Статија

Харалд Бехари: Отворено работам со објективизацијата како начин на омоќување

Интервју со Харалд Бехари за CRAZE – прашалникот за нови кореографии и истражување на уметничките практики на современиот танц. Разговорот го води Левон Хејбрејн за PW-Magazin.

 

Справувајќи се со ранливоста на тоа да се биде во непознатото, Харалд Бехари се повикува на амбивалентни ситуации на сцената, напаѓајќи ги и прифаќајќи ги седиментираните наративи околу стравот од квир телото како перверзна и девијантна фигура.

 

Л.Х. Зошто да се танцува?

Х.Б. Танцувањето беше присутно во мојот живот долго без да размислувам зошто. Мислам дека отсекогаш сум сакал да ги разберам работите преку начин на постоење на кој не му треба одговор или заедничко разбирање за тоа што се случува. Танцот има потенцијал да биде интуитивен, трансцедентен, двосмислен, потресителен, чуден, незгоден и генијален. Тоа може да создаде повеќезначајни простори каде можеме да си дозволиме работите да бидат значајни, но и бесмислени. Сакам експлозивна моќ на физички момент на заедништво, интимност и необјаснивост.

 

Л.Х. Токму така! Ако разбереш дека гледањето на танцот не е за само да се разбере она што се случува на сцената, тогаш тоа создава можности да го прифатиш непознатото или да размислуваш за нешто што претходно не било можно да се замисли.

Х.Б. За мене, најважна е неразјаснетоста, што отвора други незгодни слоеви или сензации кои не треба да ги именуваме. Тоа е начин на работа со прашања и изрази кои се во постојан проток, и кој може да биде деликатен со своите начини, желби и цели. И, може да подразбира различни нешта за различни луѓе. Мислам дека тоа е силната страна на работата со телото. Можеш да ги имаш сите различни енергии или емоции, од возбуда до здодевност, присутни истовремено.

 

Л.Х. Како создаваш нова содржина?

Х.Б. Немам зададен метод. Мојот пристап кон создавање на материјал избегнува ригидна методологија. Тоа е слично со оставањето на мислите да течат и набљудувањето на нивниот природен тек на движење, наместо обликување на определени слики. Овој процес, кој го употребив во моето соло дело BATTY BWOY, вклучува впивање на надворешните влијанија – разговори, читања, средби со луѓе, филмски искуства – наместо себе ограничување на работа во студио на подолги периоди. Тоа е еден вид на возење на нагоните и енергиите, и дозвола за движењето да се развие од средбите со веќе постоечките практики на движење и конкретните идеи. Оваа методологија му се предава на хаосот, дозволувајќи органска и спонтана креација. Вообичаено, не сакам да знам каде сум, што правам или каде одам, дури и кога точно знам каде сум врзан. Тоа е прилично непромислен пристап кон движењето и создавањето, во кој сепак може да има простор за чувствителност и игривост.

Кога некои луѓе видоа од што се состои ова мое движење, го оценија како насилно. Тогаш велам – во ред, но ова е исто така вообичаениот начин на движење на моето тело.

Можеби, ова не е најодржливиот метод, но е забавен.

 

Фотографија: Philip McLeod

 

Л.Х. Се разбира дека сликите што ги создаваш го одразуваат впишаното насилство врз квир и црните тела, но твоите движења воопшто не предизвикуваат гадење. Би рекол дека работат со оддекот на бруталноста што е извршена врз овие тела, иако ти не го повторуваш тоа насилство. Во начинот на кој ги создаваш движењата кои се сенки на стереотипите нема ништо вулгарно или порнографско. Тоа е панк!

Х.Б. Низ моите настапи сум сретнал спектар на реакции, од кои некои беа длабоко интроспективни за публиката. Од време на време, некои поединци изразија нелагодност од објективизирачките погледи на другите гледачи кон мене. За мене супер интересно е што можам да работам со извртување на погледот, и лесно да ја турнам публиката да биде соочена со ситуација да се прашува дали треба да гледа, дали да не гледа, но и со искривените познати слики за кои никогаш не можеме да одгатнеме на што нѐ потсеќаат. Лично, многу отворено работам со објективизацијата како начин на омоќување и како великодушен обид за раслојување. Тоа е она што го сакам во перформативните ситуации, каде на некои можеби им е непријатно, на некои им е досадно, некои се емотивни, некои стануваат енергични или напалени – и бидејќи, во секој случај, се наоѓаме во целосно осветлен простор, принудени сме заедно да се справиме со тие енергии.

Во перформансот има референци кои може да ја избегнат типичната современа танцова публика, и иако не очекувам таа да ги фати, хуморот е секако проткаен насекаде. На пример за време на шоуто во Стокхолм во мај, еден дел од фрагментираното движење во танцовата сала беше препознаен дека е Dutty Wine (вид јамајкански танц) и предизвика смеа кај еден од гледачите. Овој момент на споделено разбирање јасно се истакна во споредба со збунетата тишина на остатокот од групата, кои од моја перспектива, можеби се прашуваа дали смеата е знак за непријатност. Кога тоа се случи, бев среќен и мислев колку е ова добро! За мене, тоа беше потврдата дека културните специфики што ги вградив во моето дело оддекнаа до оние кои можеа да ги забележат и да ги препознаат. Ја отфрлив мојата загриженост или страв дека делото би можело да биде тесно протолкувано како приказ на црнечката квир болка, нагласувајќи наместо тоа дека интерпретацијата на танцот е длабоко вкоренета во сопствената културна перспектива, референци и историја.

 

Л.Х. Што e публика за тебе?

Х.Б. Публиката за мене го надминува поимот на пасивни гледачи. Ја замислувам како интегрален дел од колективот и собирот кој е ангажиран во заедничкото искуство. Овој концепт на публика не бара отворена интеракција или конфронтација, туку нѐ поканува во нешто надежно длабоко и колективно. Во мојата работа, најчесто целам кон тоа да ги растворам улогите на перформер и гледач, поттикнувајќи ситуации каде самиот чин на набљудување се трансформира во чин на заедничко присуство и претопување.

Динамиката со публиката има реципрочна размена на енергија, каде самото присуство на различни начини може да го обликува перформансот. Додека улогите постојат, гледам на публиката како на сведок. Суптилната промена од гледач во сведок ги менува очекувањата за енергијата и чувствителноста вложени во перформативната ситуација, барајќи повеќе и од мене како изведувач и од сите вклучени. Или, барем има потенцијал да го направи тоа.

 

Л.Х. Можеш ли да се сетиш на првото уметничко дело што ти било навистина важно?

Х.Б. Мора да е музика. Додека растев, татко ми секогаш пушташе плочи, особено соул/фанк музика од шеесеттите до осумдесеттите, бидејќи порано работеше како диџеј во Флорида. Мислам дека тоа навистина влијаеше на мојот сегашен музички вкус, но создаде и одреден тип на носталгија што ме следи денес. Но, не знам дали би можел да именувам одредено танцово дело. Тешко е бидејќи чувствувам дека многу уметници ми биле важни во различни периоди од мојот живот и имале навистина големо влијание. Инспириран сум од луѓе кои успеваат да останат во сопствената енергија, и со тоа да отворат нов свет. На норвешката кореографка Кристин Хелгебостад се огледувам во таа смисла. Still Not Still (2021), пак, од Лигиа Луис е дело кое неодамна го проследив и кое сѐ уште ми се врти во глава.

 

Л.Х. Твојата лична утопија би изгледала како…?

Х.Б. Без да го кажам очигледното, мојата лична утопија би била место каде зборовите и јазикот немаат толкава моќ.

 

Л.Х. Тоа е убава реченица. Размислувајќи малку, ова е одразено и во твојата реапропријација на јазикот во насловот на новото дело: Batty Bwoy, кое реферира на хомофобичниот јамајкански сленг. По мое мислење, во ова дело создаваш апсурдно суштество: нежно, но не и исплашено од експлицитните гестови, испитувајќи ја апсурдноста на квир монструозноста. Веќе сме допрени од твојот афинитет за поставување на непознатото на сцена, кое игра во оваа насока. Луѓето често демонизираат работи што не ги знаат, во кое било раскажување. И ова ме води до звукот на Batty Bwoy, повикувајќи се на прогресивните рок саундтраци на хорор филмовите од седумдесеттите.

Х.Б. Прилично е фасцинантно да се размислува за влијанието на бендовите како Goblin, чија музика, кога се меша со филмското насилство, предизвикува реинтерпретација на екранизираната агресија, различна од конвенционалните хорор партитури. Оваа синергија ме привлече, речиси, да си замислам квир антагонист или негативец во делото – концепт кој ми изгледаше нецелосен без сложените слоеви на прогресивниот рок. Во потрага по оваа текстура, го открив прог-рок бендот Ring Van Mobius, кои никогаш порано не работеле со танц, и ги замолив да создадат трака за перформансот. Нивниот композициски стил, богат со тематска длабочина и мелодична сложеност, беше очигледен во нивното прелиминарно демо, каде што работеа и со аудитивни наративи. Овој имагинативен звук катализираше процес кој се впушти во повеќезначното, ме одведе мене и физичките материјали во простор испразнет од јасна дефиниција, и се изрази во телесен облик кој не беше однапред прецизно смислен.

Првично, и ме привлекуваше и ме одбиваше; тоа беше микс на восхит и фрустрација, но сепак бев принуден да се соочам со нејзината сложеност и да ја присвојам во моето тело. По некое време, сфатив дека хаотичната прогресија на музиката обезбеди простор за развој на танцот, за да стане податлив и да повика нови интерпретации на долготрајните движења и дејства. Ова овозможи мноштво перспективи во рамки на истата кореографска секвенца, чиешто присуство беше олеснето од величественоста на музиката. На крајот, соработката разви многу покомплексен и повозбудлив наратив од она што првично го очекував, спојувајќи ги тешкотијата и задоволството во креативното патување.

 

Л.Х. Помислив на режисерот Џордан Пил кој употребува шок ефект за да коментира или за да исмее. Тоа е малку како присвојување на хорор филм.

Х.Б. Да, така некако. Огромна инспирација ми е мешаниот хумор, заедно со апсурдните ограничувања на насилството, кои поради некоја причина ги сметам за навистина интригантни и физички изразити. Како што Џордан Пил изјави во едно интервју, единствената разлика меѓу комедијата и хоророт е музиката.

 

 

Харалд Бехари (р. 1992) е норвешко-јамајкански перформер и кореограф од Осло. При примена на различни формати и контексти, неговата практика ги изучува алтернативните начини на танцување и постоење додека ги доведува во прашање поимите на нормативноста. Неговата работа беше претставена на ImPulsTanz, Centrale Fies, Les Urbaines, SPRING Festival, Utrecht, MDT, Zodiak, Santarcangelo Festival и многу други.

 

Интервјуто е оригинално објавено во PW-Magazin и е достапно на англиски тука, а за Медуза е преведено на макдонски јазик од Мања Величковска.

 

Останувајќи со нелагодноста

Конечно јуни и конечно уште еден Skopje Pride Weekend!
Дванаесеттото издание на Викендот на гордоста – Скопје ќе се одржи од 5 до 16 јуни на четири локации низ Скопје: Музејот на современа уметност, Станица 26, МКЦ и Театар Комедија.
Оваа година, тематскиот фокус на фестивалот е Останувајќи со нелагодноста, а осврт на темата дава кураторот на фестивалот, Славчо Димитров, во воведот на пропратниот зборник на фестивалот.
Интегрално го пренесуваме воведниот текст, а целосниот зборник ќе биде достапен на самиот фестивал.

 

 

 

Овогодишниот кураторски избор на темата за Викендот на гордоста, фестивал за квир култура, уметност и теорија, се потпира врз комплексните и многустрани истражувања, критики и изведби во рамки на квир и феминистичката уметност, теорија и култура, како и критичката расна теорија и еколошките критики на антропоценот, кои ги преиспитуваат, проблематизираат и преосмислуваат хетеронормативните, националистички, капиталистички, теолошки, антропоцентрични, идеалистички, супремациски и расни претпоставки и политики на живеењето заедно, релационоста, односот кон другоста и разликата. Со оваа тема сакаме, од една страна, да ги истражиме политичките, естетските, епистемолошките и социо-културните потенцијали, како и генеративните, иновативни и неантиципирани форми на соживот, знаење, светотворење и општествена трансформација кои може да произлезат доколку останеме со нелагодноста – и семантички сродните термини како што се неволјата, тешкотијата, проблемот, несоодветноста, неприкладноста, неугодноста, непријатноста, чудното, некомфорното – како она што го опишува живеењето во кризни времиња во кои се скршени и изгубени нашите хегемониски, традиционални и здраворазумски алатки за навигација на животот и секојдневието.

