Статија

Сеќавањето во постјугословенската кинематографија

Постјугословенската филмска индустрија често се навраќа на локациите на опсадата на Босна и Херцеговина обидувајќи се да го разбере неразбирливото – трауматичното влијание на настанот. Често ги преиспитува различните начини на кои таа создала огромен расцеп, кој допрва треба да се дезинтегрира, години откако завршил. Повеќето режисери одат на суптилно истражување на индивидуалните и колективните искуства за време на опсадата. Аида Бегиќ не го прави тоа бидејќи таа истражува целосно различен период и ја прикажува суровата реалност и различните методи за исцелување на преживеаните од војната.

Првиот игран филм на Бегиќ, „Снег“ од 2008 година, го прикажува поствоениот живот во Славно, скриено и запустено босанско село во близина на Зворник¹. Преку раскажување на приказните на 12 останати жители во уништеното село – шест жени, четири девојки, едно момче и еден повозрасен имам – Бегиќ го претставува новиот начин на портретирање на размерите на Босанската војна во балканските филмови, го нагласува препознавањето на страдањето и идентификацијата на женските протагонисти, нивното себепретставување и нивната субјективност (Rawski, Roman 2014). Во филмот „Снег“, Бегиќ го воведува гледачот во нејзината контемплативна режисерска визија, која понекогаш потсетува на естетиката на бавниот филм на Кели Рајчард, кој има две дефинирачки карактеристики – посветеноста кон реализмот и фаќањето на реалноста (de Luca, Jorge 2016). Бавниот филм се појавил во 2000-тите години и станал познат во светот по своите импресивни посебности. Тоа е кинематографска форма на дискурзивна активност, која вклучува една критичка рамка на практики што зависат од општественото и економското милје (Çağlayan 2018). Сличен на неговите претходници – новиот бран – бавниот филм се насочува на три концепти, кои се базата за мерење на политичките и социокултурните импликации на филмот: сентименталност, ирационалност и монотонија (досада) (Çağlayan 2018). „Снег“ е персонификација на современиот бавен филм на Балканот; тој се состои од моќна комбинација на емотивни долги кадри, кои го одвлекуваат вниманието на гледачот од спроведувањето на наративната причинско-последична врска. Во филмот, животот во Славно е претставен како бавен и меланхоличен, и почнувајќи од првиот кадар, има долготрајни чувства на загуба, тага и генерациски конфликт. Како и во реалниот живот, различните возрасни групи имаат различни перспективи и механизми за справување. Бидејќи главната тема на филмот е опстанокот по длабоката колективна траума што го прогонува секој карактер во филмот, гледачот може да види како различните карактери на различна возраст реагираат на одредени настани.

Бегиќ успева да прикаже колку се монотони деновите на карактерите преку техниките на брза монтажа, монтажна секвенца што често се користи во англосаксонските филмски студија (Millar, Reisz 2010). Филмаџиите ја користат оваа техника кога сакаат да додадат неповрзани слики – „импресионистичка низа на издвоени кадри вообичаено поврзани преку слики што се ’раствораат‘, кои се нанесени едни над други или се бришат и се заменуваат една со друга и се користат за да се претстави текот на времето, промените на места или некои други сцени на транзиција“ (Millar, Reisz 2010: 87). Воведната сцена покажува група жени и деца како играат пантомима додека Надја (Јасна Бери) го „имитира“ нејзиниот сопруг чија судбина е непозната; таа и нејзината ќерка Лејла (Алма Терзиќ) се прашуваат дали Омер ја преживеал Босанската војна или не. Малата заедница на преживеани од војната ги изгубила врските со семејствата за време на војната; тие продолжиле да ги живеат своите прикриени животи, речиси целосно одвоени од другите во едно далечно, изолирано село. И покрај нивните разлики, тие преживуваат од заедничко производство на џем од дуњи и цреши, ајвар, кисела зелка, продавајќи ги домашните производи на отворениот пат кон Зворник, на левиот брег на реката Дрина. Еден ден се случува една несреќна ситуација кога Алма (Зана Маријановиќ), главниот протагонист во филмот, и Надја одат на нивната вообичаена рута да ги продаваат домашните производи на патот кон градот Зворник. Тука има конкретна пробивна точка бидејќи се појавува новиот карактер Хамза (Мухамед Хаџовиќ). Овој настан е првиот знак за нарушување на континуираната монотонија во животот на протагонистите.

