметка на тоа, режисерот ја наговестува желбата преку женскиот поглед, кој служи не само како социолошки феномен кој се спротивставува на посесивниот и објектификувачки машки поглед (the female vs male gaze), туку претставува и замена за говорот (похотливите и копнежливи погледи со кои ликовите ја испитуваат и искажуваат желбата која ја чувствуваат една кон друга). Низ филмот, иако се заедно, Терез и Керол ретко ги гледаме во иста филмска рамка. Најчесто другиот субјект на желбата го гледаме низ погледот на првиот, а одличната глума на Бланшет и Мара ги прави тензијата и премолчената интимност поради ускратеноста и стравот желбата да биде изговорена сосема видливи за гледачот.

 

 

 

 

Дејството во филмот започнува неколку дена пред Божиќ (Керол за првпат ја здогледува Терез во стоковната куќа додека купува божиќен подарок за ќерка си) и го опфаќа целиот тој празничен период. Наспроти очекувањата наметнати од класичниот божиќен наратив, протагонистките се соочуваат со силни разочарувања, болка, беизлезност, осаменост, загуба, разделба и неизвесност. За да ја долови растргнатоста и внатрешниот немир на ликовите, режисерот низ речиси целиот филм ги прикажува фрагментирано, преку прозори, автомобилски стакла и излози, низ врати и во огледала. Освен што ја нагласува нивната поделеност, ваквото прикажување како да ги „врамува” ликовите во нормите и вредностите на доминантната култура. Гледачите го делат товарот бидејќи за да стигнат до с’ржта на ликовите треба да ги надминат и срушат овие вредности.

Божиќ за Керол и Терез е низа од стапици. Што и да одберат, тие ќе се чувствуваат неисполнето и ограничено. Керол може да одбере да го прослави Божиќ сама или пак да прифати да слави со семејството на Харџ за да биде со ќерка си. Терез, исто така, треба да избере помеѓу тоа да слави сама или да го помине Божиќ со семејството на дечко ѝ во кого не е заљубена. За да го прослават Божиќ надвор од канџите на патријархатот, тие заминуват на road trip во потрага по нивно лично и интимно божиќно место. Единствениот простор достапен за Керол и Терез и нивната „девијантна” желба е оној кој тие самите ќе го најдат/создадат: road trip одисејата, мотелите во кои отседнуваат, дајнерот во кој го прославуваат Божиќ. Ова се простори кои ги ослободуваат од патријархалните и хетеронормативните притисоци, од сферата на домот, бракот, дозволените начини на љубење и живеење и неуспехот да ги задоволат истите. „Би можела да се навикнам да имам цел град за себе”, вели Терез додека појадуваат во трошниот дајнер тоа поинакво божиќно утро.

Овие места, кои како да постојат на границата помеѓу реалното и мистичното, Фуко ги нарекува хетеротопии. Наспроти утопиите кои преставувават места кои не можат да се лоцираат во реалниот простор, секоја култура креира свои хетеротопии, места во кои реалниот свет е истовремено претставен, оспорен и извртен [3]. За Керол и Терез, овие простори имаат пред се трансформативна моќ, тие се противтежа која ги соочува со нивната позиција во реалноста и ја преиспитува истата. Божиќната квир хетеротопија која ја создаваат и населуваат привремено нема да направи да исчезнат загубата и страдањето кои ги чувствуваат. Напротив, нивното бегство е вртење во круг (како вовчето кое Керол симболично ѝ го подарува на Терез за Божиќ) кое завршува со разделба пред да настапи задоцнетата трансформација која им дава нова сила да создаваат простори за себе во реалноста.

Квир божиќните наративи се важни токму поради тоа што ги прифаќаат и негативните емоции (разочарување, вина, страв, осаменост, срам, страдање, отфрленост, неизвесност, итн) кои се инаку неспојливи со овој празничен период. Тие се важни затоа што не пропагираат дека овие емоции треба да се потиснат и пикнат под тепихот како симбол на нашиот неуспех туку ги разоткриваат угнетувачките механизми на доминантната култура, нејзините in-your-face хетеронормативни вредности и традиции кои врз (квир) индивидуите вршат дополнителен притисок да се чувстуваат неудобно, заробено и недоволно во текот на овој период затоа што нивните форми на живеење и љубење се „неприфатливи”.

Забранетата љубов на Керол и Терез e само една од причините поради кои Carol се разликува од хомонормативните божиќни класици. Дополнително, Carol ги става неуспехот, негативните емоции и социјалниот распад на ликовите и средината во која живееат и нивниот трансформативен набој во центарот на божиќниот наратив кој го раскажува. Сето ова, заедно со визуелните техники и уметнички решенија на режисерот, сценографијата која во целост го доловува естетскиот шарм на 50тите и одличната глума го прават Carol вистинска празнична посластица.

 

¹[1] Дури во 1973 год. Американската психијатриска организација (APA) ја тргна хомосексуалноста од листата на патологии наведени во Дијагностичкиот и статистички прирачник за ментални нарушувања (DSM).

Користена литература:

[1] Sedgwick, E.K. (1994) Tendencies. London: Routledge, p.71
[2] Gutterman, L. (2015) Christmas Isn’t for Queers. HuffPost.com
[3] Foucault, M. (1967) Of Other Spaces. Trans. Jay Miskowiec, Diacritics 16.1:26.

Отаде издржливоста

Позадината на мојот портрет што го гледате подолу е свилен чаршаф од времето на мојата прабаба Севастија – баба Тика. Кога бев мала, во најтоплите летни ноќи баба ми од него правеше бранови со кои го ладеше воздухот. Тој чаршаф ми беше синоним за магија. Се прашувам низ колку потешкотии имала поминато како девојка, уметница, невеста, мајка, домаќинка, жена… Се прашувам што размислувала кога везела, сликала, готвела или чекала. Се прашувам со кого разговарала кога плачела, како се борела, како љубела, дали сакала подобро, дали замислувала поинакво. Дали замислувала дека за мене ќе биде поинаку.

Да се биде жена значи секојдневно да се учи вештината на преживувањето. За преживување потребно е да се учи трудот на издржливоста. Да се биде феминистка значи да се биде издржлива личност. Да се биде маргинализирана група значи да се биде издржлива група. Да не бевме издржливи, немаше да бидеме тука. Но, ако се согласиме дека дел од умешноста на преживувањето е да се биде издржлив/a, тогаш што стои отаде логиката на издржливоста и преживувањето, кон живот во процут, благосостојба и можности за креативност и трансформација?¹

Ова прашање сакаме да го отвориме со овогодинешната публикација на феминистичката платформа Медуза, а воедно да го прославиме фактот што постоиме, се развиваме и растеме веќе две години. Тука сме за да понудиме можни насоки на размислување и реобмислување, да ве ставиме во туѓи чевли, да направиме да ви биде нелагодно, да ви позајмиме свеж светоглед кој заеднички го остревме цела измината година, но и да ви понудиме простор и можност, да бидете, заедно со нас, ранливи, разочарани и гневни. Сакаме да веруваме дека од таа позиција е возможно и потребно, не да зајакнеме индивидуално за да станеме уште посилни, порезистентни и поотпорни, туку да замислуваме инаква реалност и систем кој нè поддржува, заштитува, почитува, издигнува, поврзува, образува, поттикнува, негува, лечи…

Издржливоста е дел од нашето секојдневие и не може да се оддели од женското постоење.

Издржливоста е вештина која масивно се прославува (дури и како еманципаторска сила) како во популарната култура, женските магазини, филмови и уметност, така и во новите медиуми, мотивациски говори и пораки. Сепак, ние веруваме дека треба да гледаме и работиме отаде издржливоста. Сфатена како способност за преживување и закрепнување од проблем и страдање, отпорноста во суштина нè прави жилави, кон можноста да издржиме повеќе.