Од друга страна, целта ни е да ги истражиме, актуализираме и претставиме политичките, естетските и културните потенцијали за отпор кои произлегуваат од критичкото ревалоризирање и присвојување на статусот и атрибуцијата на бидувањето општествено нелагодни, проблематични, несоодветни или неволја, како статус што им се препишува на општествено маргинализираните, распоседнати и исклучени популации, како сексуалните, родовите, расните или религиозните малцинства, или, пак, на феминистичките и квир активистите и уметници, како лица кои прават проблеми и се нелагодност за репродукцијата на нормативните општествени хоризонти.

Конечно, останувајќи со нелагодноста, сакаме да предложиме дека таа може да биде извор на онто-епистемолошко-политички експерименти и извор на радикална етичка релација кон другоста како нужно неспознатлива разлика во рамки на постојните и доминантни категории на човечкото и интелегибилното.

Преку првата линија на проблематизација, овогодишниот фестивал ја предлага и ја истражува нужноста од останување во нелагодноста на кризни и тешки времиња – како можност, среде рушевините и притисокот на коегзистенцијата и живеењето на оштетена планета, односно живеењето оштетен живот и во скршени светови – да се спротивставиме на идолите на готовите решенија како што се законите на историјата, иднината, разумот, технологијата, бог, модерноста, прогресот, науката, традицијата, нацијата, капиталот, семејството, добриот живот и природата – како доминантни „божји трикови“ (Харавеј) кои, всушност, лежат во коренот на структурните нееднаквости, историите на насилство и опресија, и проблемите кои ја предизвикуваат кризата во која живееме. Оваа позиција, според Дона Харавеј, нѐ повикува да ги напуштиме, од една страна, идеализациите на минатото („старите добри времиња“, „традицијата“, „изгубените вредности“, „нацијата“ итн.) и позлатувањето на историите на опресија, но без притоа да останеме заглавени во траумите и болките на историјата. Од друга страна, останувајќи со нелагодноста и неволјата, подразбира и расчистување со комичната и наивна верба во технорешенијата (и секуларните и теолошките) и оптимистичната верба во спасоносна и безбедна иднина, како и со апокалиптичните апстрактни футуризми на „сѐ е готово и завршено, неповратно уништено и безнадежно“, на огорчениот цинизам и на игнорантната свртеност кон иднината со која се повторува историското насилство, овој пат преку неговиот заборав и бришење. Останувањето со нелагодноста и проблемот, наспроти рајското и ужасно минато и спасоносната или апокалиптична иднина, наспроти „афектите на сублимниот очај и неговите политики на сублимна индиферентност“, и наспроти утопиите за помирување и реставрација, според Харавеј (2016), подразбира останување во неволјата и со нелагодноста, или останување во „густата сегашност“ преку неочекувани, нелагодни, неантиципирани соработки, комбинации, експериментирање, копостанувања и котрансформации, и креирање на нови и чудни сродства, истакнувајќи дека оваа можност произлегува токму од нашата конечна состојба на испреплетеност, кобидување и коегзистенција во „безброј незавршени конфигурации на места, времиња, материјализации и значења“. Среде рушевините на (глобално) оштетениот живот и планета, на скршените светови на ранливите популации, лежи потенцијалот за неочекувана животворност и на недетерминистички, незавршени, тековни практики на живеење во рушевините, и колаборативно преживување (Цинг) кое ги негува одговорноста и грижливата посветеност на светот и на другите.

Останувајќи со нелагодноста и неволјата што произлегуваат од притисоците на коегзистенција со другите, сакаме да предложиме можност за преосмислување на демократијата, заедничкото и заедницата, како живот среде плуралност со ненужно посакуваните и неизбраните други (Арент). Ова подразбира можност за градење на алијанси, солидарност и соживот токму преку амбивалентноста и нелагодноста кои го карактеризираат живеењето со другите, односно преку несомерливоста, конфликтноста, контрадикциите, приспособувањата, аверзиите, како и привлечноста, љубовта, задоволствата и спокојот, како еднакво присутните димензии на релационоста, интимноста и социјалноста.

Во оваа насока, клучна инспирација за овогодинешниот фестивал, со што сакаме да оддадеме и почит, е постхумно објавеното дело на една од најзначајните квир, феминистички и критички теоретичарки на денешницата, Лорен Берлан (“On the Inconvenience of Other People”, 2023). Во нашите релации со светот, со другите, со објектите и сцените на живот во кои инвестираме и за коишто сме фантазматски зелепени, коишто го прават кохерентен и одржлив нашиот живот, како што посочува Берлан, ние сме секогаш, искуствено и емоционално, изложени и подложени на силата на нелагодноста, непријатноста и проблемот, односно во некомфорна позиција. Другите нѐ изместуваат, светот нѐ изместува, се впечатува и втиснува врз/на нас надвор од нашата автономна, индивидуална и суверена контрола и проекција и знаење. Другите се извор на нелагодност, како што сме и ние самите за другите извор на нелагодност, и колку и да се заштитуваме, основниот мотор на нашите животи е „нагонот за нелагодност“ (inconvenience drive). Односно бараме, трагаме по нелагодна афективна состојба и сакаме да бидеме доведени во неа и да го искусиме задоволството на отуѓувањето и очудувањето во секојдневието. Дури и во состојбите на дисоцијација, депресија, меланхолија, траума и тага, како искуства што диспропорционално ги обележуваат животите на биополитички изложените популации, како што се сексуалните и расните малцинства и жените, и понатаму, во тековноста на животот, ние мораме да се носиме со светот и со другите, или барем остануваме во живот и тогаш кога не го сакаме светот со неговите повредувачки и опресивни механизми, трагајќи по нови стимуланси, врски, искуства, иновации или траги од другите. Ова е, всушност, и нашиот етички императив кон другоста, императив кој ни налага да не ги затвориме знајните и незнајни други во банални, лесни, препознатливи категории и рамки, ниту, пак, да очекуваме вкалапени, дефинирани, неамбивалентни и досадно сигурни динамики и релации со другите.

Во склад со мислата на Берлан, останувајќи со нелагодноста на другите, и во неволјата во којашто се наоѓаме среде скршеноста и оштетениот свет, можеме да креираме „транзициски и трансформативни инфраструктури“ во од, како отелотворени експерименти и пракса на одучување од вертикалните хиерархии, без однапред понудени решенија и категории/репрезентации, без цврсто зададени или сонувани структури, без перниците на фантазматската сигурност и очекувањата за хармоничен и неконфликтен свет со другите. Останувајќи со нелагодноста, во самиот центар на нелагодноста на социјалноста како таква, и среде амбивалентните приврзаности, сакаме да истражиме што може да произлезе како иновација, како хетеротопии (Фуко), генеративни колаборации и несуверени релации отаде насилството на либералниот индивидуализам, отаде дефанзивните механизми на сувереноста, отаде „онтолошката сиромаштија на личноста“ (Берлан) и отаде нормативните категории и суровиот оптимизам за добриот живот. Прашањето што сакаме да го поставиме е како, наместо да ги отфрламе и замениме нелагодните објекти со некои подобри, да ги разлабавиме објектите и сцените на нашата желба, како да ги реорганизираме, да ги реконфигурираме и прошириме користејќи ги нивните поливалентни значења, материјалности, контексти, контрадикции и капацитети, и да ги изместиме протоколите и нормите што нѐ доведоа овде, во кризна ситуација и во искуство на глич во сегашноста. Или, како што вели Берлан (2023), „дали можеме да ја оттргнеме амбивалентноста од негативната атмосфера што моментално ја носи, и да ја свртиме кон искрено конфликтно искуство коешто ни овозможува да се соочиме со феноменалноста на себеизместувањето во просторот на коегзистенција“ и да се „одучиме од прекумерно вештиот сензориум што се адаптира пребргу на оштетениот живот со стрејт, наместо со настрано лице“. Оваа ситуација, како и нашиот наслов на фестивалот, преку употребата на глаголскиот прилог оформен со несвршена форма на глаголот, и отвореното дејство коешто следува едновремено со останувањето со нелагодноста, подразбира елипса, или три точки. Елипсата истовремено означува нешто што се подразбира, или што е здраворазумско, кога имаме недовршена реченица, но и прекин, кршење, неуспех да се искаже и изрази значењето, смислата и предвидливоста, односно непознат хоризонт или дејствување, како потенцијалност за континуитет неврзан за симболизација, за начин на живот што не е проект или вкотвен во нормите и хегемониските фантазми. Трите точки што следуваат и се имплицирани после „останувајќи со нелагодноста“ имаат форма на „талкање без повраток“ (Дерида), односно на „место за изгубеното тело“ кои повторно наоѓа смисла, надвор од контекст, и живот изместен од фантазмите за корења и извор (Нанси).

Ваквиот пристап имплицира квир или малцинска методологија и стратегија. Не само поради тоа што искуствата на оние кои општеството ги означува за настрани и нелагодни, несоодветни, непристојни и проблематични, градат животи, светови, социјалности токму од рушевините на светови скршени од насилството на хетеронормативноста и експлоатацијата, додека истовремено ги предизвикуваат нормите и формите на добриот и среќен живот, и редуцирана интимност и социјалност. Туку и затоа што настранувањето (queering) на нештата не подразбира само „бодење на антинормативната игла во нив, туку, многу повеќе, отворање на вени кон непредвидливи и несуверени инфузии“ (Берлан). Дополнително – и ова е едно од клучните прашања што ги отвораме со фестивалската програма – кои се потенцијалите кои произлегуваат од искуствата и практиките на квир луѓето, на оние коишто се општествено врамени како нелагодните/проблематичните други (the inconvenient others), оние коишто претставуваат проблем или нелагодност за репродукција на нормативниот живот и неговите конвенции, односно кои се означени како „премногу“, како „вишок“, како напор и неволја за продолжување на светот онака како што го знаеме. Со програмата сакаме да ги разгледаме алтернативите што може да се исткаат од оваа позиција, без притоа нелагодните други да стремат кон асимилација, стивнување на тензијата и историите на насилство, или себенормализација. Феминистичката и квир историјата се полни со фигурите на нелагодните други. Џудит Батлер, во основоположничкиот текст за квир теоријата, го адресираше овој проблем како проблеми со родот, односно оние кои прават проблеми со родот и ги проблематизираат натурализираните и идеолошки темели на родовоста, потенцирајќи дека да се направи неволја со родот значи да се биде казнет и опоменет, присилен и ставен во неволја, при што бунтовноста и нејзината казна се фатени во истите термини (неволјата). Мишел Фуко, пак, во своите доцни интервјуа, зборуваше за нелагодноста на геј-пријателствата како извор на излез од санитаризираната социјалност, и за создавање на нови сојузи и непредвидени линии на сила и иновации, вон од постојните канони. Сара Ахмед, една од најзначајните современи квир обоени феминистички теоретичарки, мобилизираше серија бунтовни фигури кои се нелагодни, како феминистичкиот смор (feminist killjoy), означувајќи го потресот што оваа фигура го нанесува врз доминантните модели и фантазми за среќа и среќен живот, со самото тоа што ги изнесуваат на виделина историите на опресија и насилството на нормите, бидувајќи обвинети за извор на несреќата на другите. Феминистичкиот смор, како што укажува Ахмед, укажувајќи на проблемите и посочувајќи ги, претставува проблем, го расипува доброто расположение кое зависи од премолчувањето и позлатувањето на опресијата во секојдневието, ја убива среќата и станува проблемот, како божем проблемот на сексизмот, хомофобијата, расизмот итн. да не постоел веќе уште пред таа да го посочи. Во оваа линија на нелагодни фигури се надоврзуваат и „своеглавото дете“ или „своеглавите жени“ и феминистки, „афективните странци“, „несреќните настрани“, „меланхоличниот мигрант“ итн. „Да се биде смор е да се загрози не само среќата туку и фантазијата за среќа, идејата за тоа каде и во кого може да се најде среќата“ (Ахмед 2023). Дополнително, искуството на нелагодност е разоткривачко за тоа како светот е конструиран и изграден преку повторливата употреба и населувањето на просторите од тела кои се нормативни и нивните динамики со околината, за сметка на други тела, кои не ја чувствуваат удобноста на тонење и вклопување во општествените простори, а со тоа се неускладени, несоодветни, некомфорни. Одовде, идејата за овогодишната тема е да ги циркулира и истражи потенцијалот на две максими кои ги предлага Сара Ахмед, повикувајќи се на Берлан: „Спремна сум да бидам нелагодната/проблемот“ и, истовремено, како не би се заслепиле од сопствената правденост, „Спремна сум да ми биде нелагодно“.

