Статија

Апатичноста кон насилството против жените е загрижувачко и неприфатливо

19 годишна кичевчанка пријавила скопски таксист дека ја допирал по телото додека ја превезувал“; „Дечкото ја претепал и пукал во неа“, „Кавадарчанец ја претепал поранешната девојка и нејзината 6 годишна ќерка“; „14 годишно девојче на Инстаграм запознала момче, ја снимил, па ја принудувал на секс со пијани и дрогирани мажи“…

Ова се само дел од насловите во македонските медиуми поврзани со различни форми на родово базирано насилство кои периодов ги читаме за добро утро. Наместо да креираме заедници и средини во кои секоја жена ќе биде безбедна и слободна, гледаме како без соодветната системска грижа и интерес за животите и благосостојбата на девојките и жените, мизогинијата и насилството извираат од секоја пора на нашето општество.

Како Платформа за родова еднаквост, но и како активистки, феминистки и граѓанки, згрозени сме од апатичниот и декларативниот начин на кој се третира родово базираното насилство од страна на институциите, кои не само што не се способни да работат на превенција на родово базираното насилство, туку и целосно потфрлаат во полето на заштита, што води до најекстремниот облик на насилство против жените – фемицидот.

Загрижени сме дека обвинувањето на жртвите, (наративот „сама си го барала“), кое е вкоренето во омразата кон жените како вредност, станува сè позастапен одговор на насилство. Загрижени сме дека родово базираното насилство, наместо да се искоренува, дополнително се нормализира и прелева во сите сфери на нашето постоење (и во физичкиот и дигиталниот простор). Загрижени сме дека сексизмот се пренесува како општествена норма на новите генерации, кои во недостаток на системска поддршка, сеопфатно сексуално образование и соодветен морален и етички компас, не само што (ќе) ја перпептуираат оваа култура на насилство, туку (ќе) ја перпетуираат во сè поекстремни форми.

Локално, регионално и глобално, сè почесто се застапени случаи на насилство кои започнуваат на интернет, а завршуваат со уцени, силување и/или други форми на насилство, во физичкиот простор. Девојчињата и младите девојки се особено изложени, како случајот со 14 годишната жртва, која под закани и уцени, била континуирано силувана на повеќе локации во Велес, од страна на повеќе машки лица кои во моментов се притвор. Додека институционалната разрешница, односно правда за жртвата, како и правда за сите жртви на родово базирано насилство е клучна во оваа борба, истовремено мораме фокусот да го ставиме на насилниците, кои женските тела и животи ги третираат како своја сопственост со која се изживуваат. Како да ја спречиме оваа тенденција? Како да постапиме со фактот дека под секоја од овие медиумски објави за родово базирано насилство, нашата јавност едногласно вели „таа самата си е крива“? Како да гледаме на феноменот дека за денес беше најавен протест, организиран од млади мажи, во знак на поддршка на Ендру Тејт, инфлуенсер кој отворено за залага за омраза и насилство против жените, а кој во моментов е во притвор под сомнение за трговија со луѓе и силување? Како да гледаме на феноменот дека, со чест на исклучоци, повеќето момчиња и мажи не се чувствуваат засегнати и не чувствуваат потреба да застанат солидарно во борбата против родово базираното насилство? Каква е таа заедница која одобрува и слави, или замижува пред насилство?

Жртвите сè повеќе пријавуваат насилство, а насилството нималку не се намалува. Тоа покажува дека системот на превенција и заштита не функционира. Истовремено, јавното мислење покажува дека колку се девојките и жените послободни и охрабрени, толку е двојната виктимизација позастапена. За да не бидеш нападната/силувана/убиена, треба да седиш дома, е горе-долу просечниот став по ова прашање. И иако е деградирачки воопшто да се влезе со дискусија со тој наратив, сакаме да посочиме дека бројките и реалноста покажуваат нешто друго. Не само што жената е најмалку безбедна дома, туку не постои ниеден простор во кој жената е безбедна. Во овие услови, едноставно, небезбедно е да постоиш како жена.

Поминаа точно две години од локалните протести против родово-базирано насилство. Таа мобилизација доведе до минимално институционално придвижување по ова прашање, но сеопфатно, посветено, повеќесекторско и, пред сè, искрено заложување во оваа борба недостасува. Декларативноста со која се третира родово базираното насилство, доведува до тоа да сме имуни на веста за уште една злоупотреба, уште едно силување, уште едно вознемирување, уште еден фемицид!

Соочени со оваа страшна реалност, бараме итна институционална мобилизација и итно носење на измените на Кривичниот законикза усогласување со Истанбулската конвенција. Бараме соодветна системска поддршка за секоја жена или девојка која преживеала било каков вид на насилство, бараме функционални сервиси подеднакво застапени во сите региони, бараме да запре трендот на намалување на домашното финансирање и соодветна поддршка за сите организации кои ги даваат овие услуги на граѓаните. Како женски организации и организации кои работат за унапредување на човековите права, бараме солидарност од сите вас, во борбата за системски одговор на насилството против жените. Потсетуваме, дека држава што не постапува е држава што силува, а молкот на граѓаните е соучество. Борбата за правда ќе ја водиме на сите фронтови!

 

 

 

Платформа за родова еднкавост

Во фокус: МКЦ

Младинскиот културен центар, половина век успева да остане тоа што е замислено уште во 1972 – вистински дом за млади (и сите кои се чувствуваат така). 50 годишното постоење на оваа институција, кое на соодветно романтичен начин се прослави во декември, и извонредната содржина со која растат генерации и генерации, зборува за континуитет и квалитет на работење, кој во ова поднебје на испрекинатост, е вистинска реткост и непроценливо богатство.

50 години МКЦ, а сега, заканата МКЦ да престане да биде независен, плоден, прогресивен, слободен дом за млади, истакна еден едноставен факт: оваа институција е дел од сите нас. Тоа е домот каде сме ги гледале првите концерти или прв пат сме застанале на бина, каде со празни џебови и новчаници сме гледале претстави и перформанси, сме организирале и проследувале цели фестивали, сме мрзнеле на скаличките зашто нема крај на разговорите надвор во МКЦ, сме негувале врски, познанства, пријателства, суптилно и спонтано сме граделе култура на поврзување и солидарност, која од тој простор се прелева во градското ткиво и го прави овој град поподносливо и можно место на живеење, растење и творење.

Младинскиот културен центар мора да продолжи да ја гради оваа култура, со професионален тим, избран на транспарентен начин и буџет кој е соодветен за институција која е клучна за развојот на младите и културата.

Да го зачуваме МКЦ! Потпиши ја петицијата сега.

Стареењето, телото и погледот

Читањето на збирката раскази „Невидлива жена и други раскази“ од Славенка Дракулиќ на моменти беше тегобно и не можев веднаш да преминам од еден на друг расказ. Расказите се фокусираат на стареењето и на состојбите кои доаѓаат со него: начинот на кој го перципираме своето остарено тело, свесноста за кршливоста на коските, стравот кога помнењето почнува да се губи. Едноставно кажано, чувствував блага одбивност кон расказите на Дракулиќ. Причината за ова чувство беше сознанието дека – да, освен во случај на апокалиптично сценарио –  сите нè чека такво тешко стареење.

Веројатно долго немаше да помислам на расказите од Дракулиќ да не беше Иво Андриќ.  Додека го читав неговиот расказ „Жената на каменот“, се потсетив на расказот „Невидлива жена“ од Дракулиќ. Она што ги поврзува овие два раскази е темата, односно како една жена го доживува сопственото стареење.

Главниот лик во расказот на Дракулиќ е неименуван. Станува збор за жена во шеесетите години. Целиот расказ „Невидлива жена“ претставува монолог на главниот лик, за на крајот да сфатиме дека жената всушност разговара со својот психолог. Таа зборува за она што ја измачува: сознанието дека старее. Во „Жена на каменот“, пак, главен лик е оперската пејачка Марта, која има педесетина години. Во расказот се опишува еден августовски ден во кој Марта е дојдена на плажа. Додека се сонча, таа се бори со своите мисли и со новопојавените чувства кон своето тело. Промените на телото, лицето и кожата таа ги доживува како некаков пораз. Кај неа се јавува и завист кон младите девојки на плажата на кои им припишува еден вид безгрижност бидејќи смета дека не се преокупирани со сопствените тела.

Теоретичарката Грос инсистира дека телото е поспецифично отколку што мислиме: „Телото е ‘нешто’ мошне особено, зашто никогаш не може докрај да се сведе само на предмет; ниту пак некогаш може да успее да се крене над статусот на предмет. Така, тоа е и предмет и непредмет, (…) објект што е во состојба да се сфати себеси и другите како субјекти, единствен вид објект што не може да се сведе на други објекти“ (Грос 2003: 11-12). Грос зборува за поединечната претстава за телото која ја има секоја индивидуа. За таквата претстава за телото читаме во двата раскази.

 

Тело кое изневерува

Она што е клучно за двата раскази е односот на главниот лик кон сопственото тело. Жената на каменот и невидливата жена се слични бидејќи и двете чувствуваат зазор кон своето тело кое не изгледа како што изгледало. Дали е ова универзално женско искуство? Секако дека стареењето како природен процес го доживуваат и мажите, но кај жените бремето на надворешни општествени притисоци е значително поголемо. Жените се оние од кои се очекува да го одложат своето стареењето и чие стареење „треба“ да биде грациозно (што и да подразбира тоа). Овие насоки упатуваат дека има правилен и неправилен или непожелен начин да се старее, што кај жените обично води кон негативна перцепција за сопственото тело.