Меѓутоа, за да имаме нешто за преживување мора прво да сме биле оштетени или да сме доживеале траума и токму тоа е начинот на кој опресивните механизми се транформираат – претварајќи ја траумата во функција или акција. Во еден таков систем, пречките се гледаат како механизам на зајакнување, кој наводно ни помага да излеземе како победници. Траумата не се надминува на колективно ниво, туку се инсистира поединечните жени да бидат „отпорни“ во соочувањето со неизбежниот упорен сексизам кој постои како таков.²

Гледано од таа перспектива, колку сме поотпорни, толку повеќе можеме да издржиме, а со тоа и му дозволуваме на системот да продолжи да притиска, калејки ги нашите тела да бидат активни, борбени и снажни и погрешно лоцирајќи ја загубата на таа борба во нашата индивидуална слабост, кревкост, пасивност и умор.

Наспроти инсистирањето да ги тренираме нашите тела да бидат отпорни и да издржуваат повеќе притисок, феминистичката теоретичарка Сара Ахмед во „Живеејќи феминистички живот“ пишува за моментот кога веќе не издржуваме, или одбиваме да издржуваме. Тој момент таа го нарекува a feminist snap, кој може да се појави во форма на избувливост и гнев или можеби емотивност, раздразливост, ранливост. Тој момент е значаен, бидејќи создава простор во самите нас за правење неред, бука и пукнатини низ кои може да се види светот кој не се базира на индивидуална издржливост, туку заедници на грижа. Таа грижа може да се појави во мноштво форми; како време за себеси надвор од матриците за продуктивност, работа во локалниот контекст, одмор, време поминато со нашите блиски, правење процепи преку дискутирање, протестирање, размислување, а во нашиот случај – пишување.

Преку нашите текстови ние постоиме, храбро зачекоруваме во светот и со нашето секојдневно појавување сакаме да посочиме кон фактот дека не сите сопки кои се поставени од системот може (и треба) да се прескокнуваат со помош на индивидуална волја, снага и енергија, особено кога не сите имаат еднаква стартна точка – нешто што стана особено очигледно оваа година.

Отаде издржливоста се состои од 18 написи, поделени во 4 поглавја.

Во Превртени перспективи деконструираме теми, идеи и обичаи длабоко вкоренети во патријархалната и сексистичката култура. Ја преземаме и користиме превртеноста во наша полза. Доколку сексизмот, насилството, хомофобијата и телесната полиција во моментов се општествениот стандард, ние уживаме да бидеме од другата страна на таа приказна и да ги испревртиме вкоренетите наративи.

Во второто поглавје Пандемија во сенка може да се најдат текстови кои од мноштво перспективи ја разгледуваат пандемијата: здравствена, родова, класна…За пандемијата пишувавме многу, со оглед на тоа што кризата влијае на сите нас, но не на сите подеднакво. Токму онаму каде постои нееднаквост во пристапот до основни човекови права и во пристапот до расположливите услуги и сервиси, постои и нееднакво влијанието на ефектите од пандемијата.

Женското лице на активизмот е третото поглавје кое го сместува родовото прашање и феминистичката борба во пошироки општествени текови, земајќи предвид дека феминистичката призма не само што е релевантна во тој контекст, туку често е и клучна за да ја разбереме историската маргинализација на женското прашање во склоп на самите движења за промена, но и потребата од феминистичкиот принцип при менување на општественото ткиво. Особено се радуваме што во третото поглавје ќе ви претставиме девојки кои со својата работа директно прават промени во нашата заедница.

Последното поглавје Фемкултура нема само да ве опреми со одлични наслови за квалитетно поминување на слободно време. Овие сериозно добри рецензии имаат потенцијал да прошируваат светогледи, всушност како и секоја добра уметност, па веројатно затоа текстовите од областа на културата секогаш го наоѓаат своето место на нашата платформа.

Во оваа публикација со авторски текстови се наоѓаат авторките: Елена Петрова, Ангелина Стојановска, Вања Кирова, Ана Блажева, Бојана Јовановска, Тања Стоименовска, Ена Бендевска, Ангелина Цветковска, Ивана Хаџиевска, Елена Гаговска, Гала Насева, Радица Стојановска, Анастасија Марковска и Душица Лазова. Двете интервјуа кои се застапени во поглавјето „Женското лице на активизмот“ ги водеа Благица Димитрова и Елена Петрова, а во улога на интервјуирани се најдоа Катерина Иванова и Сибел Бајрам. На нашата веб-платформа може да се прочитаат сите овие текстови и текстови од многу други авторки кои секако ќе бидат дел од некое следно печатено издание на Медуза.

Огромна привилегија беше да се уредуваат овие текстови и неизмерно сум горда што можам да ги претставам во ваква форма. Некои од овие авторки за првпат во животот беа ставени во позиција да пишуваат текстови од овој тип, додека други се искусни авторки. Меѓутоа, верувам дека тоа што е заедничко за сите е отвореноста и храбриот пристап во пишувањето за Медуза, која успева да вдоми толку многу лица и перспективи на феминистичкото постоење и пишување, и токму таму ја лоцирам нашата вредност.

Пишувањето е од една страна осаменичка пракса, но од друга е и отварање, комуникацијa и размена, исто како и уредувањето и објавувањето. Секој текст од оваа публикација е уредуван со многу грижа, внимание, комуникација и преиспитување на првичните позиции, а преку тоа обострано растење и омоќување. Сигурна сум дека работата на Медуза, а особено работата со авторките, беше голем дел од градењето на мојот личен систем на издржливост и отпорност во оваа особено тешка година. Воедно, токму таа работа беше и клуч кон размислување надвор од таа рамка кон различните начини на кои нашите пракси имаат потенцијал да градат издржливи заедници кои се силни колку и својата најслаба алка. Нашите тела и ментални склопови, кои не секогаш се силни (и не треба да се очекува да бидат), на тој начин би црпеле енергија, моќ и идеи едни од други, наместо секогаш од себе, за себе.
Се надевам дека оваа мала, но моќна публикација ќе биде еден таков извор на заедничко оснажнување и ослободување.

 

 

Со многу љубов и грижа,

Калиа Димитрова
главна и одговорна уредничка на Медуза

 

 

Фотографија: Жарко Чулиќ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

¹ Формулирано во разговор со Славчо Димитров 

² Olivera Pavićević, Dr Aleksandra Bulatović, Feministička kritika koncepta otpornosti – Transformacija subverzivnog u normativno

Демнење: Кога контролата и непосакуваната близина стануваат демнење?

Секоја вечер истиот распоред, чиниш тоа е ритуал кој мора да биде исполнет, бидејќи ако не е така, тоа би ги налутило Боговите или пак би го нарушило кругот на суеверието. Прво, откако ќе отклучи, веднаш ја заклучува влезната врата, а потоа клучот го остава во пепелникот кој стои на малата комода за чевли на почетокот од ходникот. Го соблекува зимскиот капут и чизмите, продолжува кон дневната соба каде на каучот ја остава чантата, оди во тоалетот, ги мие рацете и лицето, се соблекува и тушира. Потоа заминува во спалната соба, каде ја мачка мазната кожа со млеко за тело, се облекува и се враќа во кујната за да си го подготви еспресото, доколку работи, или макијатото, ако таа вечер се опушта пред телевизорот со некој добар филм.¹

Можеби текстот погоре ви делува филмски, но сличните ситуации на него, за жал, се секојдневние на многу луѓе, а најчесто жени. Оние кои демнат се прикрадуваат, прогонуваат, се кријат, на начин сличен на начинот на кој ловецот се крие, демнејќи го животното одредено време пред да го повлече чкрапецот и да го убие. Но, честопати не би можеле да зборуваме за метафора, вака просто објаснувајќи го демнењето.

Ја гледам пред себе, толку ми е блиску, а сепак не можам да ја дофатам. Но, добро е што е вака, таа не знае дека сум тука, дека ја демнам, замислувам како би било повторно да и ја допрам меката бела кожа на вратот, која сигурно и мириса на јасмин. Го знам тој мирис, неколку дена го чувствував во нејзината спална соба, кога лежев на нејзиниот кревет и и ги мирисав нејзините гаќички, додека таа мирно спиеше, под дејство на флунитрапезамот.