 

 

Славчо Димитров

Куратор на фестивалот

 

 

П.С. Топло го препорачуваме и нашиот разговор со Славчо Димитров, како дел од нашиот подкаст Meduza Talks.

 

 

Dzipsii: Кога настапувам се чувствувам слободно

Беовизија имам гледано еднаш и среќа тоа беше баш годината кога настапуваше феноменалниот Dzipsii (Jovan Živadinović). Крајно самоуверен, сладок и талентиран, Dzipsii таа вечер растури во златниот комбинизон со шлокици. Песната се викаше „Грев“, јас инстантно станав fan girl и, многу логично, уште истата вечер го преслушав деби-албумот „Записи од подземјето“ (Zapisi iz podzemlja), каде ги најдов хитовите „Финибрид“ и „Понекад“.

И, како една вистински посветена fan girl, кога слушнав дека Dzipsii ќе настапува во Скопје, и тоа на отварањето на мојот омилен фестивал, не можев да одолеам да му поставам неколку прашања. Разговорот со Dzipsii ми донесе огромна радост, а сега следно, едвај го чекам неговиот настап на 8 јуни во Станица 26. А, за тие што уште не го знаат, се радувам ако ова кратко интервју ве стимулира да ја преслушате неговата музика.

 

 

Калиа: Што сакаше да бидеш кога ќе пораснеш и какви беа твоите музички почетоци – по дома пред огледало или се случија подоцна во животот?

DZIPSII: Сакав да бидам забавувач откога знам за себе. Првите спомени ги поврзувам со забави и јас во центарот на вниманието, обично застанат на маса, облечен во нешто што светка. Моето семејство во мене виде ѕвезда пред да бидам свесен.

Раскажи ни некој момент од твоето детство кој сеуште те дефинира.

Тоа би бил моментот кога преживеав изгореница од трет степен, имам лузна на зглобот на левата рака која постојано ме потсетува дека универзумот ме спаси со причина – to fucking slay, and here i am.

 

Можеш ли да споделиш нешто повеќе за твоите референци и инспирација. Што е тоа што моментално те привлекува кон RnB звукот за кој си препознатлив?

Во последно време филмовите ми се главен извор на референци и инспирација. Досега не сум видел ниеден поп-уметник уметник на Балканот да реферира на нашите балкански филмови и едвај чекам да ги оживеам идеите што ги имам и преку песни и преку спотови. RnB секогаш има специјално место во мене, тоа е правец кој ги спои двете работи што најмногу ги сакам во музиката. Но во последно време не ми се допаѓа модерниот RnB израз, па се свртев кон постари примери од тој жанр, некако повеќе ми лежи некој фанки, 70s groovy ритам и блуз.

Фотографија: Катарина Радовановиќ

 

Не би сакала да замарам со идентитетски прашања, но бидејќи го имаш избрано уметничкото име GZIPSII и бидејќи твојата музика и изведби се unapologetically квир, ме интересира колку овие заедници на кои припаѓаш имаат влијание на тебе како уметник.

Мислам дека и двете заедници имаат влијание. Јас сум поп уметник, би било глупаво од мене да не користам сè што сум за да ја креирам мојата музика.

Твоето присуство на сцена е како олицетворение на идејата „dance like no one’s watching“? Од каде ја црпиш самодовербата? Дали отсекогаш го имаше тоа во себе?

Слободно се чувствувам единствено кога настапувам и мислам дека оттаму доаѓа чувството, како да танцувам само за себе. Сакам сите што ги слушаат моите песни или гледаат мој настап да се чувствуваат слободни барем тој час. Без осудување, без совршенство, без грижи и мисли… само музика, тие и ритам.

Како изгледа твојот процес на пишување? 

Во принцип сè пишувам сам, иако уживам во соработките со други луѓе. Понекогаш ти е потребна помош, особено кога идејата е поголема од тебе. Секоја нова песна е некако сама за себе, а процесот генерално има различни тригери или почетоци и сè зависи од инспирацијата или насоката во која сакам да одам.

 

Фотографија: Катарина Радовановиќ
Она што особено ми се допаѓа кај твојата музика (и текстови) е што во голема мера се занимаваш со различни видови задоволства. За крај, љубопитна сум, што ти причинува најголемо задоволство во моментов?

Сега малку ме фати срам, но, да, очигледно уживам да зборувам за задоволство. Моментално најголемо задоволство ми е новата музика што ја правам и воопшто работата. I’m a girl on a mission.

 

И, кој е твој омилен грев?

D: Немам омилен. Сите подеднакво ги практикувам.

Сара Ахмед: „Чувствувајте сè, вклучително и сморовска радост!“ 

Разговoрот го води Мања Величковска
(Scroll down for the English version)

 

 

Сара Ахмед е независна кафеава квир феминистка и теоретичарка. Работи на пресекот меѓу феминизмот, квир студиите и студиите за изучување на расите. Во нејзините дела таа е насочена кон искусувањето на моќта и начинот на нејзино предизвикување во секојдневниот живот и во институционалните култури. Штотуку го издаде првото дело наменето за општата популација, The Feminist Killjoy Handbook (2024) преку Allen Lane, а во претходно објавените дела, сите издадени од Duke University Press, се вбројуваат Complaint! (2021), What’s The Use? On the Uses of Use (2019), Living a Feminist Life (2017), Willful Subjects (2014), On Being Included: Racism and Diversity in Institutional Life (2012), The Promise of Happiness (2010) и Queer Phenomenology: Orientations, Objects, Others (2006). Нејзиното антологиско дело, The Cultural Politics of Emotion, каде ги разгледува емоциите како културни практики со политички импликации, претставува фундаментално четиво за теоријата на афектите во зародиш.  

Иако е познато дека Сара Ахмед го менува методот и стилот на пишување, нејзиното дело има континуирана мисла, како секоја една нејзина книга да ја најавува следната. Знае да навлезе длабоко во одредена тема или проблем низ својата работа, но и флексибилно и способно да се движи низ различните пејзажи на пишувањето. Успева да изнесе разновидни теми, директно да комуницира со своите читатели, и да остане верно отелотворен феминистички смор, во теорија и во пракса. Како што вели самата, тоа е начинот на кој таа постои и размислува. Таа е рамото на кое како феминистички сморови можеме да се потпреме додека го менуваме светот за наш заеднички опстанок. 

 

М: Како загревање за читателите, Сара, што е она што те инспирираше да ја истражуваш сложената врска меѓу емоциите и политиката? Во The Cultural Politics of Emotion укажуваш на влијанието на различните дела кои ја обликувале твојата мисла. Можеш ли накратко да објасниш зошто теоријата на афектите е значајна за тебе, и, генерално, за критичката анализа, феминистичката теорија, критичката расна теорија, квир теоријата и критиката на капитализмот? 

С: Четири години пред објавувањето на The Cultural Politics of Emotion, за книгата Strange Encounters пишував на тема странци. Ме интересираше како Странецот е всушност позната фигура. Вообичаено ни кажуваат дека доколку некого не препознаваме, тој е странец за нас. Но, јас сакав да покажам дека некои луѓе ги препознаваме како странци, како некои кои не припаѓаат овде. Старото правило не зборувај со непознати (stranger danger) нѐ учи да се плашиме од странци. Ни кажува и дека треба да се плашиме од темното тело кое се движи по работ на општественото искуство.

Така се заинтересирав за емоциите – и уште од самиот почеток тој интерес беше повеќе насочен кон објектите, отколку кон субјектите, односно она што ни е посочено како застрашувачко, од што треба да се плашиме, или подоцна, она за кое ни велат дека ќе нѐ направи среќни. Бев многу повлијаена од расправата за омразата на Одри Лорд, како и од расправата за стравот на Франц Фанон. Во овој период на доцните деведесетти и раните двеилјадити имаше група на феминистички истражувачки кои работеа на јавните емоции – вклучително и Лорен Берлан, а кои беа во Ланкастер во неколку наврати. Така што, интересот за она што емоциите можат да го направат, за тоа како создаваат простори, или пак како кружат, беше споделен. Мислам дека тогаш не се сметавме за некои кои работат „теорија на афекти“, а ни сега не го мислам тоа за себе, делумно поради тоа што бев повлијаена од црнечкиот феминизам и деколонијалната практика. Но, останувам заинтересирана за прашањата за вложеноста и јавните животи на чувствата кои се поклопуваат со теоријата на афектите. За мене, размислувањето за емоциите и нивното делување е исто така размислување за материјалноста на телата, работата и исцрпувањето на капацитетите, најважни за разбирањето на доцниот капитализам и доселеничкиот колонијализам.

 

М: Присетувајќи се на минати моменти кога сум се почувствувала како смор, сфатив дека дури и кога едвај се воздржуваме да не проговориме додека некој нѐ предизвикува, запаметени сме како сморови без да избувнеме или пресечеме, особено ако сме познати по тоа од порано. Сморовите се издвојуваат меѓу луѓето. Нè издава нашиот телесен израз, здрвен став, забрзаното дишење и неспокој, кои често им сметаат на другите. Нашиот остар поглед ги вознемирува најмногу. Да се биде во просторијата за време на одредени разговори им ги растресува нервите на оние кои се расфрлаат со навидум невини коментари зад кои се кријат задни и злобни намери. 
Но, ти многу добро објаснуваш дека постоењето на овој феномен на смарање (буквален превод: „убивање на радоста“) без вербализирање на нашите мисли нè ослободува од одреден товар и ни дава до знаење дека не секогаш сме одговорни за тоа како другите нè доживуваат. Колку е моќна нашата моментална тишина, а колку се податливи за нас подлите дофрлувања што ни ги преиспитуваат емоциите и границите на толеранција?  

С: Доволно е некои од нас само да се појават и да ги потсетат луѓето на историјата што го оспорува нивното заземање на простор. Токму тоа го научив од бел хукс, која опишува како обоената жена може да предизвика непријатност со самото нејзино влегување во одредена просторија, попречувајќи ја солидарноста која дотогаш се чувствувала таму. Сознанието дека може да предизвикаме непријатност без да изустиме било што нè ослободува од одредени оптоварувања! Но, тогаш повторно останува да се справиме со непријатноста! Во тој случај, навистина е важно да најдеме други кои сфаќаат бидејќи поминале низ истото. Тоа е така затоа што дури и кога не сме одговорни за тоа како сме перципирани, живееме со тие перцепции, и дел од нашата работа е да „менаџираме“ со нив, обидувајќи се да ги минимизираме знаците на разлика (облик на труд што го нареков „институционално проаѓање“ [англ. institutional passing])“. 

Сепак, понекогаш може да се обидеме да поминеме низ некои простори со молчење и тоа да функционира, или да не функционира. Помислувам на аутирањето и сите наврати кога сум разговарала со некој што не го познавам кој реферирал на мојата партнерка во машки род. Може да речеш „тој“ е всушност „таа“. Или, може поблаго да пристапиш, протнувајќи го „таа“ во реченицата, претпазливо исчекувајќи го одговорот (кој може да биде разнолик, од нејасен одговор до засраменост, вознемиреност или искрено препознавање). Или, можеби ќе дозволиш тоа „тој“ да остане, па да завршиш во мини-плакар по своја мерка, што понекогаш може да се доживее и како да си даваш оддишка, одмор од себеизложувањето, а во други случаи, може да биде болно затоа што си си дозволила да останеш скриена. Значи, претпоставувам дека мојот одговор е дека со текот на времето учиме од сопствените реакции како треба да постапиме. И треба да бидеме трпеливи со самите себе, бидејќи она што еднаш функционира, не работи баш секогаш. 