Сепак, двете жени во расказите стареењето го доживуваат на различен начин. За жената од „Жената на каменот“ стареењето добива една фаталистичка димензија и претставува извесна дегенерација. Во расказот на Андриќ телото станува „проклето“ бидејќи „се одметнало и ѝ станало непријател“ (Андрић 1981: 216). Главниот лик за телото кое старее смета дека „само од себе однатре се валка“ и продолжува: „А ако, со краен напор, на човекот кој старее му појде од рака да се одржи уреден и чист, тоа е стерилизираната чистота на аптеките, а не чистотата на цветот“ (Андрић 1981: 217). Наспроти тоа, жената во расказот „Невидлива жена“ очајува поради својата положба, но од еден поинаков аспект: „Веќе никој не ме допира, освен рацете на лекарот, на фризерката, на забарот, но тоа не се нежни допири, сите тие само поправаат нешто“ (Дракулиќ 2019: 17).

 

Да се биде (видена) или не

Покрај заедничката тема, друга сличност е што и двата раскази ја третираат состојбата на „бидувањето видена“. Во двата раскази, погледот е клучен за различните механизми со кои двата женски ликови се справуваат со фактот дека нивното лице и тело се менува. Може да се каже дека за овие жени сопствениот поглед кој го забележува и оценува одразот во огледалото, е подеднакво важен колку и она што ни го кажуваат погледите на другите.

Марта од расказот на Андриќ не сака да биде видена. Таа оди чекор понатаму посакувајќи да исчезне: „да се тргне настрана од светот и од ова дневно светло. Но за повлекување е доцна, тоа само би го зголемило срамот и ужасот. Останува само исчезнувањето“ (Андрић 1981: 221) Во контемплирањето, таа е решителна и непоколеблива; таа бара некаков излез и смета дека го наоѓа во (авто)деструкцијата: „Да, не останува ништо друго освен да се исчене, да се согори, да се спали ова тело кое така подло ја изневери (…) Да се согори потполно, апсолутно, до дно, со свемоќен, чист, чесен, неотповиклив оган. Да се согори без остаток, да се изгуби во општиот пожар на световите како оган во оган“ (Андрић 1981: 222) Нејзината логика е следнава: ако повеќе не можам да живеам со/во моето претходно тело, тогаш подобро воопшто да не живеам.

Од друга страна, расказот „Невидлива жена“ почнува со вознемиреноста на жената откако таа нема да се препознае себеси во огледалото: „Всушност, се преплашив од тоа лице. (…) Како во огледалото да ја здогледав својата постара сестра, која е мртва веќе добри десет години. Бевме доста слични. Па, сигурно не можев да ја гледам својата мртва сестра! (…) И тогаш ми светна дека тоа сум јас, онаква каква што ме гледаат другите.“ (Дракулиќ 2019: 9-10) Таа, лично, не е толку засегната од промените кај себе колку што е засегната од тоа како другите (не) ја перципираат. Оттаму доаѓа нејзиното доминантно чувство на невидливост. За неа стареењето добива значење на недостиг и недоволност. Кога таа вели дека чувствува како бледнее всушност кажува дека се чувствува неважна за околината. Оддеднаш, таа е жена што може да се занемари. „Ми се чини дека откривам нова димензија на постоењето. Истовремено постојам и не постојам затоа што сè повеќе…избледнувам.“ (Дракулиќ 2019: 12) Таа копнее да биде видена и забележана, и во извесна смисла протестира против она што околината ѝ го кажува – дека повеќе не е достојна за (ничие) внимание. Оттаму, невидливата жена на Дракулиќ има многу поздрава реакција кон стареењето и кон своето тело отколку жената во расказот на Андриќ. Неименуваната невидлива жена не чувствува потреба да се крие. За разлика од Марта, која сака да исчезне, оваа жена се опира на исчезнувањето.

Сепак, самопотврдата на невидливата жена на Дракулиќ пред сè зависи од потврдата на другите. За мене единствениот проблематичен сегмент од расказот е следниов: „Таа средба со самата себеси, како што ме гледаат другите, ме вознемири и поради една друга причина. Ме потсети на нешто друго што не го гледам веќе долго време. На погледот на мажот. Но не, не на некој определен маж!“ (Дракулиќ 2019: 11) Ликот на жената е, сепак, сместен во еден патријархален контекст во кој погледот на мажот не е само пожелен, туку од него се бара и одобрување. Ова нè води до концептот на машкиот поглед (the male gaze) кој, во есејот „Визуелно задоволство и наративно кино“ (1989), го критикува филмската критичарка и феминистка Лора Молви. Иако есејот на Молви се однесува на филмската уметност, нејзината критика може лесно да се примени во многу контексти. Молви вели дека оној кој е активен и кој чувствува задоволство од чинот на гледањето е мажот (машките ликови во филмот и мажите во публиката кои го гледаат филмот), а жената добива пасивна, „традиционално егзибиционистичка улога“ (Mulvey 1989: 19) односно таа е онаа што може да биде гледана и прикажувана. Опсесијата со постепеното исчезнување на ликот на невидливата жена е делумно предизвикана од тоа што таа ја има интернализирано патријархалната матрица. За неа машкиот поглед има позитивно значење (на одобрување, валоризација и сл.), а во одреден степен истото се забележува и кај ликот на Марта.

Од двата раскази, оној на Андриќ е позаокружен бидејќи во него читаме едно разрешување на комплексната претстава за сопственото тело. По подолга интроспекција, жената во „Жената на каменот“ доживува едно разбистрување и почнува да се движи слободно, необремената од изгледот на телото и лицето. Ова го истакнувам бидејќи слободното движење е предуслов за храброста да заземеме повеќе простор – при што мислам и на буквален физички простор и на простор во фигуративна смисла. Расказот „Невидлива жена“, пак, е значаен бидејќи во него интроспекцијата е всушност мотив да се посети психолог/психотерапевт. Интроспекцијата на овој лик води кон дејствување и добива своја артикулација односно се отвора темата за комплексната релација на женскиот субјект и телото.

Интересно е што и расказот на Андриќ и расказот на Дракулиќ се движат во иста насока и покрај временската дистанца помеѓу нивното настанување или пишување. Ова додатно ни говори за актуелноста на темата. Стареењето и видливите промени на телото и лицето треба да претставуваат потсетник за флуидноста и променливоста на субјектот, дури и кога станува збор за промени кои се чинат надвор од наша контрола и кои го подриваат чувството на стабилност. Желбата да се побегне од погледот, како и копнежот по погледот, за кои читаме во расказите, се едно квазирешение на еден квазипроблем. Општеството толку будно бдее врз телата на жените, што секое одбивање да се учествува во критикувањето на телата што општеството го диригира, е чин на отпор. Едноставно е: жените не се восочни фигури.

 

 

Користена литература:

Андрић И. (1981) „Жена на камену“ во Јелена, жена које нема. Београд: Просвета, 203-225.

Грос Е. (2003) Недофатни тела (за телесниот феминизам). Скопје: Македонска книга.

Дракулиќ С. (2019) „Невидлива жена“ во Невидлива жена и други раскази. Скопје: Антолог, 9-18.

Mulvey L. (1989) “Visual Pleasure and Narrative Cinema” во Visual and Other Pleasures. Houndmills, Basingstoke, Hampshire: Palgrave, 14-26.

Hands

Што е муабетот со манифестирање?

Ноември е. Излезена сум малтене сама и седам на шанк со девојка која е доста помлада од мене и работи како модел. Веќе сме на третиот коктел, така што, ја поминавме фазата на small talk. Девојката со жар во очите ми раскажува за манифестирање: секогаш зборуваш како веќе да ги имаш тие нешта. На пример, нема да напишеш „сакам стан“, туку ќе напишеш „имам стан“, ми објаснува таа, додека навлегува уште подетално во различните методи на манифестирање кои ги користи. Таа искрено верува дека благодарание на манифестирањето, излегла од токсична врска и добила можност да работи во Милано. Толку сум фасцинирана од нејзината верба во ова нешто, што од ликот не може да ми се прочита дека целава работа со манифестирање ми е, најпросто кажано, комична. Но, ноември е, пијана сум и се чувствувам ранливо и незадоволно, па ѝ ветувам дека од следниот ден ќе почнам да манифестирам, пишувајќи три страни со манифестации секое утро.

Секако, не го одржав тоа ветување, но почнав да одвојувам десетина минути наутро (нешто што мислев дека во мојот случај е невозможно, но после неколку дена премина во рутина што не беше тешка за одржување), за да дишам и го почнам денот под мои услови. Не сум сигурна, но мислам дека таа едноставна вежба ми помогна да не ги земам работите здраво за готово. Да верувам дека доколку успеав да го променам начинот на кој го почнувам денот, тогаш можам да променам многу повеќе работи отколку што сум мислела порано.

Шест месеци подоцна се најдов себеси, повторно, на шанк, но овојпат во Вашингтон, со новостекнатиот пријател Оскарс, повторно посветено вклучена во разговор за манифестирање. Оскарс е одмерен, рационален и има темна смисла за хумор. На прв муабет не делува како лик кој би верувал во нешто како манифестирање. Но тој всушност верува дека има моќ своите мисли да ги претвори во реалност и го објаснува сето тоа, не на некој магичен и спиритуален, туку, многу прагматичен начин. Не знам кога и како почнав да омекнувам кон ова верување, но соочувајќи се со фактот дека живеам комплетно различен живот од оној пред половина година, се фатив себеси како го прашувам Оскарс: дали мислиш дека некако ја имам манифестирано оваа промена?.

Еден дел од мене е целосно недоверлив. Сакам да видам за да поверувам. Но имам и некоја друга страна, што се потпира на интуиција, потајно верува во магии и влијанието на месечината на нашето расположение. И тој дел, дефинитивно сака да кокетира со вакви идеи. Или барем да ги истражи. Едно нешто е сигурно. Манифестирањето е мега-популарно, особено на социјалните медиуми (со најголем пик на тик-ток) и се чини како да е тука да остане, па верувале во тоа или не, сепак е интересно да се разгледува, барем на ниво на тренд. Но што е поточно манифестирање?