Иако кај нас за инкриминација на демнењето се зборува дури по потпишувањето на Истанбулската Конвенција, сепак на тлото на Европа за оваа појава се зборува и истата се казнува уште од 1933 година (во Данска), а во САД (прво Калифорнија) од деведесеттите години на XX век, и тоа по убиството на актерката Rebecca Schaeffer.

Но, и покрај доцнењето во законската регулатива, истражувањето на ОБСЕ од 2019 година, покажа дека демнењето кај нас и тоа како постои и се случува. Имено, 7% од испитаничките изјавиле дека биле прогонувани, најчесто од непозната индивидуа (53%), и од поранешен интимен партнер (30%). Во четвртина од случаите, прогонувањето траело неколку дена, но во 48% барем неколку месеци. Најчесто жртвите добивале навредливи, заканувачки или телефонски повици без одговор, потоа биле следени, некој ги чекал пред училиште или работното место, добивале навредливи или заканувачки СМС пораки или пораки на електронската пошта. Последиците врз жртвите биле вознемиреност, срам, бес, страв, тешкотии во спиењето, чувство на ранливост, депресија (OSCE, 2019: 34-35).

По кој знае кој пат стоеше во сенката на големото дрво, скриен во темнината на ноќта и прегратката на облаците над месечината. Во таа студена ноќ, нестрпливо, како волк кој го демне јагнето, ја чекаше убавата девојка која долго време ја следеше наоколу низ градот. Пред неколку часа излезе со своите другарки, но кај и да е очекуваше дека ќе се појави, се разбира сама.

А, што всушност е демнење? Тоа е збир дејствија, кои може да не се кривични дела, како на пример, телефонски јавувања, праќање писма или подароци и појавување на јавни места, но кои за жртвата се застрашувачки, а можеби за нас изгледаат безопасно (Stalking Resource Center, 2015: 1). Но, честопати, демнењето не се задржува само на такви, условно кажано, секојдневни дејствија, туку како минува времето од почетокот на демнењето, така дејствијата стануваат сè поопасни, минувајќи кон сексуални и насилни кривични дела (Sheridan et al., 2001: 223).
Дејствијата и постапките се повторуваат, оној кој демне отстварува (физичка или визуелна) близина со жртвата, од која во ниту еден момент не добил дозвола за тоа. Сите постапки кај жртвата предизвикуваат основан страв за сопствениот живот или тој на нејзините блиски (National Institute of Justice).

Зошто кај оние кои демнат се појавува потребата од физичка или визуелна близина? Поради потребата од контрола на животот на жртвата, нејзината улога на извор на самопотврда, стравот да се изгуби претходниот однос. Посебно важни за демнењето се блиските емоционални односи (Thomas et al., 2008), а пред сè случаите на семејно насилство (Konstantinovic – Vilic et al., 2010: 155).

Каде и да погледнам, тој е насекаде. Во секој лик е неговиот, во секој глас го слушам неговиот. Кога ќе заѕвони телефонот се плашам да погледнам кој е. Кога ќе добијам СМС не сакам да ја прочитам. Не излегувам. Не постои дел од мојот живот кој не е уништен.

Демнењето длабоко ја уништува социјалната сфера на животот на жртвата, но остава и долготрајни психички последици по нејзиното здравје. Најчесто станува збор за промени во личноста, навиките, жртвите стануваат помалку пријателски расположени, со недоверба, избегнуваат социјални контакти, кај нив се појавила параноја, анксиозност, агресивност и интровертност (Hall, 1998), состојби на депресија, посттрауматски стрес (PTSD), но и обиди за самоубиство (Pathe & Mullen, 1997).

Клучно во спречувањето на демнењето е препознавањето на моментот кога истото започнува. Постојаното присуство, зголемената контрола, непосакуваната близина, дејствија кои секојдневно, дури и повеќе пати во текот на денот се повторуваат, се само дел од знаците кои треба да ви укажат дека одредено лице чувствува потреба да е присутно (иако вие тоа не го посакувате). Во тој случај, не заборавајте дека вие не сте тие што треба да го промените начинот на живот, туку оној кој демне треба да престане со таквите дејствија. Затоа многу важен чекор, покрај навременото препознавање, е и пријавувањето на ваквите дејствија. Набрзо, предлог законот за спречување и заштита од насилство врз жените и семејно насилство ќе отвори можности за уште поголема заштита на жените од каков и да било вид насилство, вклучувајќи ги сите форми на родово засновано насилство, а со измените на Кривичниот законик, демнењето ќе стане кривично дело.

 

 

 

 

 

 

¹Извадоците се дел од дело во процес на изработка на авторката

Кризата нè втурна во сиромаштија, а државата упорно нè исклучува: Интервју со сексуална работничка

Денес е Меѓународниот ден против насилството врз сексуалните работнички и работници. Во некое друго време денес традиционално ќе бевме на Маршот на црвениот чадор, но иако сме оневозможени да го одбележиме денот на тој начин, тоа не смее да го засени овој ден и фактот дека сексуалните работници се едни од најпогодените групи граѓани од здравствената криза, а државата не ги препознава како такви. Ризиците, предизвиците и секојдневието на сексуалните работнички оваа година ви ги доближуваме преку разговор со сексуалната работничка Мими.

 

Како изгледа животот на една сексуална работничка во време на здравствена криза?

 

Животот на една сексуална работничка/ик во време на здраствена криза не изгледа многу поразлично од друг граѓанин, во аспекст на здравствена заштита и превенција од КОВИД 19. Но сепак, од друга страна е многу поризичен во профосионален аспект. Некогаш условите на некои од сексуалните работнички ги ставаат во безизлезна ситуација и не можат да бираат, па го ризикуваат нивното здравје, а и здравјето на своите блиски за да заработат.

 

На кои ризици се изложени сексуалните работнички генерално, а особено овој период?

 

Ризици со кои се соочуваме најчесто се стигмата и дискриминацијата, од институците, но и од општата популација. Потоа, тука е и насилството врз сексуалните работнички/ци кое за време на кризата драстично се зголеми. Кризата нè втурна во сиромаштија и во сериозни ризици по нашето здравје,  додека не добиваме никаква поддршка од институциите со цел да се намалат негативните последици од кризата по нашата благосостојба.

 

Изложеноста на насилство во оваа работа отсекогаш постоела, но како што кажуваш, сега ризикот е зголемен. Зошто е тоа така, и колку сексуалните работнички го пријавуваат насилството? Дали се случува двојна виктимизација во полициските станици?

 

Според истражувањето кое го спроведе СТАР со околу 50 сексуални работнички/ци на оваа прашање одговори беа зголеменатата сиромаштија, раздразливоста меѓу луѓето, стравот од пренесување на вирусот, тоа што институциите се насочија кон КОВИД-19, а притоа ги занемарија другите потреби на граѓаните. Тоа беше како “ослободување” за насилниците. Нашата заедница нема доверба во институциите, па пријавувањето е многу ниско, баш поради двојната виктимизација што се случува во полициска станица. Самите жртви стануват жртви по втор пат, на системот за заштита.

Јас лично имав случај каде со другарка отидовме да пријавиме насилство врз неа, но полицаецот на пријавница освен психичко насилство, применуваше и физички насилство. За среќа, случајот стигна до суд, благодарение на сите инволвирани и доби позитивна разрешница, односно полицаецот беше обвинет.

Тоа е уште еден показател и апел до сите граѓани не само до сексуалните рабоници дека насилството треба да го пријавуваме и покрај недовербата и непрофесионалноста на институциите. Кога нè има во поголем број, тогаш притисокот е поголем.

 

Претпоставувам дека еден од поголемите предизвици за вас оваа година е губење на клиенти. Како се снаоѓаш ти во тој поглед?

 

Да, периодов нашата професија претрпе многу загуба. Мене од огромна корист ми е тоа што имам хонорарна работа, па се потпирам на тие примања кои ги имам. Во поглед на сексуалната работа, работам повремено и најчесто со мал број на луѓе со кои веќе се знаеме подолго и имаме створено меѓусебна доверба, сè со цел да не се доведам во здравствен ризик од КОВИД 19.