 

М: Значењата на смор и сезнајко честопати се употребуваат синонимно и како логичка заблуда, особено кога некој сака принудно од нас да извлече мислење за секоја актуелна тема или врева. Неретко, целта на тоа барање на став е да го сврти вниманието од системските проблеми, војните, миграцијата, сиромаштијата, нееднаквоста и многу други кои притискаат. Во The Feminist Killjoy Handbook и Living a Feminist Life зборуваш за тоа како е да се биде феминистички смор и колку може таа улога да стане исцрпувачка. Што мислиш за дополнителниот товар со кој се носиме како феминист(к)и кога во одредени средини ќе се навикнат на нашето сморовско однесување? Колку често ти доаѓа да викнеш: „Заеби! Нели имаме поважни работи што колективно треба да ги решиме?“

С: Мислам дека до мигот кога ја завршив втората од овие книги, на исцрпеноста ѝ дадов поинаква тежина. Да, да си секогаш „пуштен на јако“ е заморно. Заморно може да биде она што се очекува од нас да го знаеме или да го кажеме. И да, напорно е кога мора да повторуваш едно исто нешто затоа што некој друг продолжува да го прави истото, иако учиме многу во процесот. Нашиот ум се изморува. Но, наоѓаме други луѓе кои нè полнат со енергија. Фасцинантно ми е што сморовите се прилично омоќнувачки фигури. Секогаш кога зборувам за феминистички сморови во публиката фрчат искри и летаат погледи. Затоа, помага да имаме други сморови кои ни помагаат да се справиме со искуствата кои инаку би биле едни те исти и досадни.

 

М: Доста интересно е што во On being Included зборуваш за феноменот на „замор од различноста“, како пример за термин кој предизвикува исцрпеност бидејќи станува дел од „затворен круг на повторливост“. Именката род, пак, доби сличен статус на озлогласен и помодарски збор, кој како резултат на честата употреба од страна на традиционално конзервативните и антиродовите мобилизации влезе во „лингвистичка мода“. Како да продолжиме да зборуваме за одредени поими кои станале општествено болни точки, кога некој ќе го промени нивното основно значење и ќе развие јавно чувство на замор кон нив? Што може да направиме кога тие чувства прераснуваат во акции на отпор, влегуваат во институциите и стануваат уште една од многуте тешко искорениви „институционални навики“? 

С: Толку многу од нашето учење е врзано за последиците од нашите постапки. И феминистичкиот смор може да биде присвоен и неутрализиран, и нецелисходен (па дури и да биде преземен како заслуга од страна на вознемирувачот – што е еден пример од Прирачникот). Но, продолжуваме со нашата работа затоа што е важна. Се обидуваме да создадеме простор едни за други. Значи, не се откажуваме. И не знаеме кој ќе го пронајде тој труд во иднина; дури и ако ние не се пробиеме, дури и ако зборовите ни отидат во ветер и магла, подоцна тие ќе се вратат назад и ќе предизвикаат бура. Прилично чудесен е несигурниот исход од нашите зборови и работа.

 

М: И покрај омекнувањето на својот изглед при влезот во институција, „проблематичните“ или „нелагодните“ тела се сепак прекорени затоа што имаат тенденција да ја прекинуваат „институционалната среќа“, за која зборуваш во Complaint! Поразително е кога сведочиме како институциите, обземени од задачата на отфрлање и пренасочување, не успеваат да ги разберат неверојатно имагинативните светогледи и искуства на оние кои им се обраќаат. Тие не успеваат да понудат решенија на проблемите затоа што брзината на развој и сложеноста на човековата состојба ги надминува институционалните капацитети, за тие воопшто да можат некогаш да стекнат каква било предност. Многу лесно е да си претставиме некоја институција како трагикомичен лик, грозоморен и злонамерен, но и неспособен и апсурден. Можеме ли да си замислиме радикален институционален пресврт во нашите услови, не употребувајќи ги „алатките на господарот“ (како што би рекла Одри Лорд)? Дали институционалните капацитети за прифаќање на различноста се ограничени на „здиплување“ на луѓето во постоечките норми, кога нивната моќ произлегува од забавувањето на нештата? 

С: На институциите гледам како на многу сложени истории. Оградувајќи се од нив, понекогаш луѓето прават доста заебани работи – Мислам дека некогаш поединци го користат „институционалниот расизам“ за да покажат дека институцијата е таа која е расистичка, а не тие, само затоа што се против неа. Врзани сме со институциите на сложен начин. Се обидувам да научам како, на пример, луѓето со радикални политички идентитети стануваат неверојатно конзервативни кога се во прашање институциите – тоа е нешто што го посведочив кога истражував за Complaint!. Тие се вложуваат во институцијата дури и кога не се идентификуваат со неа, поради тоа што таа (им) го обезбедува. Подготвени се да го премолчат институционалното насилство за да ги задржат своите ресурси. Претпоставувам дека јас го гледам проблемот во одгатнувањето на овие репродуктивни механизми. Треба да пронајдеме начин како да го прекинеме процесот во кој ние кои се бориме за помалку непријателски настроени институции сме спречени да работиме на тоа поради таквиот однос. 

 

М: Поради низа несреќни општествено-политички околности и случувања по распадот на Југославија и брзиот пад кон неолиберализмот, овде (а и генерално на Балканот) е вообичаено често да се изразува тага наместо радост, да се биде претерано свртен кон минатото, или како во некои случаи – да се остане заглавен во фиктивното минато на една националистичка гордост. Следствено, секој што покажува знаци на среќа се соочува со критика, особено ако доаѓа од квир заедницата. На изразувањето задоволство и радост се гледа како на прекумерена самопофалба. Ова мислење е особено видливо кога трансфобичните и хомофобични луѓе ја оправдуваат нивната несолидарност велејќи дека манифестациите кои ја изразуваат квир гордоста „премногу се свртеле кон славење“. Почетното очекување меѓу стрејт луѓето е дека феминист(к)ите и квир луѓето треба да бидат постојано мизерни и незадоволни. Приказот на повеќе различни емоции уште повеќе ги збунува и лути, а од нас прави критички настроени сморови кои постојано укажуваат на нивниот неуспех да ја сфатат смислата зад сето тоа.

С: Мислам дека квир радоста и сморовското поведение се во блиска врска: среќата си е заслужена, како награда за донесените правилни одлуки. Да кажеш – „да му ебам мајката“, и да се забавуваш и уживаш затоа што си тоа што си, со таа што сакаш да си – значи да ја убиеш радоста на другите, толку посветени да добијат благодарност за жртвата што ја направиле. Не мислам дека тагата или бедата се наша должност, ниту пак дека се неизбежни во екот на угнетувањето, иако понекогаш да се биде причина за туѓата беда е бедно. Но, исто толку се противам и кон поставувањето на радоста или среќата како цел или должност – како да треба да се оправдаш дека си транс или квир со тоа што ќе бидеш среќен. Тоа би имало такви несреќни ефекти. На квир среќата гледам како на враќање на случајноста во среќата (putting the hap back into happiness). Кога ќе ни се случи среќа, ние сме среќни. Но, тоа не е ниту целта, ниту поентата. Всушност, сакам да размислувам за чувствата надвор од моралната област на должноста. Оттука, мојот последен совет за сморовите е „да чувствуваат сè (вклучително и сморовската радост [англ. the killjoy joy])“!.

 

М: Сара, нашироко зборуваш за можностите за трансформирање на негативноста во алатка за опстојување и давање отпор. Каде наоѓаш надеж дека однесувањето на луѓето ќе се промени така што ќе успеат да ги почувствуваат афектите и емоциите на угнетените? Има ли изгледи за тоа кога осведочуваме дека солидарноста и поддршката не се условени дури ни од дневно емитуваната масовна трагедија на Другите, од геноцидот во Палестина или пак која било од другите сега присутни војни? 

С: Проектот кој ме остави најнадежна беше оној што најмногу ме приближи до траумата и болката на другите луѓе – емпирискиот проект кој го спроведов за Complaint! Ме научи дека луѓето се подготвени навистина напорно да се борат за другите луѓе да не мора да го минат она низ кое тие поминале. И, кога се бориш дознаваш многу за другите луѓе, за себеси, за институциите и нивните методи за прикривање на насилството. Сето тоа е политизирано. Ги осведочуваме политизирачките ефекти од тековното насилство што го гледаме во Палестина. Ужасниот факт е дека за многумина ќе биде доцна и дека ова предолго траеше. Тоа е трогателна, поразителна реалност. 

Можноста неодамна да присуствувам на протестниот камп за солидарност со Палестина на Оксфорд, да ги слушам студент(к)ите, да ги слушам начините на нивниот отпор кон геноцидот, ми причини сморовска радост; Колективниот напор на студент(к)ите да ја принудат нивната институција да го препознае своето соучесништво, да се оттргне од Израел и другите империјално-воени машини, додека тие изнаоѓаа начини како да се грижат едни за други, за кампот, за шаторите, за шаторите за готвење, за пречек, за времето за читање, за мирот, за благосостојбата, за викањето, за кажувањето не на постојаноста на нештата. Да се мобилизира, да се каже не, да се живее тоа не, отвора многу нови врати. Се посветуваме на проекти кои се итни и неопходни, правејќи сè што можеме, таму сме, изнемоштени и истрошени, онолку долго колку што е тоа потребно. 

 

Сара Ахмед го води блогот feministkilljoy.com, а е активна на Твитер како @SaraNAhmed и на Инстаграм како @SaraNoAhmed. 

​Мања Величковска (р. 1995) е книжевница и трансдисциплинарна истражувачка, која работи со современата книжевна, општествена и политичка теорија. Дипломирала компаративна книжевност, а магистрирала на филозофија. Работи во Коалиција МАРГИНИ, и безрезервно е дел од организацискиот состав зад Фестивалот за квир уметност, култура и теорија Викенд на гордоста, и колективот Побунети читателки кој го доделува регионалното книжевно признание Штефица Цвек. Нејзини избрани текстови се достапни на: https://linktr.ee/manjavelichkovska.

 

Illustration by Bea Lozano (Source: CCCB)

 

Sara Ahmed: “Feel everything, including killjoy joy!”

Conversation led by Manya Velichkovska

 

Sara Ahmed is an independent brown queer feminist and theorist that works at the intersection of feminism, queer studies, and race studies. In her works, she focuses on the experience of power and the way it gets challenged in everyday life and institutional cultures. She has just released her first work aimed for the general public, The Feminist Killjoy Handbook, with Allen Lane. Her previous works (all published by Duke University Press) include Complaint! (2021), What’s The Use? On the Uses of Use (2019), Living a Feminist Life (2017), Willful Subjects (2014), On Being Included: Racism and Diversity in Institutional Life (2012), The Promise of Happiness (2010) and Queer Phenomenology: Orientations, Objects, Others (2006). Her anthology, The Cultural Politics of Emotion, examines the emotions as cultural practices with political implications. 

Even though Sara Ahmed is known to shift between methods and styles of writing, it seems as though all of her work delineates one continuous thought process, as if one book builds momentum for the next one. She is known to delve deeply into a particular subject or theme throughout her work, but is also flexible and able to navigate different writing landscapes. Ahmed manages to bring forth versatile topics and directly communicate with her readers, all the while staying faithful to the embodiment of the feminist killjoy, in theory and in practice. In her words – It is what she does, it is how she thinks. She is the “killjoy shoulder” next to ours, to lean on while transforming the world for our joint survival. 

 

M: As a warm up for our readers, Sara, could you briefly tell us what originally inspired you to explore the intricate relation between emotions and politics? You have explained in The Cultural Politics of Emotion how various works have shaped your thinking, but could you briefly elaborate on why affect theory holds such significance for you and, in general, for critical analysis, as well as for feminist theory, critical race theory, queer theory, and the critique of capitalism?