Манифестирање најпросто кажано е практикување на аспиративни мисли со цел да се направат реалност и се здоби со растечко внимание и популарност паралелно со пандемијата на Ковид-19. Од крајот на март до средината на јули во 2020 година, пребарувањата за терминот пораснале за речиси 700 проценти. Сепак, дури и пред пандемијата, интересот постепено се зголемуваше од горе-долу 2017 година, заедно со растечката популарност на wellness индустријата и праксите за грижа за себе.

Денес, сè уште можат да се најдат илјадници ресури за оваа пракса и профили на така-наречени гуруа кои „ќе ве научат“ како правилно да манифестирате. Секако, за не-толку-симболична сума пари. Други пракси од слична природа се исто така популарни: користење на разно-разни кристали за прочистување на енергија, вештерство, или пак сепристутната опсесија со астролошката мобилна апликација Co-star. Се чини дека среде целата несигурност и непредвидливост која нè опркужува, потребно ни е верувањето во виши сили, паранормални феномени и моќта на нашата потсвест. Можеби, парадоксално, со цел да добиеме некое чувство на контрола?

Како и многу New Age пракси, манифестирањето е само по себе парадоксално. Ако навлезете повеќе во филозофијата, таа реално, не прави смисла. Но, сепак, некако го издржува тестот на времето: законот за привлекување, верувањето дека сите мисли стануваат нешта, позитивната мисла носи позитивни нешта, се идеи кои постојат уште од духовното движење „Нова мисла“ од 19 век.

Вербата во ова не е особено штетна сама по себе. Но, постојат граници. Една грижа што психолозите ја истакнуваат со идеите како манифестирање е тоа што не ги зема предвид луѓето чии мисли можат да бидат инхерентно негативни – оние со анксиозност, депресија или други проблеми поврзани со ментално здравје.

Според когнитивниот невролог Ријанон Џонс „преценувањето на моќта на нечии мисли, што е симптом на OCD меѓу многу други нарушувања, може да биде многу опасно за луѓето кои веќе имаат анксиозни нарушувања, но потенцијално, дури може да ги предизвика тие симптоми кај некој кој првично ги немал“.

Но, дури и ако манифестирањето не претставува сериозен проблем по менталното здравје, исто така постои и фактот дека позитивното размислување, без пропратна акција, нема како да ги промени нашите материјални околности. Плус, неприродно и опасно е да се форсираме да имаме позитивен мајндсет постојно. Зошто би се труделе да го правиме тоа? Нашата автентичност како луѓе се наоѓа во мозаикот од емоции кои сме способни да ги чувствуваме, во убавината и среќата, но и во грдото и болката. Од тој аспект, фанатичната афирмативност води кон слепило – некој вид на забрана да се види светот, животот и самиот себе во сите можни светла и состојби. И финално, има некој  инхерентен материјализам и индивидуализам врзан со маниферсирањето како што се прокламира денес, што за мене го прави дополнително одбивно.

Очигледно, дури и кратка анализа на идеите околу манифестирањето, веднаш покажуваат на ограничувањата и опасностите од ваквите верувања. Всушност, тоа е и една од причините зошто филмот и книгата „Тајната“ (The Secret), популарни во 2007 година, беа подложни на сериозна критика. „Тајната“ ја прокламираше идејата дека тоа што го проектираме во универзумот во форма на мисли и енергија, ни се враќа назад. Дали тоа значи дека луѓето со терминални болести не праќале доволно позитивни мисли во универзумот? Или пак дека луѓето кои живеаат во екстремна сиромаштија не посакуваат да им се смени секојдневието? Сосем е во ред да веруваме дека на некој начин сме ги повикале оние работи кои ги посакуваме во животот, но што правиме со оние аспекти од животот кои се болни, тешки, неправедни? Навидум, ова е аспектот каде верувањето во манифестации е најпроблематично. Но, можеби не мора да биде така.

Ако манифестирањето го споредиме со молење или практикување на медитативни афирмации (зашто сите овие пракси имаат некои точки кои ги поврзуваат), тогаш манифестирањето може да го гледаме како уште една форма на надеж или верба во промена. Секако, одржувајќи здрав контакт со реалноста, нашите можности и околности. Можеби всушност, прашањето кое е поинтересно и поважно е кои се нештата кои ги замислуваме, посакуваме, сонуваме, манифестираме? Ако силно веруваме дека нашите мисли можат да станат реалност, тогаш дали навистина манифестирање на кола или куќа е најдоброто што можеме да го замислиме, во свет кој е на раб на пропаст?

Надвор од индивидуалистичката матрица во која манифестирањето најчесто се застапува, оваа пракса можеби има и политички потенцијал, поврзана со храброста да се замислат нови состојби, која историски била клучна за негување на лична и колективна резилиентност и сила на маргинализирани групи. Во својата книга „Сè за љубовта“ бел хукс пишува:

„Бидејќи имаме научено дека негативноста е пореалистична, ни делува пореална од било кој позитивен глас. Штом почнеме да практикуваме позитивно наместо негативно размислување, ни станува јасно дека, далеку од тоа дека е реалистично, негативното размислување тотално онеспособува. Кога сме позитивни ние не само што се прифаќаме и афирмираме себеси, туку сме во можност да ги прифатиме и афирмираме другите. Колку повеќе се прифаќаме себеси, толку сме поподготвени да преземеме одговорност за сите аспекти од нашите животи. Преземањето одговорност не значи негација на реалноста на институционалната неправда. Преземањето одговорност значи дека во очи бариерите ние сепак имаме капацитет да ги обмислиме своите животи, да им дадеме форма на нашите судбини на начин кој се максимизира нашата благосостојба.“

Афирмативното размислување понекогаш (барем за мене) е клучно во борбата со апатија и безнадежност. За време на периоди кои се потешки од други и политичката и социјалната реалност не нудат перспективност, без интимната верба и можноста да се замислува и размислува отаде моменталните услови, остануваме без ништо.

„Иако сè уште не веруваме целосно во ова, внатрешниот живот е вистински живот, а нематеријалните соништа на луѓето имаат опиплив ефект врз светот“, вели Џејмс Болдвин. И мислам дека погледнато низ таква призма, манифестирањето, колку-толку, ми прави смисла. Постојат нешта кои ги посакуваме, вредности во кои веруваме и визии кои нè движат. Сакале или не, свесно или несвесно, успешно или неуспешно, правиме чекори кон нив. Не верувам дека имаме целосна моќ кон исходите, но мислам дека имаме делумна моќ кога станува збор за нашите избори, акции и реакции. Не само моќ, туку и одговорност. И веројатно, секое наше придвижување почнува токму таму – во доменот на замислувањето, посакувањето, мечтаењето… Манифестирањето, од таа перспектива, не мора да се гледа како форсирање на позитивна мисла и слепо верување во истата (што може да води кон дополнителни разочарувања), туку некој прв чекор кон позиционирање, заземјување и подготвување за одредени промени кои се во доменот на нашата моќ и агенс.

Ако погледнам наназад, токму излегувањето од доменот на манифестирање, кон преземење конкретни чекори, е тоа што, во мојот случај, ме донесе на некое место каде конечно се чувствувам како да добив, или подобро кажано, направив простор, за одредени нешта кои ми недостасуваа оној ноември, на шанкот. И тука не зборувам за некои мега-акции или материјални добра, туку креирање на мали процепи и промени во начинот на размислување и секојдневно функционирање, кои потоа ми донесоа некои неочекувани плодови, кои ги живеам дури сега.

Веројатно би било нефер да не признаам дека повеќето од проблемите и потребните методи за да надминам дел од нив, ги идентификував преку интроспекција и психотерапија, а не пишување три страници со манифестации секое утро. Но дури и на терапија се практикува некаков вид на манифестирање, а потоа план за придвижување. Некаква форма на верување дека промените почнуваат од самите нас, дека „промената сме ние“. Мојот вредносен систем не ми дозволува целосно да се согласувам со таа мисла, зашто донекаде ги игнорира сите системски околности кои нè држат во одредени состојби од кои е речиси невозможно да се излезе со индивидуален напор. Но сепак, верувам дека можеме и дека е здраво да увидиме кои аспекти од нашите индивудуални, но и колективни животи имаме моќ да ги промениме, ситуации и емоции на кои можеме да влијаеме, соништа кои можеме да ги отствариме. Зашто, длабоко во себе, под сите слоеви на цинизам и скептицизам, што би рекол Џон Ленон, може да се каже дека сум сонувач. And I’m not the only one.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*текстот во скратена форма оргинално беше објавен во есенскион број на магазинот Портет. 

За земјоделките во земјата нема одмор, само работа

Додека седам на масата со уште десетина жени и еден маж, сите (барем под моја претпоставка) некако засегнати од непостоењето на платено породилно отсуство за земјоделките, пробувам да сфатам каде се разидуваме во размислувањето и ставовите за волку важно прашање, за кое според мене, не треба ни да се дискутира. Речиси сите присутни се претставнички на некоја институција, а јас и две силни жени седнати од двете мои страни, само одвреме навреме прашално се погледнуваме. Со доза лутина, доза скептицизам и огромно разочарување, го напуштивме тоа место и направивме план како ќе се бориме понатаму. Текстов го пишувам во екот на таа борба.

Кога дојдов до сознанието дека жените земјоделки кај нас немаат право на платено породилно отсуство мислев дека се работи за некоја грешка, дека не е возможно да се работи за недостаток од законски основ и дека нема никаква логика овие жени да не можат да користат породилно отсуство кое ќе им биде платено, исто како што ми беше платено мене. Само неколку часа подоцна сфатив дека не само што немаат право на платено породилно, туку немаат право ниту на отсуство од работа поради болест или повреда и овој проблем си постои со години наназад. За да бидам јасна во ова што сакам да го пренесам, важно е да знаеме кои се жените земјоделки, па дури и на ризик малку да го оптеретам овој текст со закони, конвенции и декларации.