 

Според тебе, дали состојбата со правата на сексуалните работнички и работници драстично и брзо би се променила доколку сте дел од системот на социјална и здравствена заштита или и во тој случај ќе треба да помине доста време за да ги почувствувате бенефитите?

 

Доколку од „утре“ бидеме дел од тој систем, со оглед на праксата која ја имаме видено во изминатите години како нашите институци не ги почитуват ниту постоечките закони и мерки, ниту пресудите на ЕСЧП, односно вработените си ги применуват нивните лични ставови на нивните рабнотни места, јас не сум некој оптимист дека состојбата драстично би се променила. Најпрво треба да се воведе сеопфатна пракса во институциите за исклучување на нивните лични ставови на работните места.

 

Претпоставувам дека стигмата поврзана со вршење на оваа професија е огромна…Дали гледаш некаква промена кон подобро, особено со оглед на тоа што сега постои СТАР – организација посветена исклучиво на борба за правата на сексуалните работнички и работници?

 

Стигмата и дискриминацијата ќе продолжат да постојат, а низ годините предизвикувале и фатални последици по животот на сексуалните работнчки/ци. Но, со зголемувањето на активизмот на организациите кои се бораат за нашите права има видливи промени. Се имаме померено од мртва точка. Како пример ќе ја дадам Декларацијата за приоритетно донесување на “Законот за спречување и заштита од дискриминација“ исто така Декалрицијата насловена “Законот за зддравствена заштита да ги препознае граѓанските организации како даватели на здравствена заштита од посебно значење за јавното здрацје“. Овие декларации беа поддржани и потпишани од 17 партии, така да, промени се случуваат, а се надеваме во најбрз можен рок да издејствуваме и декриминилизација.

Потоа, подигaње на свеста на опшата популација е една од клучните работи за намалување на стигмата, a тоа значи прифаќање на сексуалната работа како работа. Со нашата работа ниту загрозуваме некого, ниту наштетуваме на општеството. Колку побргу тоа го сфатиме сите, толку полесно би било за сите нас.

 

 

Каква е иднината на сексуалната работа доколку продолжи ваквиот начин на живот кој подразбира внимателност, дистанца и редуцирани сексуални односи?

 

Моменталната ситуација не ветува. Доколку продолжат сите мерки на претпазливот и пандемијата продолжи да демнее, сексуалните работници/чки како една од најзагрозените групи на граѓани може буквално да останат на улица. Веќе има и такви случаи, лица од заедницата избркани од работа поради пандемијата, исклучени од здравствено осигурување, го напуштиле живеалиштето бидејќи не можеле да плаќаат кирија. Доколку државата продолжи да нè исклучува од помошните мерки, свесно нè втурнува во сиромаштија!

 

Голем број на луѓе имаат грешна перцепција дека сексуалната работа не може да биде личен избор. Што би им порачала на оние кои размислуваат на овој начин?

 

Најчесто сексуалната работа (нудење на сексуални услуги, ескорт придружби, стриптиз танци) е доброволна работа. Наметнувањето на трговија со луѓе на доброволната сексуална работа е само начин да се оправда нечиј став за неприфаќање на сексуалната работа како професија.

 

Со оглед на тоа што овогодинешниот марш на 17 декември по повод Меѓународниот ден против насислтвото врз сексуалните рабонички не може да се одржи, како планирате да го одбележите денот?

 

По повод 17-ти Декември подготвивме кампања насловена НИЕ. Со оглед на ситуацијата, а свесни и загрижени за нашето здравије и здравјето на нашите сограѓани, една активистка/ сексулана работничка во придружба на 3 девојки, сексуални работнички, ќе одржи прес за медумите. Воедно организиравме одличен перформанс “Red light destrict” кој ќе се одржи на 17-ти Декември на излозите на Универзална сала со почеток во 18ч. Истиот ќе биде прикажан онлајн на страните на СТАР – Првиот колектив на сексуални работници на Балканот, ХОПС Опции за здрав живот и Коалиција Маргини.

Крајно време е за прва квир лектира

Кога пошироката јавност на социјални мрежи почнува масовно да хистеризира, губи фокус и па и малкуте аргументирани критики се губат во поплавата бес и логореа, тогаш е право време за текст за исклучително книжевно дело. Колку и да е чини залудно, самата атмосфера укажува на нужноста некогаш потполно арогантно да се игнорира какафониската бесмисленост. Во случајов, за доброто на некоја идна, се надевам, поумна јавност.
Идејата за прва квир лектира во македонското образование за учениците во средни училишта како идеја се појави на промоцијата на „Лето во кое те нема“ на Петар Андоновски.

Како некој кој се занимава со тоа и како дел од докторските истражувања, ја оставив, како и секоја фина идеја, да отстoи, се додека во текот на истражувањето не наидам на дело кое е вредно за да биде вклучено во листата лектири.
Не доволно добро.
Не дај боже информативно, но без книжевна вредност.
Кога станува збор за лектира, според мене, мора да биде ништо помалку од одлично.
И се појави.
Но за тоа малку подолу.

За почеток, за односот кон квир-литературата во средно образовние се обратив до министерствата за образование (или агенциите и соодветно сличните институции кои се одговорни за тоа) во скандинавските земји, Германија и Холандија.

Образованието нема избор освен да ги следи најдобрите примери, па уморна од релативизирањето и држењето во доменот на здодевен комфор на „па види како ќе биде тоа прифатено“, па ајде да видиме „како е тоа решено во земјите од регионот“ решив да го напуштам регионот и да се обратам до оние образовни системи во европскиот круг на демократски земји кои кои пледираме.

Oд шведското министерство за образование кратко одговорија дека наставниците имаат целосна слобода да проценат каква литература ќе им дадат на учениците, на основа на курикулумот.
Во Норвешка професорите, исто така имат слобода во изборот на литература, но од таму потенцираа дека, согласно националната програма, учениците учат за различните сексуални ориентации и варијации во родовиот идентитет и родовиот израз.

Важно е образованието на училиштето, поврзано со сексуалноста, да помогне да се изградат правилни ставови кои промовираат еднаквост, толеранција и почит. – кратко одговорија од таму.
Сличен генерален одговор ни дадоа и од германскиот совет на Министри за образование и култура каде истакнаа дека „LGBT+ темата е рефлектирана и вклучена во училишните закони, образовните планови и рамковните наставни програми во сојузните држави.

„Училиштето како место на толеранција и космополитизам треба да им овозможи на младите да најдат сопствен идентитет и да се артикулираат слободно и без страв од дискриминација. Соочувајќи се со други идентитети, ставајќи се на нивно место учениците ја изоструваат свесноста за сопствениот идентитет. Притоа, тие учат дека различноста е општествена реалност и дека идентитетот на другите не претставува закана за сопствениот идентитет. Училишните книги се применуваат особено ако се во согласност со основните права што се применуваат на слободниот и демократски основен поредок, како што се почитување на човечкото достоинство, слободен развој на личноста, еднакви права на мажите и жените, слобода на верување и совест, принципи на владеењето на правото, имено барањето за еднаквост или законските регулативи“.

Oд Холандија ни одговорија дека таму има ЛГБТ+ литература за сите возрасти, како и дека Министерството за образование, кое „има многу отворен став кон ЛГБТИ литературата“ поддржува организации како www.queerboeken.nl – формирана со финансиска поддршка од Министерството за образование која промовира ЛГБТ+литература.
Од 2012 година, холандските основни и средни училишта се обврзани да ги едуцираат учениците за сексуална разновидност, како една од основните цели на образованието. На часови по јазик, учениците по сопствен избор избираат книги за читање.
Постојат многу книги со ЛГБТИ теми од кои можат да изберат. – потенцираа од таму.

Финската национална агенција за образование одговори дека во Финска, слично како Шведска, листите за литература ги прават самите професори, па „не може да се процени до кој степен квир-литературата е застапена на листите на литература, но темата е битна во контекст на основните вредности на образованието“ .