S: I was writing about strangers – it was for the book Strange Encounters, which came out four years before The Cultural Politics of Emotion. I was interested in how the stranger was a rather familiar figure. We are told that if we don’t recognise someone, then they are a stranger. But I wanted to show we recognise some people as strangers, as not belonging here. The discourse of stranger danger tells us to fear strangers. It also tells us who to fear – the dark body passing by at the edge of social experience. 

That is how I became interested in emotions – and right from the beginning that interest was more about objects, what we are told is frightening, who we are told is frightening, or later, what we are told will make us happy, than subjects. I was very influenced by Audre Lorde’s discussion of hate as well as Frantz Fanon’s discussion of fear. During this period in the late 1990s and early 2000s, there were a group of feminist scholars working on public emotions – including Lauren Berlant who came to Lancaster on a number of occasions. So, this interest in what emotions do, how they create spaces, and how they circulate, was shared. I don’t think we thought of ourselves then as doing “affect theory,” and I don’t think of myself now as doing affect theory in part because the influences on me came more from Black feminism and decolonial praxis. But I remain interested in the questions of investment and the public lives of feelings which overlap with affect theory. And for me, reflecting on emotions and what they do is also about thinking of the materiality of bodies, work, and the exhaustion of capacities central to understanding late capitalism and settler colonialism.

 

M: Upon recalling past killjoy experiences, I realized that even in moments when we barely succeed in holding ourselves back and remaining silent while someone is winding us up, we are still remembered as killjoys, even before we snap, especially if we have been known to snap before. People seem to identify sister killjoys even when they are not saying anything, whether by the very appearance of our body language, poised stance, quick breaths, and restless demeanor that often unnerves others. Our piercing gaze seems to unsettle them the most. Simply being in the room during discussions hits the nerve because it exposes vile and evil intentions lurking beneath seemingly innocent comments. You also explain how this phenomenon of killing joy without verbalizing our thoughts can also liberate us from certain burdens and make us realize that we’re not always accountable for how others perceive us. How empowering this momentary stillness can be? How resourceful and revealing are these mean-spirited remarks that are testing our feelings and the limits of what one can get away with? 

S: Some of us can just turn up and remind people of a history that gets in the way of their occupation of space. bell hooks taught me that especially – her description of how a woman of colour by entering the room can cause discomfort, getting in the way of the solidarity felt in the room. It does release us from certain burdens to know we can cause discomfort without saying anything! But then we still have to deal with the discomfort! That is when finding others who get it as they have been there really matters. Because even when we are not responsible for how we are perceived, we live with the perceptions, and some of the work you end up doing is “managing them” perhaps by trying to minimize the signs of difference (a labour I called “institutional passing”). 

Sometimes, though, we might try and pass our way into spaces by not saying anything and it works. Sometimes it doesn’t. I think of coming out and all the times I have been in conversation with someone I don’t know and they have referred to my partner as “he.” You might say, “he” is “she.” Or you might use a more delicate maneuver, sliding a “she” into a sentence, cautiously awaiting the response (and there are many responses, including no obvious one to embarrassment, annoyance, or a warm acknowledgment). Or you might let it pass, that “he” lingering, so you end up in a mini-closet of your own making, which can sometimes feel like giving yourself a little room, a break from the light of being seen, and at other times, can be painful because of how you have allowed yourself to be passed over. So, I guess my answer is that in time we learn from our own reactions what we need to do. And we need to be patient with ourselves as if what works at one time might not work at another.

 

M: It seems like people often equate being a killjoy with being a know-it-all, particularly when this logical fallacy forces us to explain our stance on each rising (non)issue, particularly when the inquiry’s goal is to divert attention from more pressing subjects like war, migration, poverty, inequality, etc. In The Feminist Killjoy Handbook and Living a Feminist Life you give us a deep insight into how it feels to be a feminist killjoy and how exhausting it can become at times. What do you think about the extra weight placed on feminists when certain circles grow accustomed to our “inconvenient” attitude? How often do you want to shout: “Screw that, don’t we all have more significant matters to address collectively”?

S: I think by the time I wrote the second of these books, I gave a different weight to exhaustion. Yes, it can be tiring, always being “on it.” It can be tiring what we are expected to know or to say. And yes, it can be exhausting having to keep saying it because they keep doing it. But we learn so much. Our wisdom is weary. And it is how we find other people who give us energy. It remains fascinating to me that the killjoy is a rather electric figure. Whenever I speak of feminist killjoys, there is a bit of a snap, snap, sizzle in the audience. It helps to have the figure as it gives us a handle on experiences that would otherwise be just plain old wearing.

 

M: I found it very interesting that in On being Included you talk about the phenomenon of “diversity fatigue” as an example of a term that causes tiredness because it becomes “part of a loop of repetition” on our end. The noun gender on the other hand has acquired a similar status of a notorious buzzword that is in “linguistic fashion” as a result of the frequent usage of it by the traditionally conservative and anti-gender mobilizations. How can we continue to bring sore points out when someone takes over the meaning of basic terms of expression and develops a public feeling of fatigue towards them? How to proceed when those feelings trigger actions of resistance that enter institutions and become yet another “institutional habit”? 

S: So much of our learning is about what comes back at us. Even the feminist killjoy can be appropriated and neutralized and made not to do anything (or even put as a sign on the door by a harasser – an example from the Handbook). But we keep doing the work because it matters. We are trying to create space for each other. So, we keep going. And we don’t know who might in the future find the work – even if we don’t get through, even if the words get turned into water or mush, they come back and ignite fires later on. That uncertainty about what our words and work can do I think of as rather marvellous.

 

M: Troublesome, inconvenient bodies that are anyhow softening their appearances upon entering an institution, are nevertheless reprimanded because they tend to break, what you in Complaint! described as, “institutional happiness”. It is devastating to witness that while consumed by the task of rejection or redirection, institutions fail to understand the incredibly imaginative worldviews and experiences of those who turn to them. They fail to offer solutions because the pace of development and complexity of the human condition exceeds the institutional capacity to ever gain an advantage. One might even think that if an institution were personified, it might resemble a tragicomic figure, heinous and malicious while incompetent and absurd at the same time. Can we envision a radical institutional turn on our own terms, not relying on “the master’s tools” (as Lorde would say), or are the institutional capacities to embrace diversity limited to merely “folding” people back into their initial norms, considering their power stems from putting things to halt? 

S: I think of institutions as very complex histories. Sometimes it is by disidentifying from them that people can do pretty shitty things – I think how sometimes “institutional racism” is used by individuals to say the institution is racist so I am not because I am against the institution. We are implicated in them in complex ways. I am trying to learn how people with radical political identities for instance become institutionally quite conservative – it’s something I observed when doing the research for Complaint!. They get invested in the institution even when they don’t identify with it because of what it provides. They are willing to be silent about institutional violence to keep their resources. I guess for me it is just working out these reproductive mechanisms. We need to find a way to stop those of us fighting for less hostile institutions from being stopped by that very hostility. 

 

M: Due to a series of unfortunate socio-political circumstances and developments after the breakup of Yugoslavia and the fast decline to neoliberalism, it’s common here (and generally in the Balkans) to often express feelings of sadness rather than joy, to overly dwell on the past, or in some cases – to be stuck in a non-existent past of nationalistic pride. Consequently, when someone, particularly from the queer community, displays signs of happiness, they’re often met with criticism, as their joy is seen as excessive self-praise. This sentiment is particularly evident when transphobic or homophobic people use the excuse that “too much celebration” is why they avoid showing support. There’s an underlying expectation, especially among straight people, that feminists and queers should remain only miserable or discontent. The ambivalent display of a variety of emotions confuses and angers them even more, which in turns makes us the killjoy critic that keeps pointing out to their failure to grasp the meaning behind it all. 

S: I think there is an intimate connection between queer joy and being a killjoy: happiness is meant to be deserved, a reward for doing the right thing. To say “Fuck that”, and to have fun and enjoyment because you are who you are with whom you want to be, is to kill the joy of others so invested in getting returns for their sacrifice. I do not think of sadness or misery as duty or even as inevitable in the face of oppression, though sometimes being the cause of other people’s misery can be miserable. But I am just as resistant to making joy or happiness an aim or a duty– as if you have to justify being trans or queer by being happy. That would have such unhappy effects. I think of queer happiness as about putting the hap back into happiness. When happiness happens, we are happy. But that’s neither the goal nor the point. In fact, I want to think of feelings outside of the moral realm of duty altogether. Hence my last tip for killjoys is to “feel everything (including killjoy joy)”!

 

M: You speak at length of how we can transform negativity into a tool in order to persist and keep fighting back. Where do you find ongoing hope that people’s attitude can shift to feel the affects and emotions of the oppressed, knowing that solidarity and support are not conditional even on the displayed mass scale misfortune of Others (case in point the genocide in Palestine, amongst the many)? 

S: The project that left me the most hopeful was the project that brought me closest to other people’s trauma and pain – the empirical project I did on Complaint!. It taught me that people are willing to fight really hard so that other people do not have to go through what they went through. And when you fight, you find out so much about other people, about yourself, about institutions and their methods for shutting the violence out. It is politicizing. We are witnessing the politicizing effects of seeing the violence that has been ongoing in Palestine. The awful fact is that it will be too late for too many and that it has taken too long. It is a shattering, devastating reality.

It was a killjoy joy to attend recently the Palestinian solidarity encampment at Oxford, to listen to students, to hear the how of their resistance to the genocide; the collective effort to force their institution to recognise its complicity, to divest from Israel and other imperial-war machines, as they were working out how to care for each other, and for the camp, for the tents, tents for cooking, for welcoming, for reading, for quiet times, for wellness, for shouting, for saying no, to business as usual. To assemble, to say no, to do no, throws so much open. We throw ourselves into projects that are urgent, necessary, doing what we can, being there, in the wear and the tear, for as long as it takes.  

 

Sara Ahmed runs the blog feministkilljoy.com. 

Her twitter profile is @SaraNAhmed and you can find her on instagram as @SaraNoAhmed. 

 

Manja Velichkovska (b.1995) is a transdisciplinary researcher who works with contemporary literary, social and political theory. She has a BA in comparative literature and MPhil in Philosophy. Velichkovska is employed in Coalition MARGINS and is wholeheartedly part of the organisational collective behind Skopje Pride Weekend – Festival for queer art, culture and theory and of the Rebelled Readers collective that grants the regional literary honour Štefica Cvek. A selection of her work is accessible at: https://linktr.ee/manjavelichkovska.

 



Јован Јосифовски: Домот често не е безбеден за квир децата

Пролиферацијата на групи кои постојано повикуваат на „семејни вредности“ и флертуваат со лажен наратив дека семејството е под напад создаваат атмосфера во која семејството се табуизира и под ризик од напад всушност ги доведуваат сите оние кои ќе одлучат да проговорат за насилството и токсичните односи кои некогаш се репродуцираат под розовиот плашт на „семејна хармонија, љубов и заштита“.

Во разговор со уметникот Јован Јосифовски решивме да откриеме една oд десетиците такви приказни.

 

Приказната на Никола која ја опишуваш во твоето дело од последната самостојна изложба кое го постираше на социјалните мрежи е едно навистина трауматично искуство. Сепак, делото на прв поглед изгледа нежно и оддава впечаток на удобност и сигурност, а зад тоа се крие една насилна релација во семејството на Никола. Како дојде до тоа насилството да го претставиш баш преку перници и во таков сетинг?

 

Во првата половина од 2023 година направив кратко истражување за животот на возрасни геј мажи (60+) од руралните средини во Македонија за потребите на мојата трета самостојна изложба „Eластично насилство“ во КСЦ Јадро (8ми јуни, 2023), дел од програмата на Skopje Pride Festival: Chronopolitics History, Affects, Utopias. Истражувањето резултираше со собирање на шокантни и трауматични податоци потврдувајќи ми по не знам кој пат дека религиозните фанатици се првите кои ќе го уништат животот на сопственото квир дете, тука треба да се запрашаме какви се и какви ќе бидат последиците од влијанието на црквата во нашата земја. Приказната за Никола стана уште потешка, затоа што почина во незамисливо страшни и незаслужени услови. Бев премногу буквален во приказот на делото инспирирано од неговата приказна. Перниците се „медиум“ преку кој неговите родители физички го злоставувале со удари од нозе и тупаници за да не му остават модрици. Причината за насилството е фактот што Никола бил видно феминизирано геј момче, најчесто го злоставувале во кревет, оттаму и формата на инсталацијата.