Кај нас, жените кои се занимаваат со земјоделство можат да се регистрираат како индивидуален земјоделец согласно Законот за Вршење на земјоделска дејност. Со нивната регистрација тие стекнуваат одредени права, но и обврски. Меѓу обврските е и обврската за плаќање на 20% придонеси, врз основа на која оваа категорија остварува здравствена и социјална заштита. Индивидуалните земјоделци не примаат месечна плата, бидејќи природата на нивната дејност е таква што тие не можат да остваруваат редовни приходи. Најчесто остваруваат годишен приход кој не е секогаш редовен и ист и зависи од многу фактори, меѓу кои и временските услови. Најважно од сè е дека тие се де факто работници. Земјоделките, за разлика од работничките во другите сектори се соочуваат со дополнителни предизвици како што се исклучително ниските приходи од земјоделска дејност, небезбедност при работа, неможноста за користење на платено боледување, породилно отсуство, долги работни часови непристапност до институции и здравствени домови поради лошата рурална инфраструктура, климатски промени, итн…

Истражувањата на терен покажуваат кои се најголемите предизвици со кои се соочуваат земјоделките, меѓу кои како најголем неможноста да користат платено породилно отсуство и боледување. Поради економските притисоци и недостатокот на сигурност на приходот, повеќето жени ангажирани во земјоделство не се во можност да си дозволат значително да го намалат обемот на работа пред и по породувањето, па како последица на тоа, продолжуваат со работни активности и во доцната бременот или почнуваат со работа прерано по породувањето, со што се изложуваат себеси и своите деца на значителни здравствени ризици, како предвремено породување, несакан абортус и слично. За да ја доловам состојбата на терен, во продолжение споделувам дел од изјави на жени кои се дел од истражувањето за положбата на руралните жени спроведено од ЛАГ Агро Лидер.

„Мајка сум на три деца, регистрирана како индивидуален земјоделец и редовно плаќам осигурување, но за жал немам користено никакви бенефиции од државата што ги користат другите работнички, како занаетчиите.“ – С. П.

„Поради физичка активност се породив во 34-тата недела во бременоста. Бидејќи детето беше предвреме родено потребна му беше дополнителна грижа, со што не бев во можност да ги завршам земјоделските активности и го изгубивме целиот приход од земјоделска дејност и останавме без финансии кои ни беа повеќе од потребни за прегледи за детето, купување на прихрана, лекови…“ – М. М.

„За нас земјоделците – нема одмор, само работа. Нас никој не нѐ штити и не ни помага. Децата наши растат без целосна мајчинска грижа, ние не смееме да се разболиме, и кога нашите деца се болни треба и да работиме и да се грижиме за нив. Сите други работници земаат по некој денар породилно, боледување, ние земјоделците сме оставени без ништо, а што се вели најмногу работиме, и се бориме и со природни непогоди, и со закони и сѐ.“ – Е. Б.

Заштитата на мајките е фундаментално право на жените работнички кое е уредено во меѓународните документи меѓу кои и Универзалната декларација за правата на човекот од 1948 година. Универзалната декларација упатува на тоа дека мајките и децата имаат право на специјална грижа и помош, како и на социјална заштита. Во Меѓународната конвенција за економски, социјални и културни права од 1966 година предвидена е посебна заштита на мајките во текот на одреден период пред и по породувањето, заедно со платено отсуство или отсуство со соодветни социјални придобивки. Конвенцијата за елиминација на сите форми на дискриминација на жени повикува на специјални мерки за гарантирање на заштитата на мајчинството, признаено како суштинско и фундаментално право. Заштитата на мајчинството има огромно значење и за Меѓународната организација на трудот (МОТ) по усвојувањето на првата Конвенција за заштита на мајчинството од 1919 година. Заштитата на мајчинството е проследена со правото на паричен надоместок за време на породилно отсуство, што е загарантирано со закодонодавна рамка во многу земји. Во таа насока, Конвенцијата на МОТ за заштита на мајчинството од 2000 година (бр. 183) го поставува водечкиот принцип дека нивото на придобивка треба да обезбеди „жената да може да се одржува себеси и нејзиното дете/деца во соодветни здравствени услови и со соодветен стандард на живеење“.

Откако видовме на што упатуваат меѓународните стандарди и политики, време е да се погледнеме што вели домашната легислатива и да видиме каде ние заостануваме. Кај нас правото на породилно отсуство е предвидено во Законот за работните односи (член 165), каде е предвидено дека вработена жена има право на платено отсуство поради бременост, раѓање и мајчинство во времетраење од 9 месеци непрекинато за едно дете и 15 месеци за две или повеќе деца. Ваквите бенефиции за работничките произлегуваат и се врзани со нивниот статус на осигуренички согласно Законот за здравствено осигурување. Членот 5 од Законот за здравствено осигурување ја предвидува категоријата индивидуален земјоделец како осигуреник и наведува дека оваа категорија на лица задолжително се осигуруваат. Каде е тогаш проблемот?

Иако овој закон ги препознава индивидуалните земјоделки како осигуренички, тие понатаму не се препознаени во членовите кои се однесуваат на право на надоместок за породилно отсутво и боледување и висината на ваквите надоместоци. Ова во превод би значело дека индивидуалните земјоделки имаат право на здравствена заштита, но не и право на надоместоци во случај на привремена спреченост за работа поради болест, повреда, бременост, раѓање или мајчинство. Со вака поставена законска рамка, жените земјоделки се ставени во понеповолна положба во однос на другите работнички, што по дефиниција е дискриминација. Ваквата политика директно придонесува кон нивна дополнителна маргинализација, а ако ги имаме предвид и сериозните последици за животот и здравјето на земјоделките и нивните новороденчиња, би рекла дека ваквата политика е и нехумана. Кога зборуваме за жените земјоделки, зборуваме за група која остварува исклучително ниски приходи од земјоделска дејност и во голема мера често живее на работ на егистенцијата. Кога на сите предизвици со кои земјоделките се соочуваат ќе ја додадеме и неможноста за користење на породилно отсуство и ризиците кои тоа ги носи, само ја продлабочуваме маргинализираноста и ранливоста на оваа група жени.

Истражувањата покажуваат дека соодветното породилно отсуство може да доведе до пониски стапки на смртност на доенчињата, здравствени придобивки за мајката, поголемо учество на женската работна сила и зголемени стапки на доење. Платеното породилно отсуство, меѓудругото, придонесува кон заштита и унапредување на здравјето на мајките и нивните деца, одржување баланс помеѓу приватниот и професионалниот живот, еднаков пристап до пазарот на трудот, економска сигурност и стабилност. Дополнително, политиките за платено породилно отсуство имаат суштинско значење за реализација на родовата еднаквост во општествена смисла. Со донесување на потребните законски измени, цела категорија на жени која трпи продолжена повеќегодишна дискриминација ќе стекне право како и сите други работнички да отсуствува од работа поради бременост, раѓање и мајчинство и таквото отсуство да ѝ биде платено како и на сите други работнички. Обезбедувањето сеопфатен систем на платено отсуство за време на бременост, раѓање и мајчинство има витално значење за обезбедување на еднаков пристап на жените до пазарот на трудот и нивен напредок, истовремено поддржувајќи поправедна поделба на неплатената работа за нега. Преку системско решавање на ова прашање, ќе се намалат ризиците и негативните последици за жените земјоделки и нивните деца кои произлегуваат од недостатокот на регулирање на ова право и мајките земјоделки ќе ја добијат поддршката кога им е најмногу потребна.

Променливо облачно

Центарот не додржуваше, напиша Џоан Дидион[1] во култниот есеј „Наведнати кон Витлеем“, дисекцирајќи ги културните тропи на крајот од шеесеттите години на минатиот век и распаѓачкиот декор на тоа време. Време, на кое, доволно иронично, често се навраќаме како време на ветување, цут и слобода. Веројатно, со потрезвено и дисоцирано видување на времето и местото што го населуваме (талент што ретко кој го владее како Дидион) може да се стигне поблиску до вистината. Можеби вистина е дека хаосот и редот се две страни на истата паричка.

Сепак, скептично се запрашувам зошто ми се чини како крајот на светот каков што го знаеме да доаѓа токму сега? Се прашувам, што би кажале Јејтс и Дидион за држењето на моменталниот центар, да можеа да видат на кои сè креативни начини тој попушта? Дали секоја генерација на оној или на овој начин ја живее апокалипсата или сеприсутното ехо дека баш и нема смисла да се стане од кревет, зашто крајот е блиску, е специфичен и уникатен за ова време? Нашето време.

Светот се наоѓа пред климатска катастрофа и тоа е факт пред кој не смее да се замижи. Заблажувањето на пандемијата не ја заблажи економската криза, која допрва ќе ги обележи нашите животи. Еден ден оваа година се разбудивме со веста дека Русија ја напаѓа Украина. Џеф Безос отиде во вселената колку да ни покаже дека му се може. Врховниот суд во САД ја отповика пресудата Roe v. Wade, со што го одзеде федерално загарантираното право на абортус. Антиродовите движења се во пораст. Екстремната десница е сè поприсутна во владите низ светот. Анорексијата е повторно во мода. Стотици животи беа брутално одземени во Иран, во протестите кои започнаа по убиството на млада девојка од страна на моралната полиција заради нарушување на нормите за облекување, кои сè уште траат. Можам да продолжам, но ќе запрам тука. Каде да најдеме сила и смисла да продолжиме со нашите комично мали животи? Како да се исправиме пред овие космички катастрофи? Како да не западнеме во очај и цинизам од кој нема враќање? Како да излеземе од состојба на пролонгиран и континуиран страв? И финално, како да зачекориме храбро во иднината, што и таа да носи?