 

Но, дополнително ни испратија и листа на следниве дела препорачани од библиотеката во Хелсинки (Helsinki city library) за деца помеѓу 14 и 15 години:

Beggy Albertalli, Simon vs. Homo sapiens agenda

Meredith Russo, If I Was Your Girl 

Sarah Prager, Queer, There and Everywhere: 23 People Who Changed the World

Ни испатија и листа на квир-дела во рамки на Lukuklaani проектот (Читачки клан) проектот која се препорачува за деца помеѓу 13-15 години се препорачуваат следниве наслови:

Riina Mattila, Järistyksiä (’Earthquakes’ Finnish)

Beggy Albertalli, Simon vs. Homo sapiens agenda

Maiju Ristkari etc. Sukupuolena ihminen (’Human being as gender, Finnish, 2018)

Inti Chavez Perez, Respect: Everything a Guy Needs to Know About Sex, Love and Consent

Во високо-средно образовение (16-19 години) застапени се следниве квир наслови:

Marja Björk, Poika (’Boy’, in Finnish, 2013)

Pajtim Statovci, Kissani Jugoslavia / Bolla (’My cat Yugoslavia’ ’Bolla’ translated in English) 

Jeffery Eugenides, Middlesex (in English)

Johanna Sinisalo, Ennen päivänlaskua ei voi (’Not Before Sundown’ translated in English) 

Jonas Gardell, Älä koskaan pyyhi kyyneleitä paljain käsin (’Do not wipe tears with bare hands’) 

Pirkko Saisio, Punainen erokirja (’Red book of separation’, The Autobiographical Trilogy 3), Finnish, 2003)

Marja-Leena Parkkinen, Ulos kaapista (’Out of the closet´, Finnish, 2003)

Jenni Holma etc. Näkymätön sukupuoli (’Unseen gender’, Finnish, 2017)

Maiju Ristkari etc. Sukupuolena ihminen (’Human being as gender, Finnish, 2018)

По овој краток вовед би преминала кон конкретното дело:

 

 

RELEASE

 

„Ослободување“ (Release) на Патрик Нес е исклучителен роман, чие дејство е сместено во еден ден од животот на Адам Торн после кој животот нужно ќе се смени. Или да го сведеме на колоквијално надуената фраза „после кој ништо веќе нема да биде исто“.

Романот е конципиран како приказна сместена во само еден дел, прeполна реминисценции и исклучителни дијалози за денот кога, како резултат на серија иритантни околности (тензија која ја предизвикува долгогодишното криење на својата сексуална ориентација, живот со конзервативни родители во семејство со татко свештеник, и сексуално вознемирување на работа) Адам се аутира.

Паралелно, и на ниво на приказна потполно неповрзано, по секое поглавје за Адам има ново – приказна дух на девојка, која талка во обид да ја состави приказната за тоа како загинала.

Едновремено како клучни ликови се појавуваат тинејџер, во релации со неговото конзервативно семејство и нивното ужасно ригидно толкување на Бог, наспрои дух кој излегува од езерото да го прогонува својот убиец и да воспостави правда.

Додека умен и сензитивен тинејџер размислува да даде отказ проади сексуално вонемирвање, тагува по својата пропадната релација, на раб е да влезе во нова и стравува од заминувањето на неговата најдобра пријателка во Европа еден избезумен Дух ја составува слагалката на својата прерана смрт.
Две потполно неповрзани приказни, во текот на дејството се поклопуваат во темите за проблематичните семејни односи, чувството на неприфатеност кое ги направило отворени и ранливи пред емотивните манипулации, гневот кој постојаното потиснување и криење неминовно го создава, тагата, но и конечно како што самиот роман е насловен конечното ОСЛОБОДУВАЊЕ.

Низ првата реченица „Адам ќе мора сам да ги купи цвеќињата“ но и сместеноста на дејството во еден ден кој завршува со забава, реферира на една од најпознатите први реченици во историјата на книжевноста „Госпоѓа Даловеј рече дека сама ќе си купи цвеќе“.

Реферирањето на Г-ѓа Даловеј на В. Вулф се случува и низ повремена употреба на техника на „тек на свеста“ низ која претставува длабоко психолошкото портретирање на неколку релации, но при тоа Нес е свесен за возраста на читателите и го прави тоа на начин што делото ве впива, а немате чувство дека станува прехерметично и „постои за да ве отече“.

Конечно тоа не би требало да му се случи на ниту еден средношколец и да му го одмили читањето, па колку и делото да е „значајно во историјата на книжевноста“.

Покрај сите аспекти од романот кои би можеле да се коментираат (но тука не ми е цел да го раскажувам) клучно е проблематизирањето на.оној аспект на личноста на адолесцентот, кој никогаш не се чувствувал прифатен целосно во целта своја автентичност и „различност“, во постојан грч да сокрива еден важен дел од својата личност за да биде прифатен и сакан. За да се чувствува вреден и дсотоен за љубов.Да се сомнева дали би бил сакан доколку би бил потполно отворен, што е можеби причината која понатаму од него прави личност склона кон претерана емотивна флексибилност, прифаќање на перфидна емотивна доминација, се со цел да биде „вреден за љубов“, да се смали за неговата автентичност и емотивни потреби да не го истераат или исплашат партнерот.
Истовремено, се фрла ново светло на табуто кое не смее да се допре, идејата за „безусловната“ родителска љубов.

Но со оглед на тоа што дејството е сместено во само еден ден, и завршува со позитивна порака за отвореност и поправање на некои релации, односно оптимизам кон она што носи наредниот ден, се остава отворен простор за ревоспостаување на односите со родителите.

Во еден дел романот е исклучително корисен „роман за родители“. Согласно начинот на пристап кон деликатни прашања и темите кои ги обработува, романот има случности со искличително гледаните „Sex education“ и „13 reasons why“на Нетфликс, би бил соодветен за ученици над 16 годишна возраст, што е случај и со овие две серии.

Интересен е и ликот на девојката-дух низ кој Нес успева да ги вклопи двете основни причини поради кои духовите во историјата на книжевноста се појавуваат во светот на живите – траумата и незавршената работа, но и показател на современи општествени проблеми и стравови – во случајот семејно насилство, насилство во врска и последици на болест на зависност.

И конечно, концептот да се одбие да се биде жртва, одговорноста за сопственаата среќа (или сопствениот спокој) да се префрла кај Друг како порака му е неопходна на ученикот од Македонија кој, не по своја вина, расте и се гради во менталитет на „ниска самодоверба во сопствените можности и капацитети, и чувство на беспомошност, како одбранбена позиција, со надежен поглед кон иднината што некој друг треба да ја обезбеди (Лина Ќостарова).
Ваквите дела му застануваат на патот на развојот на таков колективен дух.

 

Simon vs. the Homo Sapiens Agenda

 

Ми се чиниеше дека „Release“ е сам по себе исклучителен и прави разлика од останатите „coming out“ романи се додека во препораките од Холандија и Финска неколку пати не беше потенциран и „Simon vs. the Homo Sapiens Agenda на Беки Арбетали.
Приказна за една анонимна преписка, која резултира со куп вознемирувачки настани кои водат кон присилено аутирање.
Без банализирање на траумата на присиленото аутирање и он-лајн булингот, сепак атмосферата која Арбетали ја создава е понежна и повесела. Веројатно фактот дека станува збор за авторка – клинички психолог која работела со адолесценти додека минувале низ искуство пред и по аутирање ја прави вешта и искусна во правилно отворањето и артикулирање на таквите комплексни и значајни искуства пред адолесцентската читателска публика. Книгата е наградена со German Youth Literature Prize, номинирана за Nаtional Book Award, а Wall Street Journal ја оцени како еден од најдобрите романи за млади.