 

Како се одвиваше создавањето на делото, како го контекстуализираш во однос на насилството што се одвива во семејството, во самиот дом, кој не секогаш е безбеден?

 

Делото за Никола го замислив додека разговарав со него на телефон, ова беше изложба за која многу брзо знаев како ќе биде презентирана. Покрај неговата приказна тука се обработени уште две на истата тема. Поставката на изложбата потсетува на нечија соба, навидум нежна и пријатна, алудираќи на тенденцијата за приказ која ја имаме сите кога некој ќе се појави во нашите домови, но суштината е понекогаш различна, во случајов повеќе од непријатна. Домот најчесто не е безбеден за квир децата, а со подемот на антиродовите движења и коалициите кои се залагаат за „заштита“ на децата прогнозата станува полоша, потфрлуваме како општество што дозволуваме луѓе кои ги враќаат епидемиите од минатиот век да го креираат јавното мислење.

 

Не секогаш се зборува за односите во семејството кај нас, за другите аспекти, кои не мора да бидат секогаш пријатни искуства во една здрава средина. Колку сметаш дека е потребно да се отворат и тие прашања, да не бидат табу, преку уметноста или на друг начин?

 

Никогаш доста од отварање на „табу теми“ преку културата но тука имаме многу малку квир уметници, а со тоа и помала видливост. Уметничката сцена е одраз на состојбата во државата, ситуацијата е повеќе од јасна. Надвор од квир уметноста, со исклучок на неколкуте фантастични уметници ние многу често не гледаме издржани концепти во изложбите, напротив, постои преголемо потпирање на техничкиот момент, а скоро ништо во однос на суштината, нема ништо лошо во традиционалните техники но редно е да се даде поголем контекст. Исто, да не заборавиме, ова не се прашања што треба да ги отвараат само квир уметниците, сите нè засегаат темите поврзани со насилство а со пасивноста само се оддржува погрешната страна, не дека се очекува дека некој треба да направи изложба во таа чест, туку постојат многу алтернативи како да се адресираат социјално политичките прашања преку уметничката пракса, можеби почесто треба да си кажуваме меѓу себе дека живееме во 21 век, 2024 година.

Преку твоите дела обработуваш теми за кои малку се зборува, преку уметноста допираш до најинтимните и трауматски искуства. Како сметаш дека ова има влијание врз видливоста и искуствата на квир лицата во земјава во рамки на едно општество кое ги става на маргините?

 

Креативно секогаш сум допирал теми за кои поголемата маса не уверува дека не постојат, или не сака да верува дека постојат, затоа што се косат со хетеронормативноста и со текстот од Библијата кој скоро никој никогаш не го прочитал, освен неколку цитати на Фејсбук, очекувано.

 

Мислењето на публиката ми е многу битно и уште толку небитно во исто време, со тоа давам комплетна слобода на изразот, банално е во вакво време мојата уметност да биде „допадлива“, не верувам на уметници кои и се додворуваат на публиката со клишеа. Јас сум ретко задоволен, речиси никогааш, со мојата уметност, практично промовирам самокритицизам и баш затоа не можам јасно да видам кој е ефектот на мојата уметност и што предизвикува истата.

 

 

 

интервјуто е преземно од Либертас

фото: Соња Ставрова за Skopje Pride Weekend

 

Штефица Цвек во челустите на животот (извадок)

Вечерва во 20:00 часот во КСП Центар – Јадро, фестивалот за критичка култура – КРИК ве поканува на затворање на изложбата „Црвено училиште“ на познатата писателка, есеистка и преведувачка Дубравка Угрешиќ, чија работа имавме чест да ја доживееме покрај пишаниот збор, и преку медиумот на визуелното.

На затворањето на изложбата ќе бидат промовирани 4 книги на писателката: „Црвено училиште“, „Нарилник за вештерки“, „Штефица Цвек во челустите на младоста“ и „Тука нема ништо“ во превод на македонски јазик.

 

Во прилог прочитајте извадок од книгата „Штефица Цвек во челустите на младоста“ во превод на Владимир Јанковски, кој за книгата вели:

 

„Штефица Цвек во челустите на животот“ е можеби најпознатиот роман на Угрешиќ. Со оваа книга таа станува позната на книжевната сцена во поранешна Југославија. Во романот, авторката на постмодернистички начин, иронично и духовито си поигрува со тривијалната литература градејќи го текстот како шема за кроење проследен со кројачки термини, при што графички и содржински вметнува цитати, писма и совети. Овој роман го носи најдоброто од творештвото на авторката: силна ирониска перспектива, нијансирано прикажување на сложената динамика на родовите односи, поигрување со клишеата и воспоставените модели, силна феминистичка перспектива.

 

Дубравка Угрешиќ

 

Штефица Цвек во челустите на животот

(пачворк-роман)

(извадок)

ЗА ИЗРАБОТКАТА НА МОДЕЛОТ

 

а) ИЗБОР НА ТЕХНИКАТА

Пријателите ме советуваа дека би требало да напишам „женска“ приказна. Напиши, рекоа, женска, вистинска женска приказна! Моите пријателки (За нас! За нас!); мојот кројач (Колку штоф има тука, само да знаете!); мојот фризер (Што јас сè имам стрижено во мојот живот, драга моја!); и мојот невротичен пријател кој не ја признава поделбата меѓу половите и се жали дека нешто го боцка (Ме боцка нешто, ме боцка, сигурно сум бремен.)

Седам, значи, покрај машината за пишување и размислувам како да напишам токму таква, нарачана, а освен тоа и женска приказна! Пишувам многу бавно, зашто во текот на пишувањето секогаш ме занесува звукот на машината за пишување. А звукот на машината за пишување ме потсетува на звукот на машината за шиење. Ме фасцинира тоа тропкање (мешколењето на дебелкавите завршетоци на прстите на вдлабнатите столчиња на буквите), тоа рамномерно одронување на звуците. Но, не и на времето! Сите тие дактилографки и кројачки, сите шивачки, предачки, ткајачки и везилки – муви во јантар. Како на сликите на Вермер.

Ме фасцинира дрдорењето, тоа страсно совладување на празнината. Маѓепсаноста на оној што дрдори, тропка (ткае, везе) е речиси еднаква на маѓепсаноста на оној што го набљудува тоа. На набљудувачот му се чини дека тој другиот е во некаков друг свет, осуден на истите, вечни движења. Осветлен однатре, како на сликите на Вермер. Изборот на техниката, значи? Се чини дека тоа е веќе извршено. Дактилографка – кројачка, машина за шиење – машина за пишување. Приказната, значи, ќе ја шиеме!

 

б) ИЗБОР НА МАТЕРИЈАЛОТ

– – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – –

Имам 18 години. Мислам дека се наоѓам на голема пресвртница. Самата не можам да дадам одговори на некои работи. Нормална сум, паметна, немам непријатели, се чини дека сум свесна за своите вредности и мани и мислам дека знам како треба да се живее. Не сум несигурна и малодушна, не барам во животот рамо на кое би можела да се исплачам. Мислам дека имам сила во себе да ги побарам одговорите на сè. Сите момци знаев да ги сакам, знаев во нив да најдам и да ги сакам нивните вредности. И тие ме сакаа мене, а сепак сите ме оставија и секогаш од сè ми остануваше само признанието дека сум прекрасен човек и убава девојка. И сега е така. Пред една година тргнав со едно момче на мои години што искрено го сакав и му дадов сè што човек може да даде… но и тој ме остави со признанието дека сум прекрасен човек. Би сакала да му се вратам, но верувам дека го загубив засекогаш и тоа ми го наруши целиот мој вредносен систем. Не можам да проценам дали од животот барам премногу или премалку? На што можам да се надевам?‘

Ана       

– – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – –– – – – – – – – – – – – – –

’Имам 18 години. Не се разликувам, површно гледано, од поголемиот број од своите врснички. Дружељубива сум, со просечен изглед, активна насекаде каде што се може. Сепак, не можам да најдам некој што би ме сакал, а и јас него. Секогаш сум си била верна на себеси, на своите чувства, ставови и тоа секогаш ме чинеше многу. Две години и малку повеќе сакам едно момче кое има друга, а јас му служам во тешките мигови за плачење и како рака која ќе го извлекува од сè непријатно што му се случува. Свесна сум за тоа. Го сакам најмногу што се може, иако сум свесна дека тоа нема иднина. Што да правам?‘

Прометеј

– – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – –

’Имам 23 години, ќерка од 3 години, разведена сум, вработена, велат згодна. Се омажив на 17 години, а се разведов на 20. Живеевме кај моите родители, но тие се спротивставуваа на нашата врска и на бракот. Вечно го критикуваа, а јас го сакав. Родителите на крајот беа среќни, зашто ќерката им се ослободи од таа „битанга“. Јас разочарана и повредена, барав утеха и заборав во авантурите. Мојот приватен живот се состоеше од врски со оженети мажи. Не сакам никој да се разведува поради мене, но некој проклет нагон ме тера кон нив. Можеби барам сигурност. За мене сите се исти, сите еднакво лажат. Ги делам само на добри и лоши љубовници. Но, вака не можам веќе. Сите го сакаат само моето тело. Три години се вртам во круг. Можеби начинот на мојот живот има подлабоки корени. Можеби несогласувањата во бракот на родителите, негрижата за мене. Секогаш сум имала пари, но никогаш родители. На 13 години бев силувана. Останаа последици во говорот, но никој не праша поради што. Можеби со сите нив бегам во лажниот свет на задоволствата. Што да правам?‘

Само сенка

– – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – –– – – – – – – – – – – – – – – – – –

’Имам 25 години, по професија сум дактилографка. Живеам со тетка ми. Мислам дека сум грда, иако некои тврдат дека не сум. Од своите врснички се разликувам по тоа што сите тие веќе се омажени или имаат момчиња, само јас немам никого. Осамена и меланхолична сум, а не знам како да си помогнам. Дајте ми совет.‘

Штефица

– – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – –

И тука, кај меланхоличната дактилографка, неочекувано застанувам! Под прстите чувствувам ткаенина што одговара. А освен тоа и рестл, па и циц! Циц како чинт, чинт како зиц, зиц како ситец.

Штефица, Штефица, ќе бидеш моја ткаенина, ќе бидеш моја тема, штепувам веќе кон… Презимето? Хм? Можеби Цвек?! Ало? 988? Не е важно кој сум! Имате ли Цвек?! Баш добро! Креек!

 

в) ИЗБОР НА КРОЈКАТА

Имаме, значи, материјал! Немаме автор умешен во вештините на везењето, ткаењето, пеглањето и гобленирањето, но имаме машина за пишување-шиење. И автор склон на штепување. Ни треба уште едноставна кројка и едноставна изработка. Пачворк! Пачворк-градник, пачворк-кошула, пачворк-здолниште. Пачворкот е универзален, едноставен, демократичен начин на облекување, не само облека туку и поглед на свет! Немарноста во изработката само ја истакнува неговата симпатичност.

Чукам понатаму. Поткривнувам. Ја шијам приказната што треба да биде женска. Шијам прозен фустан, во должина и ширина, вдолж и попреку, јас сум писател-полжав кој бара некој ежав, јас сум ткајачка која бара бајачка, автор кој штепува и истовремено степува, јас сум птица на жица, невешт ми е првиот превез, тука ќе биде првиот рез! Рез! Рез! Рез-токот! Почни го веќе почетокот!