Иако Бегиќ не вклучила ниту еден кадар на воените злосторства, нивниот товар одекнува од почеток до крај, претставувајќи го тажниот поствоен период, кој се карактеризира со тешка траума за жените (мајки и вдовици – работнички, баби – „мудри жени“) и децата сираци. Со поставување на вниманието врз жените како главни протагонистки, Бегиќ се истакнува меѓу хрватските, босанските и српските филмски режисери познати по развивањето на балканската „мачо кинематографија“ (Dumančić, Krolo 2016) во 1990-тите и раните 2000-ти години. Со експлицитното претставување на насилната машкост, другите режисери вообичаено ги развивале нивните приказни преку очите на мажите на воениот фронт, без внимателен пристап кон прикажувањето на жените како што било друго освен како еднодимензионални карактери, со желби контролирани единствено од нивната појавност и, како што потенцира Малви, создавајќи илузија дека жената може единствено да биде доживувана како „носител, а не како создавач на знаењето“ (Mulvey 1975). Приказните создавани во духот на балканскиот мачо филм имаат една централна точка – машкиот идентитет, кој упатува на издржливост и посочува на опасностите на војната и насилството, имплицитно нагласувајќи ја опасноста што доаѓа со физичкото уништување – морална деградација и етичко пропаѓање (Dumančić, Krolo 2016). Создавањето филмови се карактеризира преку нееднаква сексуална динамика на моќ насекаде, не само во Југоисточна Европа, и, како што вели Малви кога зборува за машкиот поглед во филмот, задоволството што произлегува од визуелните аспекти е поделено на активни и пасивни улоги припишани на мажите и на жените. Жените остануваа еднодимензионални, набљудувани и прикажани ликови во таканаречената машка кинематографија. Најчесто нивното физичко присуство е јасно конструирано така за да поседува телесна привлечност, што во суштина ја означува нивната намера да бидат подложени на набљудување (Mulvey 1975).

Иако постјугословенскиот босански, хрватски и српски филм се признаени и почитувани во светот поради нивниот експлицитен морален став и отфрлање на агресијата, парадоксално тие го издигнуваат и идеализираат претставувањето на насилната машкост (Dumančić, Krolo 2016). Филмаџиите од Балканот ги присвоиле стеротипите за насилниот, но оправдано бесен мачо одмаздник, кој е „жртва на околностите“, што резултира со една контрадикција. Додека тврдат дека е невозможно да се изгради машко општество преку одмаздничка правда, филмските автори покажуваат шовинистички тенденции и го глорифицираат насилството за да постигнат катарзично себеоткривање (Dumančić, Krolo 2016). Во „Снег“ Бегиќ не ја следи таа патека и го пренасочува својот интерес во нов правец. Таа ги рефокусира филмските секвенци на тивката солидарност, изолацијата и посттрауматските искуства, целосно изоставајќи ги сите форми на насилство и сите цитати на опсадата. Преку успешното користење на дискурзивното кадрирање, Бегиќ создава придушен филмски споменик со неколку централни карактери, кои без напор доминираат на екранот. „Снег“ неотповикливо се осврнува на траумата упатувајќи на тоа дека овој пристап ги открива начините на кои таа може да го оформи женскиот идентитет. Таа го преместува фокусот на сеќавањето, на колективната траума и на начините за преживување. Наместо да претпоставува дека женскоста е предодреден идентитет, Бегиќ тврди дека женскоста е формирана како резултат на тешки трауматични настани, кои неизбежно создале споделено искуство што ги обединува жените што живеат изолирани додека се борат за опстанок. Овие споделени средби ја обезбедуваат основата за несвесното создавање на колективниот идентитет, кој се базира на позната нарација за болката и измачувањето (Jelača 2016).