Додека „Release“ e далеку потензичен, помрачен и поболен, сепак двата романа завршуваат со нова љубовна релација. Односно со суптилна порака дека животот нема да остане така комплициран како што се чини во моментот кога сме „заглавeни“ во емотивен хаос. Во хаос кој имаме впечаток дека ќе трае вечно.
Од сите овие (и уште куп други причини) овие два наслова би биле одличнa новост на листата на изборни лектири за трета и четврта година во средно образование.

Би било непотребно дури и одбивно понатамошно теоретизирање и академски референци кои колку и да се релевантни остануваат секундарни, во релацијата помеѓу читателот, потонат и вдлабочен во приказна, исклучен од сопствената рутина во приказни за комплицирана љубов, трогателна храброст, убиство и, пред се, ослободување.

И за крај, она што е клучна слабост на листите со лектири е тоа што недостасува клучна вредносна основа на која се темели нивниот избор. Промените се прават козметички и без фокус, со потпирање на аргументот за „класика во книжевноста“ и како такви се уште, во голема линија (а со мали исклучоци), се во духот на традиционалистички патријархални (мачоистички и во целост хетеронормативно), колективистички вредности. Клучната промена која мора да се случи, која недостасува во образованието генерално (за што сведочат почесто примери од учебниците, како, на пример, тој по етика на Кирил Темков) е основа на индивидуално-либералните вредности, еднаквост (родова, но и инсклузивност и еднаквост на маргиналините и ранливи заедници), потоа солидарност (но не во традицијата, туку со страдањето на ранливите и маргинализираните (бегалци, лгбт+ групи, социјално маргинализираните…) Насловите како „Release“ и „Simon vs. the Homosapiens agenda“ се дел од линијата на воспоставување на такvа вредносна основа.

И конечно, заклучокот од истражување објавено во „Journal of adolescent and adult literacy“: Кога професорите на учениците им даваат дела кои се блиски до нивните искуства, кога им дозволуваат да изберат што ќе читаат, им помагаат да изберaт што ќе читаат, ги отфрлаат обработките на делата (поставување прашања или пишување рецензии)… многу повеќе ученици своеволно одбираат да читаат и да дискутираат за прочитаното.

А на бирото за Развој на образованието останува одговорноста да бидат отворени кон темите и потребите на учениците кои една пријателка ги сублимираше во: „Квир-роман во средно? Па ќе се церекаа ко морони веројатно. Ама јас ќе бев многу посреќна ако баш тогаш имав една таква книга“.

Жените во Собрание: Претставување, дејствување и политичка моќ

Учеството на жената во политичкиот живот на Македонија долго време било анонимно. Првите пишани документи во кои се афирмира женското учество се во периодот на богомилството (10- ти век). Поактивно вклучување на жените во политичката сфера е забележано со формирањето на Комунистичка Партија на Југославија (КПЈ, 1919 год.) и првото феминистичко движење, Антифашистички фронт на жените (АФЖ, 1942 год.). Во 1946 година, жените од С. Македонија се здобиле со правото да избираат и да бидат избрани на политички избори. Сепак, жените останале во политичката сенка на мажите и биле генерално исклучени од процесите на одлучување.

Во последните години, се забележува пораст на бројот на жени во парламентите низ светот, но тоа пред сè, „се препишува на зголемениот пристап до образование, економскиот и структурен развој на државите и промената на општествените вредности.“ На светско ниво, Руанда има најголем процент на пратенички (61%), по неа се Куба и Боливија (53%). Во Европскиот Парламент, жените сочинуваат 39.5% од пратениците.

Со текот на времето бројот на пратенички расте и кај нас, но патријархалните спреги и „вредности“ кои се општествено наметнати, длабоко и директно влијаат врз улогата и застапеноста на жените во претставничкиот дом и нивната одлучувачка моќ.

Анализата на Институтот за демократија „Суштинско или стерилно: Застапеноста на жените во собраниските состави на Република Северна Македонија (1990 – 2020)“, се фокусира токму на тоа какво е учеството на пратеничките во работата на Собранието. Авторките Александра Јовевска Ѓорѓевиќ и Сара Јанеска, кои ја спроведуваа анализата, ја сумиираа застапеноста жените во Собранието на Северна Македонија низ годините и успеаа да ги детектираат нивните напори за директно дејствување. Нивната анализа укажува на тоа дека пратеничките обично се мнозинство во собраниските комисии кои се сметаат за „меки“, т.е. во комисии како образование, здравство, култура и социјални прашања. Односно, нивната вклученост во секторите кои не се доживуваат како општествено релевантни, ја замаскирува политичката вклученост во Собранието. Од друга страна, жените се констатно незастапени во комисиите во областа на одбрана, безбедност, трговијата и екномијата, со тоа што во овие комисии „одлучувачи“ се мажите.

Дополнително, прашањата за кои се случуваат клучните политички меѓупартиски преговори се токму оние во кои женското учество е незначително. Иако вкупниот бројот на позиции во работните тела пополнети од жени се зголемува пропорционално со зголемување на бројот на пратенички во Собранието, структурата на работните тела во последните шест пратенички состави не бележи значајни промени. И покрај зголемувањето на бројот на пратенички, сè уште, најмал процент на жени е забележан во собранските тела поврзани со безбедност и контраразузнавање, економски прашања; земјоделство, шумарство и водостопанство, додека пак најголем процент во образованието, културата и социјалната политика.

Но освен претставувањето, клучно е нивното дејствување и политичка моќ. Она што го бележи оваа анализа, е дека пратеничката независност попушта под партискиот притисок во одредени сфери, на кое не се имуни ниту пратеничките. Таков е случајот со донесувањето на Законот за прекинување на бременоста од 2013 година, кога во услови на силен меѓупартиски конфронтизам, натпартиската соработка на пратеничките била блокирана, а нивните индивидуални мислења немале големо влијание врз партиската одлука. За жал, тој случај не е единствен, туку е само резултат, на “вертикалната, хиерархиска поставеност на политичките партии во кои нема толеранција за плурални ставови надвор од ставовите на партиското раководство,“ како и што налага еден од заклучоците на оваа анализа.

За подобрување на застапеноста и учеството на жените во Собранието потребни се уште многу напори, и законски, но и суштински. Авторките на анализата нудат неколку препораки како може да се унапреди позицијата на жените во Собранието, почнувајќи од потребата за поголема внатре-партиска демократија, со тоа што жените ќе заземат посуштински улоги во самите политички партии. Следната препорака се однесува на важноста пратеничките да бидат вклучени во раководните позиции во самите собраниски комисии и нивна вклученост во работни тела (комисии) кои историски се „резервирани“ за мажите. Авторките ја потенцираат и потребата да се работи со политичарки и жени/девојки членки на партиски подмладоци, каде и почнува учеството на жените во политичкиот живот. За крај, авторките предлагат зголемување на бројот на пратенички во претставничкиот дом, за да се рефлектира реалната структура на општеството.

Повеќе за учеството на жените во работата на Собранието може да прочитате тука. 

 

Осврт на Сара Миленковска и Вљора Речица

Навреди, стигма, потсмев, насилство и по некоја добра приказна: Во какви услови се пораѓаме

Акушерското насилство и генерално трауматичните искуства поврзани со пораѓај се широко распространети, а истовремено претставуваат едно од низата премолчани видови на насилство против жените. Воспевањето на „отстварувањето“ на жената во улога на мајка е толку доминантен дискурс, што целата голгота низ која може да помине една жена за успешно да се породи останува невидлива. Породилниот и постпородилниот период се тешки и комплицирани дури и во добри услови, па логично и правично е здравствениот систем да направи сè што може за да им олесни на родилките и новите мајки: од услови во болниците и за медицинскиот персонал, до стимулирање на коректен однос и комуникација, до функционални патронажни служби, за сите жени.

 

 

 

 

 

 

#ВоКаквиУсловиСеПораѓаме
Продукција: Медуза
Камера: Жарко Чулиќ
Музика: Принцес Донатсу и Телемама
Видеото е дел од проектот Breaking the silence, во соработка со Heinrich-Böll-Stiftung e.V.