 

 

 

 

 

Во потрага по слободното време

Прегорената генерација

            Мојата генерација порасна со култура на филмови и серии од деведесеттите и раните двеилјадити години кога не беше кул премногу да се работи или премногу да се трудиме. Колку и да беше претставен како тежок животот на главниот лик, сите награди во животот му/ѝ од доаѓаа од ведро небо заради неговата/нејзината харизма или скромност. Растевме со оваа честа филмска нарација што нашата лековерност, неукост и ароганција (напумпана од неколку петки) ја платија по завршувањето на своето образование. Според многубројни истражувања и анкети, милениумците (генерацијата 1981-1996) се прогласени за The Burnout Generation или прегорена, изморена и демотивирана генерација. Работната култура во која бевме спуштени нѐ натера брзо да сфатиме дека не сите сме главни ликови од coming of age серии, ниту, пак, можеме сите да бидеме толку шармантни или способни; а ги немаме ниту истите привилегии како милениумците од Западот чии животи на секаков можен начин нè потсетуваат што сме пропуштиле или што сѐ уште пропуштаме.

            Серијата „Девојките Гилмор“ (Gilmore girls) e совршен пример. Шеснаесет години по завршувањето на колеџот, Рори, главната хероина од серијата, се враќа во малото родно гратче, несигурна и збунета за тоа како досега не се случил нејзиниот голем успех. Иако сите: нејзините родители, баба и дедо, професорите, жителите на местото во коешто израснала ѝ ветувале дека е посебна, дека ќе „биде нешто од неа“. Всушност, шеснаесет години подоцна, Париз, најдобрата другарка на главната хероина, е прикажана како успешна и сигурна во својата кариера – посветената и интензивна другарка, недопадливата споредна улога што најчесто беше прикажувана како карикатура на амбициозните девојки од тој период.

            Ако ни изгледа дека сме заглавени во црвоточината на премногу продуктивните, секогаш организирани и напорни споредни ликови, тоа е затоа што тие си се избориле за ова нивно време.

 

Алтернативни рутини

            Како припадничка на генерацијата на милениумците, колку и да ја сакам својата работа што веќе почнува идентитетски да ме дефинира, мислам дека веќе е претерано навлезена во сите сфери на мојот живот. Ако сум толку посветена на работата, можам да научам како да го искористам слободното време за да се поврзам со некое друго искуство – искуство што е спротивно на чинот на работење.

            Алудирајќи на тешката работна култура на работниците во осумнаесеттиот век, наспроти уживањето на буржоазијата во секакви задоволства и уметностите, писателот Алeн де Ботон заклучува дека „денес се чини невозможно некој да може да биде и среќен и непродуктивен во исто време како што некогаш се чинело многу малку веројатно дека може да се работи и да се биде човек“. Денес е речиси срамно да се има слободно време: тоа е претставено како привилегија од една страна и како замка од друга. Научени сме на социјалните мрежи да гледаме испланирани утрински и вечерни рутини посветени на подготовка за работниот ден или рутини за работа на себеси. Но, откако ќе ги завршиме работните обврски, работата дома и, ете, со работата на себе (небаре сме роботи на кои постојано им треба апдејтирање); и откако ќе посветиме внимание и енергија на најблиските – кое друго искуство би ни дало да го погледнеме животот од друга перспектива?

            Ханс Улрих Обрист, во еден од есеите во „Начини на курирање“ (Ways of Curating, 2015), пишува за неговите обиди да испроба алтернативни начини на организирање на секојдневниот живот и алтернативни секојдневни ритуали. Причината за ова е неговиот интерес да научи како да ја избрише структуралната поделба помеѓу работата и рекреацијата што го организира конвенционалното живеење. За Обрист, ноќните возови се отскокнување од конвенционалното секојдневие. Како европски студент, неговиот интеррејл-билет станува билет за менување на рутините и негов ритуал: „Ноќите поминати во воз ми станаа простор за размислување“.

            Уметноста, музиката, литературата е начин да се погледне светот од поинаква и посвежа перспектива: „уметноста не е она за што живееме, што би било стерилен вид на естетизам; но ни нуди модел како да живееме, кој е многу посугестивен“ (Тери Иглтон, 1943).

            Слободното време знае да звучи сонливо и меланхолично, како неделно попладне или како животот на ликовите од романите на Џејн Остин: заглавени во свет на вечен одмор, на долги воздишки, анализирање на безначајни настани, бескрајни чајанки и читанки. Но, за разлика од времето тогаш, богатството и угодното живеење денес не носат повеќе слободно време. И ако денес го имаме толку малку, како да го поминеме на начин што не е корисен за капиталистичката машинерија во која сите сме заглавени, туку да биде регенерирачки? Како да се научиме да се ужива во непродуктивното време?

 

Како неколку генерации го поминуваат слободното време?

            Со желба да направам реконструкција на моето секојдневие прашав различни генерации луѓе, со различни занимања и интереси, што прават во своето слободно време. Постои нешто романтично и носталгично во животите на луѓето надвор од општествениот контекст и околината на која сме навикнати. Посветеност на тивката интелигенција и креативност што може да го понуди краткиот момент на отскокнување од секојдневниот ритам. Ретко си дозволуваме да нурнеме во своите мисли без надворешни дистракции – способност препишувана на големите уметници пред создавање на своето дело.

Слободното време гледам да го исполнам со работи што ме релаксираат и ме исполнуваат. По природа сум човек кој го интересираат многу работи и сакам да пробам сѐ, но повеќе сум склона кон креативната сфера. Во слободно време сум опколена со моите мачки кои ме гледаат додека цртам. Цртањето почна како занимација кога ја погледнав мојата другарка како црта и во наредните месеци ми го исполни времето целосно. Сега почнав повеќе дигитално да цртам со надеж да работам нешто поврзано со графички дизајн и дигитален маркетинг. (студентка по маркетинг-менаџмент, работи како келнерка, 22 год.)

            Прашањето за тоа како го исполнувам своето слободно време, особено кога истото си го поставувам себеси, ми претставува ѕиркање во еден од најинтимните лични простори. Нешто како огледување во одразот од еден бунар, каде што знаеме и да ги скриеме или складираме сопствените вистини. Па, така, размислувајќи за тоа што правам во моето слободно време актуелно, се фаќам себеси како се повеќе му робувам на комфорот наспроти ентузијазмот за негување на моите интереси, кои, ако постои таква поделба, се независни од професионалното јас. Работниот ангажман го измени аранжманот на слободното време, така што истото сега често е составено од временски фрагменти, кои како парче торта ги раздавам на драгите луѓе, што е добро освен во моментите кога вистински претпочитам да кажам „не“ на поканата за кафе, пијачка, седенка и слично и, наместо тоа, да ја испијам чашата вино сама, да ја читам книгата во мир, или да го изгледам филмот што фаќа прашина во „Downloads“. Можеби токму сега разбирам дека разликата во слободното и неслободното време е само терминолошка, задоволството од слободното време, како и успехот во работното се должат на структуриран план на активности и придржување и посветеност до истиот. Можеби токму овој увид ќе ми докаже дека мапирањето на животот во роковници не е банален, туку нужен во негувањето на себеси и личниот раст. (докторка, 27 год.)

Слободно време немам воопшто, а многу сакам да имам, бидејќи имам двегодишно дете кое бара многу време и трпение. Од седум до три часот сум на работа, после го земам Стефан од кај неговата баба, почнувам со готвење ручек и домашни обврски. Како мајка се трудам детето да ми биде испеглано, нахрането и искапено. За себе гледам секогаш да сум нашминка и средена, затоа што работам со луѓе. Немам време за себе како порано за да одам на вежбање или да излезам на кафе. Имав тешка бременост, не смеев да се движам и бидејќи бев врзана за кревет постојано читав. После немам прочитано ниту една книга. Додека готвам, сечкам нешто во кујната, пуштам по некое видео од Ана Бучевиќ и ги слушам нејзините мотивациски говори.(фугачка во long fashion, 30 год.)

Повремени прошетки во природа со брачната другарка, активности околу дворното уредување, дружење, односно посетување на членови од поширокото семејство, секојдневно пешачење без оглед на временските услови, редовно следење телевизија и спортски програми.(вработен во МТСП Сектор за инспекциски надзор во областа на социјалната заштита и заштита на децата, на работно место советник инспектор за социјална заштита, 61 год.)

Бидејќи се занимавам со туризам често патувам, а кога сум дома наутро вежбам и потоа ги завршувам обврските во домот. Од 11 до 13 часот пешачам во паркот. Попладне на интернет пребарувам дестинации за идни патувања и контакти со странки. На крајот од денот плетам – тоа ме релаксира и потоа гледам некоја телевизиска серија.

Во годината двапати одам на море и двапати на термални бањи.(пензионер, активен, работи како лиценциран туристички водич, специјалност верски туризам, 79 год.)

 

 

Текстот е оргинално објавен во магазинот Портрет.

Медуза бара соработничка

Медуза е феминистичка платформа создадена за девојки, жени, родови и сексуални малцинства – и во суштина сите личности со желба да слушаат, учат и живеат феминистички, кои сакаат да градат меѓусебни мрежи на поврзување, да читаат едни за други и пишуваат: за себеси, за личните/системските (и сите измеѓу) проблеми со кои се соочуваат секојдевно; за своите избори, своите права, своите задоволства, своите тела, своите приказни…

Ако имаш интерес (и искуство) со дигитални медиуми и пишување, и сакаш да научиш повеќе за феминизмот, креирањето и уредувањето на феминистички содржини во пракса, овој повик е за тебе.

Кои се критериумите?

  • Да бидеш студент/ка или со завршено високо образование во полето на општествените и/или хуманистичките науки
  • Да имаш интерес за (дигитални) медиуми и комуникации – претходно искуство е добредојдено, но не пресудно!
  • Да имаш искуство со пишување
  • Да бидеш креативна и отворена личност, подготвена да земе активен дел од нашата мисија

Како да аплицираш?

Доколу се гледаш како дел од тимот на Медуза, го чекаме твојот мејл со кратка биографија и еден параграф во кој ќе ни кажеш нешто за тебе и твојата желба да се вклучиш во Медуза, на info@meduza.mk најдоцна до 10 мај.

Праксата во Медуза е платена, а перидот на ангажманот е од 1 јуни до 31 декември, со можност за продолжување.

Ако имаш дополнително прашање, слободно пиши ни во инбокс или на мејл!

Црвеното училиште – објекти, цртежи, книги

Со изложбата на писателката Дубравка Угрешиќ, „Црвеното училиште“ која ќе се отвори во петок (26 април) во 19:30 часот во КСП Центар „Јадро“, ќе започне деветтото издание на фестивалот за критичка култура „Крик“, годинава со тематска рамка „Желбени машини – уметноста како (р)еволуција“, во организација на Контрапункт.

На отворањето на изложбата ќе говорат Маја Бојаџиевска и Петар Милат, a во сабота, на 27 април, ќе се случи и ексклузивно водење низ изложбата во 18:30 со Петар Милат od Мултимедијален институт, во Загреб.