Во ова време-невреме, мудрост и утеха може и мора да се побара во силите кои нè полнат со живот. Пред неколку месеци веројатно ќе превртев очи на ваква очигледно клише реченица, кога хранејќи ги сопствените состојби на очај и паника, едноставно не можев да видам никаква перспектива, лична, а уште помалку колективна. Кога ми се случи неочекувана релокација на друг континент, ми се случи и промена на фокусот.

Длабоката и пријатна самотија ми ја врати вербата во себе, во телото, во најинтимните чувства и релации: блиските пријателства, нежните и суптилните тактилни задоволства и заедницата од која секогаш можеме да црпиме инспирација, енергија и сила – која на некој начин ни го афирмира постоењето, дури и кога се чувствуваме како да висиме на конец. Немам одговори на погоре поставените прашања кои сè уште ме држат будна, но на моменти наоѓав одговори на многу од нив во книгите и филмовите кои ми правеа друштво, во постојаното движење на природата, во раѓањето на детето на сестра ми, во грижата и љубовта која ја гледам и сведочам секојдневно, и конечно, во работата на „Медуза“ и составувањето на оваа книга, во која автор/к/ите нималку наивно и на мноштво начини начнуваат одговори токму на тие прашања, или отвораат нови.

Во оваа книга со авторски текстови се појавуваат: Вики Младенова, Кристина Атанасовска, Грација Атанасовска, Елена Петрова, Тамара Славеска Апостоловски, Нина Раповска, Душица Лазова, Марта Стевковска, Ана Блажева, Елена Гаговска, Ангел Димитриевски, Калина Качоровска, Александра Спасеска. Ќе прочитате разговори со Маша Станишиќ и Елена Чемерска, рефлексија на зборови на Благица Димитрова, Сара Миленковска, Ивана Батев, Славчо Димитров, Ана Блажева, Наталија Теодосиевска, Анастасија Марковска и Лени Фрчкоска, и неколку храбри препеви, од нашата нова петочна рубрика „Песна на неделата“, која ја уредува Душица Лазова.

„Променливо облачно“ е колекција на феминистички есеи, разговори и песни, која пробува да даде смисла на животот во непредвидливо време и да понуди патеки на размислување и дејствување отаде. Додека дел од содржините се занимаваат со системите на опресија кои на многу начини кулминираа изминатава година, во други може да се најдат политички стратегии на отпор и ослободување, но и истражување на мистичните и интуитивни процеси и простори како извори на (женска) моќ. Која е нишката што се провлекува низ целата книга? Уважувањето на ова време, нашето време, како тешко, на моменти очајно, во сите негови изблици на лудило, пропаст и нееднаквост. Но и потрагата по механизми храбро да му се погледне в очи на ова време. Ако крајот навистина доаѓа, тогаш немаме што да изгубиме.

Нашите кошмари никогаш не биле поинтимни и посподелни, истовремено. Велам интимни, зашто разноразните ментални предизвици со кои повеќето од нас се соочуваат се осеќаат некаде длабоко внатре и имаат тенденција да нè туркаат во изолација. Велам споделени, зашто сè појасно станува дека кога небото е тмурно, тмурно е за сите нас. Од тоа сознание треба да црпиме методи, сила и енергија, да се осмелиме да го замислиме новото време и да работиме на неговото доаѓање, денес.

Надежта дека небото ќе се расчисти, дека ние имаме одговорност да го разведриме, не е наивна емоција, туку стратегија и верба во нашата поединечна и колективна моќ. „Надежта е есенцијална во која било политичка борба за радикална промена кога генералната општествена клима промовира разочарување и очај“, вели бел хукс. Медуза продолжува да биде мојата искра и израз на надеж и во најтемните денови и времиња. Легендата вели, здружено, нашите бели дробови можат да создадат ветер.

[1] Парафразирајќи го стихот „Нештата се распаѓаат; центарот не може да додржи“ на песната Второто доаѓање која Вилијам Батлер Јејтс ја напишал во 1919 година, веднаш по завршувањето на Првата светска војна, со што поетот го пренесува своето чувство дека на светот за кој знаел дотогаш му ближи крајот, а нов свет е на патот.

Надежта е во неоткажувањето

Кога пишуваш текст затоа што не сакаш да ја одбиеш уредничката, пишуваш ли нужно вообразено? И без овој текст мора да се може. Во последните мигови од рокот на уредничката, некои бои од квечерината што истекуваат во реката Арно пожелуваат да се здобијат со друга форма, бараат да станат зборови; зборовите се: надежта е во неоткажувањето. Ја прочитав оваа фраза ден по последните парламентарни избори во Италија на социјалните мрежи, кај некој мој очаен италијански пријател. Процената е дека новата италијанска влада е доволно десно за името на војводата Бенито Мусолини повторно да го преплави дневниот печат. Потоа размислив дека сите работи му се случуваат токму на еден човек, токму сега. Векови и векови минуваат и само во сегашноста се случуваат настаните; безброј луѓе во воздухот, на земјата и во морето, а сè што навистина се случува, ми се случува мене (од „Градината со патеки што се разгрануваат“ на Хорхе Луис Борхес). Постпандемската стварност што инсистира да ја населиме, да се вратиме назад, на речиси вулгарен начин го поставува средиштето на светот во желудочната киселина на секоја од нас. Сè во светот зависи од нашето сингуларно постоење, сега тоа е појасно од претходно, a на пандемијата ќе мора да ѝ се изигра замисленото враќање назад. Жил Делез (1988) е во право кога претполага дека никогаш не се работи за враќање (кон античките Грци, на пример). Бездруго, вечното враќање се здобива со таква кинетика што, всушност, во извесна смисла го преобразува и самиот негативитет, тоа што било тешко, сега треба да е лесно. Актуелната местоположба на светот во мојот и сечиј желудник е истовремено и заземена позиција на отпор, отпор кон досадните сили на старо-стариот свет: индивидуализација низ моќта што формално го обликува себството и потем го стиска во задушливиот целофан на идентитетот, еднаш засекогаш спакуван. Борбата за субјективитетот, полека, кревко, но убедливо се формулира во ново универзално право: право на промена, свитливост и преобразба. Сечија приказна што ги крши коските, сега треба да се ослободи од срам, вина и гнев затоа што ѝ е потребна на планетата; и планетата се бори да преживее. Овој текст што се мачи да врви по средиштето на некоја неизвесна тема или воопшто на неизвесноста како тема, ги има предвид сите и меѓу нив и прекарните, страничните, зазорните приказни, и се бори за афективна правда. Од малиот ситен пулс кој ѕирка под ракавот на трошни луѓе, непознати туѓинци кои влегуваат во релациската поставка на солидарност со болката на другиот, до Стромболи што деновиве непредвидливо мрее и испушта лава во морето. Нашите мали поединечни бивства, содружници на големите претставници на еколошкиот систем со поубава зграда во шумата Амазон од онаа на ООН во Њујорк и сите молекули помеѓу, се борат да продолжат да живеат, во нашиот единствен органски поредок (смрт на nomos basileus!), во кој сите имаме право на промена, свитливост и преобразба. Ако уште не сме премалени од загубата на нашите начичкани предвидливи претпандемски животи и продолжуваме понатаму, нужно ни треба тоа што Мишел Фуко на едно место го нарекува стратегија за заедништво. Подобро оценет ќе биде долгиот пасус што би можел да следува, со детално разработување на таквата можна стратегија. Наместо тоа, започнува последната набрекната реченица: таа стратегија е сингуларна, таа се изродува од сечие поединечно неоткажување, од приказните кои имаат права и наративно ја менуваат граматичката структура на нашето конечно сегашно време; сечија приказна е вредна ако е веќе дом на целиот свет, на меѓузависноста и грижата, на солидарните молекули без име, конечно на врските (kin) што дури и во време на загуба не ја расколебаа премисата на тоа дека да се биде е веќе однапред и да се биде заедно.

Во што веруваме?

Кога светот навидум се сруши во март 2020, многу аспекти, емоции и практики на нашето живеење добија нови размери.

Кога гледаме дека еден вирус може во едно деноноќие да го промени светот каков што го знаеме, дека е и повеќе од возможно сѐ уште да се водат војни, кога не знаеме дали е поисплатливо неделава да купиме јајца или да пуштиме греење, дека сѐ уште не постои конкретен план за справување со климатската криза која станува само поекстремна, дека помина времето кога оптимизмот и позитивниот поглед кон светот правеа смисла, мораме да најдеме механизми за справување, не само со непредвидливоста на секојдневието, туку и со генералното чувство дека сме отидени во правец од кој нема враќање. Секому му е потребен одговор на сѐ почесто поставуваните егзистенцијални прашања. Секому му е потребна барем малку предвидливост во непредвидливо време. Секому му е потребна смисла на постоење, во свет кој навидум не може да биде пострашен отколку што веќе е.

Традиционален одговор на несигурноста е, се разбира, Бог. Според истражување за промените во интензитетот на религиското практикување за време на COVID-19 пандемијата во Полска[1], најголем дел (42.6%) од луѓето што практикувале само неколку пати неделно, за време на пандемијата значително ја зголемиле религиозната посветеност. Сепак, таков е случајот во: а) земји чие мнозинско население активно практикува религија; б) кај повозрасното население. Имено, кај помладите, особено кај генерацијата З, се забележува појава на сѐ поголема поврзаност со некоја надземна сила, која многу ретко директно се поврзува со Бог, а уште поретко се поистоветува со религија или религиозни институции во традиционална форма. „Не сум религиозен/а, спиритуален/а сум“ е можеби досаден одговор на уште подосадно прашање, но е горе-долу прецизен приказ на односот што го негува (пред сѐ) младината кон тие теми. За разлика од своите родители, баби и дедовци, таа за одговори и помош не се врти кон религијата, туку кон спиритуалноста, која е индивидуална практика, личен однос кон некоја повисока сила која не е толку лесно дефинирана како кај организираната колективна практика на религија.