Продукција: Медуза
Камера: Жарко Чулиќ
Музика: Принцес Донатсу

Видеото „Гледаме порно: еве какво“ е дел од проектот Breaking the silence, во соработка со Heinrich-Böll-Stiftung e.V.

Жените во Собрание: Претставување, дејствување и политичка моќ

Учеството на жената во политичкиот живот на Македонија долго време било анонимно. Првите пишани документи во кои се афирмира женското учество се во периодот на богомилството (10- ти век). Поактивно вклучување на жените во политичката сфера е забележано со формирањето на Комунистичка Партија на Југославија (КПЈ, 1919 год.) и првото феминистичко движење, Антифашистички фронт на жените (АФЖ, 1942 год.). Во 1946 година, жените од С. Македонија се здобиле со правото да избираат и да бидат избрани на политички избори. Сепак, жените останале во политичката сенка на мажите и биле генерално исклучени од процесите на одлучување.

Во последните години, се забележува пораст на бројот на жени во парламентите низ светот, но тоа пред сè, „се препишува на зголемениот пристап до образование, економскиот и структурен развој на државите и промената на општествените вредности.“ На светско ниво, Руанда има најголем процент на пратенички (61%), по неа се Куба и Боливија (53%). Во Европскиот Парламент, жените сочинуваат 39.5% од пратениците.

Со текот на времето бројот на пратенички расте и кај нас, но патријархалните спреги и „вредности“ кои се општествено наметнати, длабоко и директно влијаат врз улогата и застапеноста на жените во претставничкиот дом и нивната одлучувачка моќ.

Анализата на Институтот за демократија „Суштинско или стерилно: Застапеноста на жените во собраниските состави на Република Северна Македонија (1990 – 2020)“, се фокусира токму на тоа какво е учеството на пратеничките во работата на Собранието. Авторките Александра Јовевска Ѓорѓевиќ и Сара Јанеска, кои ја спроведуваа анализата, ја сумиираа застапеноста жените во Собранието на Северна Македонија низ годините и успеаа да ги детектираат нивните напори за директно дејствување. Нивната анализа укажува на тоа дека пратеничките обично се мнозинство во собраниските комисии кои се сметаат за „меки“, т.е. во комисии како образование, здравство, култура и социјални прашања. Односно, нивната вклученост во секторите кои не се доживуваат како општествено релевантни, ја замаскирува политичката вклученост во Собранието. Од друга страна, жените се констатно незастапени во комисиите во областа на одбрана, безбедност, трговијата и екномијата, со тоа што во овие комисии „одлучувачи“ се мажите.

Дополнително, прашањата за кои се случуваат клучните политички меѓупартиски преговори се токму оние во кои женското учество е незначително. Иако вкупниот бројот на позиции во работните тела пополнети од жени се зголемува пропорционално со зголемување на бројот на пратенички во Собранието, структурата на работните тела во последните шест пратенички состави не бележи значајни промени. И покрај зголемувањето на бројот на пратенички, сè уште, најмал процент на жени е забележан во собранските тела поврзани со безбедност и контраразузнавање, економски прашања; земјоделство, шумарство и водостопанство, додека пак најголем процент во образованието, културата и социјалната политика.

Но освен претставувањето, клучно е нивното дејствување и политичка моќ. Она што го бележи оваа анализа, е дека пратеничката независност попушта под партискиот притисок во одредени сфери, на кое не се имуни ниту пратеничките. Таков е случајот со донесувањето на Законот за прекинување на бременоста од 2013 година, кога во услови на силен меѓупартиски конфронтизам, натпартиската соработка на пратеничките била блокирана, а нивните индивидуални мислења немале големо влијание врз партиската одлука. За жал, тој случај не е единствен, туку е само резултат, на “вертикалната, хиерархиска поставеност на политичките партии во кои нема толеранција за плурални ставови надвор од ставовите на партиското раководство,“ како и што налага еден од заклучоците на оваа анализа.

За подобрување на застапеноста и учеството на жените во Собранието потребни се уште многу напори, и законски, но и суштински. Авторките на анализата нудат неколку препораки како може да се унапреди позицијата на жените во Собранието, почнувајќи од потребата за поголема внатре-партиска демократија, со тоа што жените ќе заземат посуштински улоги во самите политички партии. Следната препорака се однесува на важноста пратеничките да бидат вклучени во раководните позиции во самите собраниски комисии и нивна вклученост во работни тела (комисии) кои историски се „резервирани“ за мажите. Авторките ја потенцираат и потребата да се работи со политичарки и жени/девојки членки на партиски подмладоци, каде и почнува учеството на жените во политичкиот живот. За крај, авторките предлагат зголемување на бројот на пратенички во претставничкиот дом, за да се рефлектира реалната структура на општеството.

Повеќе за учеството на жените во работата на Собранието може да прочитате тука. 

 

Осврт на Сара Миленковска и Вљора Речица

Денес не се срамам и плашам да кажам: „Јас преживеав семејно насилство.“

Пред повеќе од 10 години, речиси преку ноќ, од млада и успешна девојка што израсна во прекрасно семејство и со амбиција да го освои светот, се претворив во марионета во рацете на мојот тогашен сопруг. Тој користеше најразлични средства и манипулации за да ми ја скрши самодовербата, да ме убеди дека не вредам ништо и дека никој нема да сака и нема да може да ми помогне, a дека токму тој е најдоброто нешто што ми се случило во животот, а кога постапува агресивно, јас сум самата виновна за тоа.

Една од вообичаените методи беше поставувањето правила во секојдневниот живот и за најбанални работи. Дали ќе го направам ручекот токму како што тој сака, дали ќе се вратам од работа или од средба со пријателката во точно определено време како градските гужви да не влијаат врз тоа, па дури и за тоа дали ќе заработам доволно за да има за задоволување на сите негови каприци, како да не е заедничка обврска планирањето и обезбедувањето на семејниот буџет. И во случај да не успеев во која било област, тоа требаше да ги оправда неговиот гнев и насилничко однесување.

Ова резултираше во еден вид самоцензура од моја страна. Едно по едно, престанував да ги правам работите во кои претходно уживав и на кои им се радував. Престанав да јавам коњи, престанав да сликам на стакло, го променив стилот на облекување, ги прекинав пријателствата и ги сведов на минимум контактите со моето семејство. За помалку од три години, јас станав бледа и непрепознатлива сенка од старата јас, која се движеше низ животот како низ минско поле, со единствена задача да не направи ниту еден погрешен чекор што претерано ќе го вознемири, а притоа и никој однадвор да не забележи дека нешто не е во ред.

Од сегашна перспектива можам да кажам дека неговото однесување поминуваше низ 3 фази, кои се повторуваа. Најпрво имаше период на зголемена тензија кога сѐ што ќе направев не беше доволно добро и во кој доживував континуирани критики, навреди, закани по мојот живот и животот на најблиските, како и финансиско насилство и целосна социјална изолација. Потоа следуваше период на ескалација, за која „тригер“ можеше да биде и најмала ситница кога неговото однесување излегуваше надвор од контрола и резултираше со груби вербални, па и физички напади, за веднаш потоа да следува период на каење, убави гестови, барање да му простам и ветување дека таквото однесување нема да се повтори.

На почетокот воопшто не помислував на развод. Длабоко во себе верував дека мојата улога како жена и мајка е да го зачувам семејството дури и по цена на сопствената среќа. Исто така, знам дека не сакав да им нанесам болка и срам на моите родители – таа мисла долго ме измачуваше. Но третата и можеби најголема причина што и понатаму останував во таквата заедница, беше поради фактот што додека ги гледав „совршените бракови“ на многумина од моето опкружување, не сакав да признаам најпрво пред себе, а потоа и пред светот, дека и покрај сите дипломи и кариерни успеси, „jас не успеав“ и потфрлив во едно од моите најважни животни полиња. Кога, пак, увидов дека работите одат само во надолна линија и прифатив дека што и да направам, тој нема да се промени, се ужаснував од помислата на неговата гневна реакција кон мене и моите најблиски, доколку побарам развод и јавно ја кажам причината. Бев свесна за непостоењето на ефикасна полициска заштита на жртвите на семејно насилство, за правните лавиринти низ кои ќе треба да поминам, како и за јавниот линч со кој ќе треба да се соочам, и сето тоа ме одвраќаше од желбата за промена и останувањето во таквата заедница и понатаму ми се чинеше како далеку помало зло. Долго чекорев така низ животот со маска на лицето, а „крилјата“ ми останаа длабоко стуткани под креветот.