Изложбата ќе се затвори на 9 мај, со почеток во 19:30 часот, а во рамки на затворањето на изложбата Крик ве поканува на промоцијата проследена со разговор на 4 книги box-set, од Дубравка Угрешиќ, а детали за промоцијата ќе следат набрзо.
:: За Црвеното училиште на Дубравка Угрешиќ ::
На почетокот на војната во Југославија, во рацете на Дубравка Угрешиќ случајно се нашол еден учебник, која според годината на издавање лесно би можела да биде и нејзина. Пред писателката одненадеж искрснале два света – дамнешен, заборавен свет на учебникот – книгата за почетници, кој ветувал среќна иднина, и другиот, стварниот, кој таа иднина брутално ја оспорувал.
Таа епизода ја поттикнала Дубравка Угрешиќ на собирање на учебници, а резултира со низа дела и текстови кои се претставени на оваа изложба.
На прашањето со што точно се бави во „Црвеното училиште“, Угрешиќ ќе одговори:
Искрено, не знам. Вистина, не ми се страни поимите како appropriation art, intervention art, soc-art… своевремено, бев магепсана со концептот soc-art на уметниците Илја Кабаков, Александар Меламид, на писателот Лев Рубинштајн и други. Го открив и искривоколчениот аматеризам на Хенри Даргер, го сакам југословенскиот соц-артист Душан Оташевиќ, ги обожувам филмовите на Душан Макавеев, но мислам дека одговорот не треба да го бараме во таа насока. Јас никако не сум „уметница“, и сѐ што е на изложбата е рециклажа, постапка на очудување или зачудност, кои настојувам да ги постигнам со мали интервенции. Што се однесува до интервенциите и во нив користам училишни техники: повторување на мотивите, прецртување, истакнување и задскривање, и слично. Кога велам дека сѐ е рециклажа, тоа пред сѐ се однесува на материјалот со кој се служам. Нема ниту една моја реченица, ниту еден мој цртеж (бидејќи не сум уметница). Тоа, од денешна перспектива е археолошки материјал, а со тој вид археологија малку кој се бави.
Посетителите на оваа изложба ќе ги воочат остатоците од минијатурното црвено училиште купени одамна во некоја амстердамска старинарница, како и мојата опсесивна (зло)употреба на петокраката ѕвезда и српот и чеканот. Од денот кога Хрватска е прогласена за независна држава, а од тогаш денес поминаа точно триесет години, хрватското ментално и визуелно поле постепено го окупираа свастики, црни како бубашваби, во сите големини. Петокраките ѕвезди расфрлани низ моите „дребулии“ спаѓаат во компулзивен гест на еден губитник. Иако „црвената ѕвезда“ не беше мојот идеолошки беџ, ниту пак во моето детство нејзината присутност не беше нападна, сепак, како би можело да се заклучи, судејќи по моите дела, таа стана присутна. Црвената ѕвезда не е ниту одбрана ниту заштита, ниту пак политичка стратегија. Таа е оној тивок, но постојан аларм. Beeper.
Црвената ѕвезда е тука за да се постави прашањетo дали сите оние свастики – бубашваби навистина нѐ поплавија?
***
Дубравка Угрешиќ (1949 – 2023) е авторка на книгите „Поза за проза“, „Штефица Цвек во челустите на животот“, „Животот е бајка“, „Форсирање на романот-река“, „Музеј на безусловното предавање“, „Забрането читање“, „Министерство на болката“, „Нема никој дома“, „Тука нема ништо!“, „Нарилник за вештерки“. Живееше и работеше во Амстердам.
***
Изложбата е во организација и пријателско партнерство помеѓу Мултимедијалниот институт (Загреб) и Контрапункт/Крик – фестивал за критичка култура.
Изложбата се реализира во рамките на проектот „Периферни погледи“ (Periferal visions), соработнички проект на European Institute for Progressive Cultural Policies (Виена), Контрапункт (Скопје), kuda.org (Нови Сад), Културтрегер (Загреб), Маска (Љубљана), Мултимедијален институт (Загреб), а кофинансирано е од средствата на Европска унија – Креативна Европа.
КРИК Фестивал 09 е поддржан од AICS Tirana во рамките на „Култура и креативност за Западен Балкан“ (CC4WBs), проект финансиран од Европската Унија кој има за цел да го поттикне дијалогот во Западен Балкан преку зајакнување на културните и креативните сектори за зголемено социо-економско влијание.
Проектот е поддржан и од Министерството за култура и медиуми на Република Хрватска, Канцеларијата за здруженија на граѓани на Владата на република Хрватска и Град Загреб.

Мора да постојат алтернативи

Минатата година, нашата планета ги доживеа историски највисоките температури. Инфлацијата е до небо, додека јазот помеѓу богатите и сиромашните расте. Се случија многубројни фемициди низ Балканот и страшниот масакр во белградското училиште. Израел извршува геноцид, додека западниот свет со големи напори се труди да ги игнорира илјадниците жртви во Појасот Газа. Десницата станува помоќна глобално, а во Македонија антиродовите движења организираа огромен протест против родовата еднаквост и основните човекови права на трансродовите луѓе. 

Колку и да се обидував да го разберам сево ова на интелектуално ниво, летово почнав да забележувам колку ваквите вести ми влијаат негативно психички. Кога размислував како лично би можела да придонесам за нештата да се подобрат, активистичкото дејствување ми изгледаше како недоволно за да направи вистинска политичка промена. Проблемите ми изгледаа преголеми и нерешливи, а чекорите кои индивидуално или колективно би можеле да ги преземеме ми беа нејасни. Како резултат на ваквата емоционална состојба, периодов сè помалку одев на протести и не се обидував активно да се вклучам или да започнам некаква граѓанска иницијатива. Среде вакви услови, самото верување во феминистичка иднина ми стана невозможно и апсурдно. Едноставно ме обземаа чувства на апатија кон светот кој изгледаше како секој ден да станува сè полошо и поопресивно место. 

„Мислам дека ме има фатено некој doomerism“, му се жалев на другар ми Феликс. Особено ги потенцирав моите чувства на безнадежност и безизлезност околу катастрофалните ефекти на климатските промени кои ги искусивме годинава.

Наместо единствено да го слуша моето жалење, Феликс успеа на несекојдневен начин да ми даде надеж. Рече дека е интересно што вака се чувствувам, бидејќи неодамна прочитал за тоа дека одредени нафтени компании вложувале во информативни кампањи чија цел е да го претстават глобалното затоплување како неизбежно. Односно, ако луѓето добијат перцепција дека не можат да направат ништо за да ја спречат климатската катастрофа, тие едноставно нема да се борат за подобра иднина. 

По нашиот разговор ја побарав конкретната вест и открив дека овој скандал се случил во 2020 кога еколошката организација „Грин пис“ стигнала до документ изработен за неименувана нафтена компанија од страна на „Навигатор“, канадска фирма за односи со јавноста, во кој се објаснува комплексна стратегија со цел да се спречи носењето на предлог-законот Стандард за чисто гориво (Clean Fuel Standard) во Канада. Идејата на овој предлог-закон e добавувачите на течни фосилни горива (бензин и дизел) постепено да го намалуваат интензитетот на јаглерод на горивата што ги произведуваат и продаваат во Канада за, со текот на времето, да се дојде до намалување на загадувањето за приближно 15%.

Навигатор има повеќе предлози за оваа цел, како ангажирање различни компании и засегнати страни, потенцирање на потенцијалните зголемени трошоци за работнички семејства и креирање кампања која изгледа „органска“, а не како идеи што доаѓаат „од горе“. ПР-фирмата ја советува неименуваната компанија да го препознае глобалното затоплување како реалност, ама да го претстави како „битка која е веќе изгубена“. Според „Грин пис“, голем дел од овие предлози се веќе имплементирани и имале одредена ефективност. 

Можеби звучи неинтуитивно, но токму оваа вест ми даде надеж. Иако стратегиите на Навигатор се несомнено штетни за човештвото, сфатив дека последниве месеци и јас сум потпаднала под влијанието на ваквата корпоративна пропаганда. Пред разговорот со Феликс, мојата безнадежност и апатија ги гледав како факти. Но кога прочитав повеќе за овој случај, успеав да излезам од кругот на негативните мисли бидејќи сфатив дека „неизбежноста“ на климатските промени не е реалност, туку наратив кој им служи на центрите на моќ. На крај, и покрај вложувањето во вакви кампањи, предлог-законот беше изгласан и стапи во сила во јули 2023.  

Сѐ ова ме натера да размислувам за наративи преку кои се нормализираат и натурализираат одредени појави во нашето општество. Живееме во комплексен свет, па веројатно затоа ни се потребни приказни и појаснувања за тоа како функционира светот. Колку и да е човечки овој импулс, прифаќањето на одредени наративи како непроменливи факти може да предизвика штета. Разбирливо е дека кога сме опкружени со олку проблеми на локално и на глобално ниво, често сме преуморни да размислуваме за решенија. Особено кога проблемите немаат врска со нашите лични избори, туку со системски пропусти, имањето надеж за подобро утре изгледа бесмислено и раѓа чувства на апатија. Сепак, треба да се запрашаме: кому му одговара нашата разочараност и пасивност? 

Во канадскиот пример, апатијата и верувањето дека климатската криза е нерешлива директно им помага на нафтените компании чија единствена цел е профитот на сметка на здрава животна средина. Во Македонија, пак, апатијата често се сведува на фразата „за ништо не нѐ бива“, верувајќи дека подобар живот во оваа држава е невозможен и дека единствената опција е иселување во странство. Како во Канада, и тука општата разочараност им годи на слични луѓе: оние на позиции на моќ кои сакаат да го одржат статус квото на сметка на благосостојбата и здравјето на мнозинството. 

Ваквите наративи многу потсетуваат на познатиот слоган на Маргарет Тачер, конзервативната премиерка на Велика Британија која била на власт од 1979 до 1990: „There is no alternative“ (скратено, TINA) или „Не постои друга алтернатива“. Целта на ваквата реторика е да ја промовира неолибералната идеологија на Тачер која се залагала за мала државна администрација (small state), приватизација на јавни претпријатија и промовирање на пазарната, капиталистичка економија, без разлика што многумина се противеле и страдале од ваквите политики. Идејата на ваквиот слоган е да се потенцира дека колку и да се брутални ефектите од овие политики, особено врз најсиромашните кои зависеле од државната помош, ова е сепак најдобриот систем што постои. Па така, борењето за различен систем се претставува како неразумно, утописко размислување, а каков било отпор кон неолиберализмот изгледа бесмислен.

Денес оваа идеологија е толку застапена на глобалната политичка сцена што неолибералниот капитализам базиран на бескрајна комодификација и приватни профити изгледа како „природното“ уредување на светот. Не само што многумина вистински веруваат дека ова е најдобриот можен систем во кој луѓето се „најслободни“, туку често и оние што сметаат дека ова е исклучително суров и неправеден систем не гледаат излез од оваа матрица. 

Но токму тоа е целта на идеологијата TINA: да ја уништи и направи бесмислена самата идеја дека нештата може да бидат поинакви. Стратегијата на Навигатор практично се сведува на TINA: нафтената индустрија можеби ја уништува планетата, но и онака нема друга алтернатива освен да продолжиме да го уништуваме единствениот дом што го имаме. Ставена во ваков контекст, ваквото размислување е очигледно апсурдно и лудо. Зошто би одлучиле да правиме ваква штета? Каква корист има просечниот човек од зголемувањето на профитите на нафтената индустрија или од неолибералните политики? 

Токму затоа треба да ја преиспитаме нашата апатија и да ја сфатиме како емоција која е резултат на наративи кои им одговараат на елитите. Време е да ги разобличиме ваквите доминантни и наметнати идеи и да ги замениме со нови наративи. Тоа не значи дека треба да почнеме од апсолутна нула, туку да инсистираме дека да, постои друга алтернатива. 

Во нивната книга „Почетокот на сѐ: Нова историја на човештвото“ (2021), антропологот Дејвид Гејбер и археологот Дејвид Венгров ги преиспитуваат доминантните западни наративи со цел да ги поттикнат читателите да размислуваат за потенцијални алтернативни општествени уредувања. Тие ги оспоруваат наративите за раната човечка историја кои ги прикажуваат луѓето како „слободни и еднакви [но] невини [битија], или насилници и воинствени“. Наместо тоа, тие сметаат дека ниедна од овие приказни не е точна, бидејќи луѓето во раните фази од развојот на нашата цивилизација имале различни видови на општествено организирање. Освен што овие наративи се преедноставни, тие често се употребуваат како објаснување и натурализација на општественото уредување во нашата сегашност. Го пишуваат следното: 

Ние сме проекти на колективно самосоздавање. (…) Што ако, наместо да раскажуваме приказна за тоа како нашиот вид се симнал од некоја идилична состојба на еднаквост, се запрашаме како стигнавме до тоа да сме заробени во толку тесни концептуални окови што веќе не можеме да ја замислиме можноста да се реобмислиме?

Наместо да ја прифатиме наметната идеологија TINA, сметам дека е крајно време да ги оспориме доминантните наративи и да размислуваме за алтернативите. Да ја отфрлиме идејата дека само еден вид општество е возможно и да почнеме заедно да ги дефинираме вредностите и организациските структури кои би ни биле потребни за да создадеме подобар свет, бидејќи благосостојбата на планетата и нашите животи буквално зависат од тоа. Но прво мора да тргнеме од претпоставката дека ова не е невозможна цел, колку и да е тешко да одиме кон неа. Бидејќи ако веруваме дека ништо не може да се смени, тогаш навистина ништо нема да се промени. 



Scroll to Top