Она што е особено интересно е фактот дека голема улога во начинот на кој генерацијата З се „продуховува“ има социјалната мрежа „Тик-ток“. На оваа апликација, која доживеа бум токму за време на пандемијата, веќе некое време се шират видеа на кои се промовира еден тренд на нови форми на спиритуални практики како манифестирање, афирмации, астрологија, тарот-карти, кристали и вештерство. Ова се само дел од термините што ги добија своите пет минути благодарение на „Тик-ток“, со тоа што навидум нудат одговор, решение и/или надеж. Така, спиритуалноста стана збор кој речиси и не може да се избегне во дискурсот на социјалните медиуми, но кој останува контроверзна тема која дава простор за вечна дискусија поради различните интерпретации на значењето на терминот, но и бескрајните можности на негово практикување.

Оваа недефинираност на спиритуалноста како збор и практика ме поттикна да го разгледам различното сфаќање и пристап кон спиритуалноста кај три различни генерации на жени, и тоа токму од моето семејство: баба ми (80 г.), мајка ми (51 г.), сестра ми (17 г.) и јас (20 г.). Па така, прашањето што е тоа спиритуалност и како се доживува таа го разгледувам низ призмата на едно женско семејно стебло, затоа што во моето, но статистички гледано[2] и во најголем дел од семејствата, женските гранки се оние кои во поголема мера тежнеат кон продуховеност и мистика. Во продолжение следуваат нивните одговори.

Баба ми Вера: Од каде би знаела јас што било за спиритуалноста?! Кога ние растевме, немаше речиси ништо. Родена сум во Битола и таму ги поминав првите 15 години од животот во поствоеното време. Едвај имавме книги, а не пак телевизија или нешто слично. Не се зборуваше ниту за религија, а за спиритуалност во никој случај. Во тоа време се зборуваше само за работи директно поврзани со секојдневниот живот, работи од практична природа. Порано, спиритуалноста беше тема за која зборуваа интелектуалците. Обичниот човек немаше време да размислува или да разговара за хранење на душата затоа што нему телото му беше едвај нахрането. Во моето детство, сите беа обични луѓе. Можеби најблиску што знам за она за кое ме прашуваш беа некои приказни кои ни ги раскажуваше баба ми како деца, за вештерки, вампири и сеанси, но секогаш ми беше премногу страв за да дослушам.

Мајка ми Татјана: Духовност или спиритуалност е, како што пред некое време рече еден мој пријател, само избегнување на зборот религиозност или верба во Бог. Растена сум во Југославија, што значи детските години ми поминале во времиња кога религијата беше „опиум за народот“ и можеби не беше забрането да се практикува, но се сметаше за нешто назадно и непрогресивно. Не можам да речам дека тогаш ми недостигало нешто такво, сепак сум била млада и приземна и научните објаснувања за нештата ми биле доволни за да ме задоволат. Иако, морам да признам дека секогаш се прашував и ми беше необјасниво како тоа светот постои отсекогаш, бесконечно… Како дозревав и станував помудра, почнав да чувствувам потреба од фатализам, од верба дека сепак има нешто, дека ништо не е случајно и дека универзумот или Бог знае многу повеќе од нас што сме овде на Земјава. Така што, да, почнав да практикувам некој мој начин на верба. Можам да го наречам верба во Христа, во Бог, но со некои мои правила, без стеги и окови.

Сестра ми Илина: Како 17-годишна девојка која е дел од генерацијата З (за жал), голем дел од своето време го поминувам на „Тик-ток“. Пред речиси две години забележав дека поими како спиритуалност, манифестирање и афирмации почнаа да стануваат особено популарни и распространети. Ова е една од оние работи по кои луѓето вечно плукаат, а плукаат зашто како и сѐ што мразат, така и ова е, пред сѐ, распространето и популарно кај тинејџерките. Сепак, сметам дека ова е една од подобрите и побезболни теми на интерес затоа што не штети никому. И пред спиритуалноста да стане „тренд“, сакав да си направам некоја душевна промена. Тоа почнав да го правам со испраќање позитивни афирмации некаде во универзумот. Ова го правев без точно да знам што правам, но едноставно знаев дека на некој начин ми помага и прави да се чувствувам попозитивно и задоволно. Понатаму почнав да практикувам и манифестирање. Иако можеби многумина ова го сметаат за глупава работа, јас знам дека се чувствувам убаво и поврзано со својата спиритуална страна правејќи ги овие нешта.

И јас, Калина: Пред само неколку дена, на изложба во Краков го видов ремек-делото на полскиот уметник Владислав Подковински, „Лудило на возбудата“, слика од црвенокоса девојка која јава и цврсто се држи за див коњ и наглас кажав: „Доживувам спиритуално искуство!“ И навистина доживеав. Размислувам на сите други пати кога сум почувствувала нешто такво: кога ноќта пред селење се поздравував со мојата најдобра другарка; кога одлучив дека сакам да имам ќерка и сакам да го носи името на баба ми; кога научив да чистам калинки; кога сфатив дека сум заљубена во дечко ми; кога ја гледав првата епизода од Twin Peaks; кога повторно почнав да пишувам; кога ја слушнав „Премин“ од „Анастасија“; кога на Плаошник во Охрид мајка ми ни кажа мене и на сестра ми што е тоа реинкарнација, додека дробевме зелени камчиња; кога сфатив дека поезијата не мора да биде претенциозна; кога првпат отидов на диво капење; кога научив дека на концерт се стои до ограда и кога конечно сфатив дека најмалку сум била спиритуална кога сум манифестирала или сум се молела, а најмногу кога сум била присутна во моментот и сум живеела.

Доколку мојот и одговорите на моето семејство беа слични, веројатно немаше да има никаква потреба да се пишува текст налик на овој. Поточно, доколку спиритуалноста беше еднострана и лесна за дефинирање, тогаш зошто воопшто би дискутирале за неа?

Кога баба ми била на моја возраст, таа едвај имала шанса да слушне, а не пак да зборува за истото прашање за кое јас сега имам можност да пишувам јавно. Таа долго време немала можност да развие став или однос кон спиритуалноста. Мајка ми, како и повеќето од нас, чувствува потреба да верува во нешто, но таа не си дозволува да ја редуцира својата верба на збор како Бог, универзум или духовност. Сестра ми и јас припаѓаме на истата генерација, а сепак, на некој начин имаме спротивен пристап кон истата појава. Додека таа ја прифаќа и негува модерната форма на спиритуалноста, јас истата речиси цинично ја одбивам. Но, зарем суштината на спиритуалноста не лежи токму во овие разлики? Станува збор за флуиден термин кој го менува своето значење кога се менува контекстот, но и практика која ја менува својата форма зависно од времето и местото. Не постои „правилен“ или „погрешен“ начин на бидување спиритуален. Не треба ни да постои.

Во време кога владее непредвидливоста, владее и потребата за верба. А, сепак, убавината е можноста да не влегуваме во една рамка, да не припаѓаме на еден систем на верување, да не мораме да се ограничуваме себеси во потрагата по длабокото, суштинското. Па така, секој од нас треба да има право својата потреба за справување со непознатото и стравот да ја смири на сопствен начин, без разлика дали ќе го наречеме спиритуалност, религија, манифестација, афирмација, цинизам, хедонизам… Важно е да си помогнеме, а не како ќе си помогнеме.

[1] Boguszewski R, Makowska M, Podkowińska M. „Changes in intensification of religious involvement during the COVID-19 pandemic in Poland“, PLoS One. (2022).

[2] „The Gender Gap in Religion Around the World “, Pew Research Center (2016).

Летање змeјови

На прв поглед и разговор, Елена Чемерска се носи со ноншалантност и стил на девојка која во ретро речник би ја нарекле “it girl”. Тој заклучок не би бил грешен, но би бил страшно ограничен зашто Елена не само што е извонредна уметница, туку и располага со мудрост која воодушевува и специфичен жаргон, кој повеќе потсеќа на старец отколку на млада жена, веројатно поради околностите во кои растела, а сега и твори – во нејзини зборови мужите и јас, пустата мала уметница, како пливам меѓу нив... Тој уникатен сплет на карактеристики ја прави Елена интригантна соговорничка, но и одлично друштво, а јас одамна, од далечина, го следам интердисциплинарниот и документарен уметнички проект „Татковина: Споменик на слобода“, започнат во 2017 година, во нејзина организација и изведба, а кој има цел долгорочна физичка и значенска ревитализација на Споменикот на слободата во Кочани и неговата утописка програма. Споменикот на слободата во Кочани е изграден на ридот Локубија над градот Кочани во 1981 година, во чест на 40-годишнината на НОБ, светската антифашистичка борба и формирањето на македонската држава, и ја третира слободата во животот и уметноста. Тој е дело на уметникот Глигор Чемерски и архитектот Радован Раѓеновиќ.
Случајно или не, и двете затекнати преку Атлантскиот Океан, надолго и нашироко расправавме за Споменикот на слободата, но и слободата општо, уметноста како процес на разработка на траума и границите и опасностите на тој пристап, ограничувањата и потенцијалите на нашата локална средина, и секако, tips and tricks, за преживување во услови на растечката инфлација во неиздржливо скапите Соединети Американски Држави, каде што Елена моментално го привршува својот двомесечен престој во Residency Unlimited (Њујорк): програма која ја посетува како добитничка на наградата ДЕНЕС за 2021 година, која се доделува на исклучителна и истакната тековна уметничка практика која подразбира критичко и естетско размислување и дејствување, како единствена награда за млад/а визуел(е)н/а уметни(к)чка од овој вид во Република Северна Македонија.

 

Елена, како би го опишала местото на кое се наоѓаш во моментов?