Во тој период јас сепак направив и две исправни работи. Одлучив да ја родам ќерка ми, чие доаѓање на овој свет беше освестувањето што ми беше потребно, затоа што дури тогаш јасно согледав дека тоа никогаш нема да биде животот што го посакував за неа, а се изборив и за правото да отворам сопствена компанија, чии резултати ми ја вратија самодовербата и самопочитот. Јас во една од поуките што ги пишувам во книгата „СВОЈА: за најважните работи во животот за кои никој не нѐ подготвува“, која ја издадов минатиот месец, велам дека во моментот на раѓањето на детето, се раѓа и мајката, и таа е стопати посилна откога беше само жена. Сета сила што ѝ треба, сега ја има.

Си заминав без ништо, само со еден пар облека и ќерка ми во рацете и зад мене оставив буквално сѐ што создадов како вредност во периодот додека бевме заедно, но со мирно срце и верба дека конечно го правам вистинскиот избор. Поддршката и прифаќањето што моите родители ми ги дадоа во тој период, значително влијаеше врз брзината со која повторно застанав на нозе. Секако, кога почнувате од под нулата, потребно време, но кога сте се научиле да чекорите, па и да трчате со огромен товар на градит, кога одеднаш ќе го симнете, сѐ е неверојатно полесно и набрзо ќе успеете да го надоместите пропуштеното. Она што мене посебно ми помогна беше правењето план и визија што посакувам за себе и за мојата ќерка, поставувањето и правењето секојдневни рутини дури и кога не сакав да станам од кревет и разговорите што ги водев самата со себе. Си правев ментални листи за работите за кои сепак треба да се радувам и да бидам благодарна и свесно одлучив да не се нервирам за „изгубените години“.

Она што си го повторував длабоко во себе беше: „Јас сум силна, јас сум паметна, јас сум убава, јас вредам, јас заслужувам да сакам и да бидам сакана. Нема да дозволам тагата и гневот да ме надвладеат, повторно ќе се гледам исправено во огледало. Ќе го искористам негативното искуство низ кое поминав како причина и поттик остатокот од животот да го живеам со очи широко отворени и да дишам со полни гради, многу посвесно и со повеќе мудрост да ги правам животните избори за да се издигнам многу повисоко од местото на коешто бев пред него и да создадам живот каков што отсекогаш посакував“. Се доживував како стрела што била затегната наназад, но сега кога е ослободена од кафезот, единствено може забрзано да се вивне напред. Размислував позитивно, повеќе не им придавав никакво значење на „душегрижниците“ и животот набрзо почна да ми станува поубав во секој поглед, а наскоро го запознав и мојот вистински животен партнер.

Како конечен облик на зацелување и помирување со тој дел од мојот живот, пред 6 години одлучив да го ставам моето искуство и на хартија, па така се роди и книгата „СВОЈА“, која за само неколку недели беше препознаена од многу голем број читатели, кои со мене го споделија своето животно искуство и нивно размислување како „СВОЈА“ им помага да ги надминат предизвиците.

Според најновите информации и истражувања, секоја втора жена во некој период од својот живот ќе претрпи определена форма на насилство, било да е тоа во домот или во работната средина, и тоа се недозволиви бројки, па затоа една од главните цели на мојата автобиографска книга е да превенира. Да им покаже на девојките и на помладите жени како да препознаат насилник и манипулатор, но и на оние што веќе се во таква релација, да ги охрабри дека има светлина на крајот од тунелот и да им го покаже патот.

Но „СВОЈА“ е многу повеќе од само книга за семејно насилство. Во неа зборувам за различни животи предизвици на патот на израснувањето од девојче во девојка и жена, меѓу кои и мајчинството, наоѓањето на вистинскиот животен партнер малку подоцна во животот, како и основањето и водењето сопствен бизнис. „СВОЈА“ е сеопфатен концепт и начин на живот, желба и мисија за подобро утре и за достоинствено и среќно живеење на секоја девојка и жена. Затоа паралелно со издавањето на книгата, заедно со мојот тим отпочнавме повеќе иницијативи во оваа област. Како што вели мојата пријателка и професионална соработничка Катерина Златановска Попова, станува збор за „четиво што истовремено мотивира, инспирира, охрабрува и незапирливо ве менува и ве трансформира да ја побарате посилната, подобра верзија од себе и од својот живот“.

Сите што сакаат да поразговараат со мене, да побараат совет или, пак, да предложат соработка, тоа можат да го направат преку svoja@sitemoizivoti.com и www.sitemoizivoti.com.

 

 

 

 

Ирена Чаушевска Даниловска,
Авторка на „СВОЈА“ и соосновач на ЊуМенс бизнис акцелератор

 

 

 

Терапија- нов простор за развој на независната културна и клупска сцена

Платформата ТЕРАПИЈА чија цел е креирање на простор за равој на независна културна и клупска сцена, се пушта во употреба денес на www.terapija.mk.

Македонија отсекогаш имала вибрантна клупска сцена која била на рамниште со сцените во регионот и Европа. Клубовите беа витални места на поврзување, ослободување и задоволства. Пандемијата физички не‘ одалечи, но виртуелниот простор има потенцијал да ги надминува овие предизвици.

Ние, креаторите на платформата ТЕРАПИЈА силно веруваме дека истата енергија може да се постигне доколку се вложи во промена и адаптирање на новата ситуација. ТЕРАПИЈА е место на кое ќе се поврзуваме едни со други со цел заживување и развој на електронската музичка заедница. Ги насочивме нашите погледи кон иднината додека ги негуваме корените во минатото за да ги споиме новите технологии со уметноста, да ги активираме нашите тела и критички го ангажираме умот. ТЕРАПИЈА ве повикува на колективно дејствување со цел спас на нашата сцена.

 

Креаторка на проектот е Тренчева Слободанка Боте, која подетално објасни што претставува терапија и која е целта на овој проект:

„Светската музичка култура се соочува со најголемиот предизвик во својата историја. Пандемијата и кризната состојба предизвикана од Ковид-19 влијаеше драстично врз културниот, социјален и ноќен живот во светот, а и во нашата земја. Од март, ноќниот живот кај нас беше официјално затворен и оттогаш, сите сме свесни, дека повеќе ништо не е исто како порано.
Дури и кога зборуваме за попуштање на рестриктивните мерки, не зборуваме за враќање на истите начини на културен и ноќен живот на кои бевме навикнати и кои подразбираа големи и робусни јавни собири. Ова значеше дека голем број вработени уметници одеднаш се најдоа без работа и многу места, клубови, фестивали, клупски вечери и забави што се дел од идентитетот на Македонија и Скопје се на работ на пропаст. Повеќето од нив не добиваат поддршка од владата која ќе значи не само спас туку и одржување на една значајна културна сцена. Дополнително, дигиталниот развој на нашата култура оди многу бавно, а јас мислам дека имаме потенцијал похрабро да зачекориме по тој пат.

Со оваа музичка платформа нашата цел е да се поддржуваме едни со други, да го преиспитаме синџирот на вредности и да изнајдеме решенија, бидејќи во иднина можат да се појават повеќе предизвици како што е моменталната ситуација со пандемијата. Ве повикуваме на колективно дејствување на електронската музичка заедница.“

 

 

Куќни правила: Расизмот, хомофобијата, трансфобијата и сексизмот не се прифатливи во нашите клубови и нема да бидат толерирани како дел од ова заедничко виртуелно дружење. Почитта кон другиот е наш врвен императив, а говорот на омраза, малтретирањето и вознемирувањето се најстрого забранети.

Scroll to Top