Во процес сум на интензивна работа на документарен филм кој почна со продукција минатата година, а кој произлезе од мојата долгогодишна работа на проектот „Татковина: Споменик на слободата“, посветен на Споменикот на слободата во Кочани. Престојот во Њујорк ми отвора простор за една многу потребна дистанца и перспектива која дојде во право време. Уште од самиот почеток, пред 5 години, почнав да го водам проектот како документарен и истражувачки и за ова време акумулирав доста нови знаења, но развив и поинаков емотивен сензибилитет кон темата кој ми го изостри полето на интерес, и така се најдов на место во кое создавањето на тој филм и сè што треба да се случи за тој да ја добие својата форма стана моја главна преокупација и прашање на истражување.

Зошто баш тој споменик?

Со Споменикот на слободата почнав да се занимавам летото 2017 година, во последните месеци од животот на брат ми Огнен. Ова беше период кој беше навистина тежок на личен план. Бев доста млада жена, а во тие последни три години, еден по еден, своите животи ги изгубија брат ми Филип, па татко ми, па потоа и Огнен. Последното го преживеав особено тешко и нивното акумулирано исчезнување ме промени како личност. Сведочењето на неговата борба со ракот, во услови на еден таков здравствен систем, го направи едвај замисливо времето кога ќе сум способна сосема да расчистам со она што го доживувам како речиси космичка неправда. Во август 2017, во текот на тие последни денови, отидов до Споменикот на слободата. Ми требаше да земам воздух, а и го немав посетено долго време. Жега, скакулци, сурово лето – нималку заинтересирано за пустошот што се случува во мене. А споменикот стои таму, на врвот на ридот, сиот некако запуштен, изгрицкан, запоставен, а сепак, прекрасен. Тогаш ги споив тие две работи во мојата глава. Ако не постои ништо што можам да направам за животот на овие луѓе кои градеа светови кои ми беа важни и кои ги чувствував како свој дом, а ако овој споменик зрачи со таа енергија која ја чувствував како заразна… Почнав да го идентификувам тој споменик како манифестација на духовен дом за кој почнав да чувствувам потреба да се грижам, во тоа време, дури и обврска да го спасам од исчезнување.

 

Споменик на слободата, 2018
Како ти се развиваше односот со Споменикот на слободата од тој момент, па сè до денес? Како е да работиш толку години, и тоа на толку различни нивоа, на нешто што е идентитетски и инхерентно поврзано со тебе, како личност, а не само уметница?

И покрај личната приврзаност, не можев да гледам на Споменикот на слободата како на привезок оставен во наследство, предмет кој има само интимно значење. Морав да земам предвид дека е национално културно наследство, јавен простор кој чествува меганаратив: слобода. Збор на кој му приоѓам внимателно земајќи го предвид неговиот голем идеолошки товар, но, од друга страна, и огромната отвореност како филозофски концепт кој дозволува или бара да се трансформира и надградува. Дополнително, навистина го сметам овој споменик за одлично уметничко дело и се врзав за него, поради отворениот начин на кој го интернализира и третира концептот за слобода: личната, емотивна слобода, слободата во уметноста, слободата на израз, а потоа и слободата како предмет на историја, но пробивајќи ги границите на каква било тесна и еднострана историска претстава.

Значи, во оваа приказна огромна улога играат мојата лична и професионална релација со ова место, но кога се симнав од Локубија (ридот на кој се наоѓа споменикот), сфатив и дека тој споменик е нешто што има значење за генерации луѓе што живеат во Кочани. Ова е град во кој негативните последици на транзицијата се очигледни и е навистина опустошен на многу начини, иако во периодот кога споменикот бил изграден, прилично добро стоел финансиски, бидејќи произведувале и извезувале количини ориз кои задоволувале 80% од побарувачката на југословенскиот пазар. Така, ми стана важно да работам и на тој аспект, на бележење, а преку тоа и разбирање на ефектите предизвикани од парадигмичната промена која се поклопува со транзицијата и кои се отсликани во влошената состојба на тоа место, но и на потенцијалот за иднина кој може да произлезе од таа модернистичка проективност.

На почетокот бев многу внимателна во врска со личната заднина и не сакав никако да излезе ова некаква кич приказна за ќерка која бутка нешто слепо поради татко ѝ. Секако дека тоа што се работи за дело на татко ми (кој на некој начин му таткува и на споменикот) има голема врска, но јас едноставно тогаш бев во толку лоша емотивно-психичка состојба, што се врзав за споменикот бидејќи во него препознав нешто солидно за што можам да се фатам. Го чувствував како дел од мојот светоглед. Во време кога сè околу мене исчезнуваше, тој споменик ми се виде како некаква чудесна тврдина која ги нуди сите можности да се отвори и работите повторно да имаат смисла.

Да скратам. Првите три години сè одеше по редослед. Во 2018 година со Театарот на Навигатор Цветко ја игравме претставата „Солун, град на духови“, односно тие ја играа, јас гледав, и беше празник! Се чувствуваше прекрасна еуфорија во воздухот, глумците импровизираа пола саат подолго отколку обично, а публиката не можеше да се сопре од аплауз…Тоа ми даде впечаток дека целата оваа работа има смисла. Следуваше книгата која ја издадовме заедно со Private Print, која содржеше разговори за Споменикот со личности кои работат на теми врзани со ова промислување од различни агли. Ова беше и темата на мојата магистерска теза, која вклучуваше и видеоинсталација, насликани површини и изложена архива. Но таа магистерска работа не успеа да го означи крајот.

 

Споменик на слободата – Разговорник, private print, 2019

 

Изведба на „Солун град на духови“, Споменик на слободата 2018
Изведба на „Солун град на духови“, Споменик на слободата 2018
Што би бил крајот?

Сметав дека ако тој споменик се доведе во пристојна состојба во која повторно би можел да биде користен, тогаш Кочани и воопшто целиот тој источен регион би можеле да го користат како една отворена сцена како што е случајот со Стоби или охридскиот Антички театар. А и јас би била способна да го предадам од онаа незгодна првична потреба за директна нега. Следен чекор би бил продукција на културна програма, која земајќи ја предвид распределбата на надлежностите на локално и централно ниво, би барала промена на културна политика, а тоа е тешко. Стана јасно дека проектот за заживување на ова културно наследство е огромен, а јас сум само еден уметник со одреден капацитет за дејствување. Не е баш дека сум институција. Од една страна, се фатив за нешто што ми е професионална амбиција (на крајот на денот имам огромна потреба да правам нешто преку кое ќе ја развивам сопствената пракса, нема смисла само да трчам наоколу и да бидам менаџер на проект), а од друга страна, немам воопшто дистанца.

Можеби дистанцата не е нужна колку перспективата која добро ја претстави со аналогијата со привезокот: прифаќање на фактот дека се занимаваш со нешто што на еден начин има директна релација со тебе, а на друг начин има релација со јавноста и нашиот третман на културното наследство.

Знаеш како? Повеќето од работите што се случија на терен се навидум минимални гестови и акции, меѓутоа, мислам дека имаат смисла и оперираат на друго ниво. На пример, во 2019 се договоривме со креативното студио КИОСК да направиме веб-страница која ќе служи како еден вид споменар на Споменикот на слободата. Луѓе беа поканети да ги остават таму нивните приказни кои се врзани со тоа место и беше навистина симпатично кога стана видливо на какви начини тоа место се појавува во различни животи и различни приказни. Кога имаш увид во приказни кои други луѓе ги споделуваат во тој заеднички дигитален простор, почнуваш да размислуваш за тоа место како некое место на колективно сеќавање или место кое го делиме како место на доживувања, што нè поврзува дури и без историскиот наратив на тоа што го чествува.

Друг фин пример е работилницата „Лета, лета Локубија“ која ја изведовме летово со децата од Локубија и од градот. Со години слушам дека има неформална традиција децата од градот да се носат на летање змејови горе на споменикот и тоа ми е прекрасно. Испланирана беше дводневна работилница, имаше отворен повик и дојдоа доста дечиња од Локубија и од другите населби во Кочани, со кои разговаравме за слободата на уметничкиот израз, создававме слики во различни техники, кои потоа ги печатевме на рециклирани фолии од кочанскиот отпад, во соработка со Еко Проект-КО од Кочани и Агропал од Тетово. Следниот ден ни се придружија двајца моделатори од Народна техника чија практика е да држат обука за правење змејови, со чија помош децата си ги склопија змејовите направени врз основа на нивните цртежи, на носачи направени од „локалeн“ отпад. И одново местото беше исполнето со нежност, се создаде една ситуација која може да остане во сеќавањето на децата кои учествуваа и можеби тоа беше некаков никулец од кој ќе продолжи да расте врската со местото и да се развива понатамошен интерес.

Ова се сосема мали интервенции, но се моменти на радост.

 

„Лета, лета Локумбија“, Споменик на слободата, 2022

 

„Лета, лета Локумбија“, Споменик на слободата, 2022

 

„Лета, лета Локумбија“, Споменик на слободата, 2022
Тоа се некои семки кои даваат смисла, важност и вредност на тоа што го правиме денес. Но истовремено мислам дека е клучно да гледаме кој е нашиот пат и до каде тој оди, како еден можен начин да останеме на нозе во средината во која постоиме и твориме.

Така е. Јас се доведов во малку чудна ситуација со филмов. Сега 100% од моето време е посветено на овој проект. Кога велам 100%, мислам дека тоа го спијам, тоа го сонувам, цело време на тоа мислам. Лично и професионално, малку е каша.

Ми се чини дека филмот ги надминува (и во обем, но и во значење) другите аспекти на проектот над кои имаш повеќе контрола; кои се постокмени, обмислени, рационализирани. Можеби грешам, но мислам дека се соочуваш со чудовиште кое те тера да погледнеш во себе за да можеш да го решиш, разбереш… Како се случи ова?

Се искомплицираа работите кога решив да правам филм. Немав веќе каде да бегам и морав да се соочам со некои аспекти од мојата работа кои порадо не ги допирав дотогаш. Сега го имам нештото (сè што правев во врска со тоа место досега), но и филмот, сликата за нештото (кој ме тера да погледнам подлабоко во комплексната мрежа на причини зошто сум го правела сето тоа), а тие две нешта се допираат. Не е поентата само да се сними сликата која ќе илустрира, туку ја барам вредноста што мислам дека би требало да произлезе од таа слика како процес. За да стане тој документарен филм самостоечко дело, многу нешта станаа зависни едни од други. Многу размислувам за тоа дали сега тоа што се случува внатре, повремено е под влијание на тоа што сакам да го добијам како слика. Измешани се тие работи, измешани се тие реалности, а ми е од огромно значење тоа што се случува во и со таа слика да биде автентично.

Наоѓаш ли уште смисла во филмот или веќе ти претставува мака?

Мислам дека… Зошто ме праша ова? Поим немам… Самото правење на филмот оваа година беше исполнето со агонија. Работам со веќе уиграна фела од која не бев дел и морав многу работи да сменам или барем да преиспитам во себе: учествувам и како протагонист, и сум режисер, а секако немав доволно средства, што сè уште е проблем и секој ден се борам. Но не можам да го пуштам. Се исфрлам од стрес кога помислувам на опцијата, да не ја бев спрегнала сета своја сила во оваа работа, би постоел ризик ова да заврши како некоја репортажа за Споменикот на слободата. А тоа е затоа што во мојата глава создадов случај каде што јас ќе расчистам и дел од мојата релација со него, преку тој филм. Не знам дали е тоа возможно, поради тоа што сепак постојат и рокови (а тоа е секако здраво), меѓутоа, истовремено, не сум 100% сигурна дека сум спремна сите дилеми, проблеми и стравови што ги имам таму натоварено, да ги расчистам во моментот кога ќе го затворам филмот. Но, се надевам дека низ черечење на тие слики што ги продуцирам за филмот и односот кој го градам кон нив, ќе создадам слика која и мене конечно, барем донекаде, ќе ми разјасни некои заплеткани поенти врзани за тоа што правам и зошто воопшто сум го правела. Од една страна, се прашувам кој ѓавол се доведов во ваква ситуација да морам баш вака да се занимавам со ова и да го вадам во форма на дело, зашто ќе стане содржина видлива и достапна во светот, ама од друга страна, веројатно штом дотуркав дотаму да го правам тоа, ми била потребна сликата. Поим немам. Ама не ја пуштам сега темава, помината е границата.

Можеби кога ќе се направи ваков вид испреплетување на работното и личното, вистинскиот проблем е стравот дека очекуваното ослободување нема да се случи. Но, сепак, уметноста е начин за справување со животот и смртта, во најсирова смисла.

Цел живот, барем порано, јас се затрупував во работата. Во 2017 кога мислев дека ќе цркнам од депресија, начинот на кој решив дека треба да се борам со тоа е да работам како коњ. И да бидам секаде и да правам сѐ, така решив. Со брзина да ја потиснам депресијата. И, беља направив. Глупости! Никаде не отиде. Проблемот не отиде никаде. Искуството, траумата на таа смрт предизвикана од таа сурова болест, you have to deal with that, не можеш да не се соочиш со тоа. И многу е интересно дека низ проект, кој е работен проект, професионален проект, излегуваат тие нешта на површина. Луѓе одат на консултации, на терапија за тоа, а јас се доведов во ситуација на овој начин да се справувам.

Имајќи ги предвид оваа перспектива и искуство, што за тебе претставува слободата денес?

Споменикот на слободата зборува за животот како состојба на постојана револуција, а јас мислам дека овде голема смисла прават оние практики на слобода за кои зборува Фуко, кои претставуваат внимателни и трпеливи експерименти со тоа што слободата може да значи во секојдневниот живот, чии резултати се неретко конфликтни. Претпоставувам дека има некаква врска со прифаќање двосмисленост/повеќесмисленост, ризик и неизвесност, и ослободување од чувството на очај, параноја и контрола. Надминување на дефанзивната потреба нештата да се фиксирани во полза на една побавна и отворена волја да се преговара со нивното мноштво.

 

„Места на дарежливост -трансформативни станици”, KСП Центар- Јадро, 2022

Интуицијата како отелотворено знаење

Инспирацијата за овој текст се роди на една средба со „медузите“ во пандемската 2021. Не се сеќавам како одеше разговорот. Мислам дека влетав и ме дочека прашањето дали јас како психолог верувам во интуиција. И како од пушка реков – апсолутно да! Никогаш не сум згрешила кога сум донела одлука врз основа на интуиција. Интуицијата е една од омилените мои (и наши) супермоќи.

Во разговорот со „медузите“ ја споменавме интуицијата како „женска“ тема зашто патријархалните дискурси традиционално ја позиционирале интуицијата на територија на женски, речиси магиски, феномени, недостојни за научен потфат и како контакт со нешто отаде. Односно, доволно опасни да бидат жените гонети и убивани поради својата моќ која доаѓа од место што не може да се разбере, објасни, контролира и дисциплинира. Мене таа зафрлена територија на магични моќи доделени и препуштени на жените ми носи многу комоција и спокој. Интуицијата ми е гаранција дека сум/ќе бидам на свое и дозвола да се препуштам на тоа што доаѓа.

Во декартовската поделба што го расцепи западот на ум и тело, интуицијата припаѓа заедно со телото; на природното, второстепеното, дивото, непредвидливото, женското, тоа што треба да се заузда и покори. Феноменологијата и феминистичката теорија ги отвораат вратите за истражување на овој феномен преку концептот на отелотворено знаење. За мене, важност во разбирањето на интимните преживувања на интуицијата имаат и гешталтистичкиот поим поле и системскиот концепт констелации. Во овој кус есеј нема да ги објаснувам овие теориски концепти, но ќе пробам да го појаснам тврдењето што го давам преку живеена субјективна позиција.

Ова би била дефиницијата што ја имам на ум во моментот: интуицијата овозможува отворање и останување во контакт со тоа што е во полето. Така, имаме можност да осетиме/насетиме и преку тоа отелотворено, афективно искусување да „видиме“ доволно јасно одредени можности, исходи, сцени, динамики, кои потоа ни овозможуваат да се ориентираме, да се позиционираме, да согледуваме и да носиме одлуки.

Интуиција, за мене, е можноста да бидам во контакт со себе и со нешто поголемо од мене што во моментот ниту го знам ниту го разбирам. Се отворам и препуштам на тоа што низ мене може да се пројави и „чекам да ми се каже“, „да го осетам“. Често, телесно, интуицијата се поврзува со чувствата што ги добиваме во стомакот[1]. Но, за мене не било секогаш и само така. Во многу ситуации интензитетот на чувствувањето поминува низ стомакот, но интуицијата се пројавувала како слика или визија, за која сум сигурна дека не е моја, зашто немам некоја интенција да ја создадам, за разлика од фантазијата. Едноставно се појавува, а јас ѝ дозволувам да се одвива, да остане и да ѝ поверувам, како отелотворено знаење, што не е само когнитивно, туку припаѓа на други сфери на афективното и на релациското. Имам некое чувство што не можам да си го објаснам, но тука е. Како енергија што се проживува во дадена ситуација или контекст. Како реакција на нешто што не е мое и не сум сигурна што е, ама е присутно само како назнака. Може да биде и одредено однесување што не ми е доволно јасно од каде излегува, како кога несвесно се приспособувам со однесувањето зависно од тоа со кого сум и некогаш е во толкава десонанција со мене, што ме чуди и ме повикува да разберам што се случува во тој момент, релација и ситуација.

Да дадам пример. На протестите во 2015 мојата лична ситуација и чувства беа поврзани со напрегањето кон промена, исчекувањето, со радоста да бидам со други и дел од токму тој општествен момент. Постпленумски можев да поверувам и да се надевам, да се носам со стравот дали и што е можно, исчекување на тоа што ќе се случи, сомнежи за себеси, дилеми дали правам доволно, вина дали ја оставам својата ќерка, партнер и дом предолго и пречесто и умор да постигнам на сите места во мојот живот.

Но, надвор од личното, осетив промена во доживувањето во однос на ситуацијата. Во специфичен момент на протестите енергијата, атмосферата што ја чувствував беше нејасна, дифузирана, доживував несклад, тензија и чудна дисонантно опуштена атмосфера со исклучително напнат фон, и на крај, промашување. Ова доживување предизвика да ги изгубам мојот ентузијазам и желба да продолжам да одам на протестите. Тоа беше периодот од „Протестирам“ кон „Шарена револуција“. Не бев директно вклучена во организирањето, иако имав спорадични информации „од заднината“, но тоа што ме сопре, на некој начин, не беа информациите, туку беа токму чувствата што се обидувам да ги дофатам и изречам кои во еден момент за мене се пројавија како „не, ова не е твојата борба, ова прераснува во нешто што не е твое“. Во тој момент ги напуштив протестите.

За мене, има нешто многу смирувачко во тоа да се потпреш на нешто што е поголемо од тебе. Како отворање кон светот, за да се насети, доживее и прифати тоа што светот го содржи, што го носи. Дозвола светот да биде помудар од нас, од нашиот разум, дури и во ситуации кога тоа што го доживуваме, што го гледаме, насетуваме е застрашувачко. Интуицијата ме прави доволно понизна и доволно моќна истовремено.

[1] Денес медицинските и невронауките се живо заинтересирани и веќе објаснуваат зошто токму стомакот е јадрото на преживувањата преку севкупноста и нераскинливата поврзаност на невролошкиот од другите системи.

Scroll to Top