Ритмичките обрасци и консонантните хармонии на Игор Чамо

Музиката како нематеријално наследство (de Miguel Molina et al. 2021) ги испреплетува динамиката на моќта и територијата (Broclain et al. 2019), им овозможува на луѓето да ги изразат своите чувства и стекнатите искуства поврзани со некоја специфична приказна. Во таа смисла музиката може да се разбере како комерцијален производ; сепак, креативната прогресија не завршува наеднаш бидејќи музичкиот „производ“ продолжува да живее. Музиката како културен феномен и како форма на уметничко наследство има значајна улога во формирањето на единствениот идентитет на државата, на нацијата или на цел регион. Таа содржи специфични идеи за некое конкретно место или територија, кои се прифатени од целната публика и понатаму се споделувани и одржувани преку секојдневните музички практики и општествени односи. Лирските и ритмичните теми на една филмска композиција може да симболизираат регионално помирување и сеќавање на минатите времиња, помагајќи им на гледачите да ги изразат своите светогледи преку создавање музика или едноставно преку слушање или консумирање (Ristivojević 2013). Претставувањето на сеприсутната меланхолија и кршливоста на протагонистите од страна на Бегиќ е надополнето со повторувачките обрасци на четири акорди на Игор Чамо, присутни само во неколку интимни сцени во филмот. Иако минимални, главните акордски прогресии се како предвесници на иднината што ги чека филмските карактери. Суптилно, мелодиската линија повторно се појавува во сцените без дијалог. Без напор ги преклопува сцените што се повторуваат кога Алма сонува како оди кон чешмата во дворот, го мие лицето и лежерно и сонливо се враќа кај нејзиниот сопруг, кој се моли. Деликатноста на трансформирачките акорди на Чамо ја балансираат нарацијата. Тие остануваат минимални бидејќи никогаш не ја поминуваат линијата помеѓу меланхолија и трагедија, ниту пак ја подигнуваат катарзата или ослободувањето. Исто како начините на портретирање на поствоена Босна и Херцеговина на Аида Бегиќ и Елма Татарагиќ, и композициите на Чамо за филмот „Снег“ не се слични на типичната филмска музика на постјугословенските филмови од доцните 1990-ти и раните 2000-ти години, кои не се создадени во традиционалниот босански ритам; според тоа, не е можно да се категоризира ниту звукот, ниту композииците во кој било жанр на синкретичка популарна музика од балканскиот регион (Samson 2013). Во овој филм музиката постои во рамките на наративниот свет за да предизвика емоции без да го надополнува сценариото. Дизајнот на звук на Чамо има за цел да создаде сетилно искуство што предизвикува интуитивни одговори од гледачите; не се потпира на разбирање или резонирање.

Нарацијата во „Снег“ има пресврт кога во селото се појавуваат двајца лукави агенти со недвижнини, Дејан Спасиќ и Јасмин Гељо, кои имаат намера да ја купат земјата на протагонистите и да ги притиснат да го продадат својот имот. Преку неколку пробивни точки во филмот, Бегиќ и сценаристката Елма Татарагиќ совршено ја претставуваат длабоката корупција во слабите транзициски општества, јасно укажувајќи на можностите на луѓето што ја користат политичката моќ за да спроведат контрола со една цел – да профитираат. Спасиќ е несимпатична личност, која дури ѝ кажува на Надја и го игнорира колективниот отпор на планот на магнатот со недвижнини за да ја купи нивната земја. Тој ја потенцира својата позиција така што ја спомнува поддршката што ја добива од неименуван министер и од босанската влада, така потенцирајќи го пробивното влијание на корупцијата во кревките транзициски општества. Вклучувањето на овој дијалог од страна на Бегиќ и Татарагиќ ефикасно ја покажува потенцијалната експлоатација на политичката моќ за лична добивка.

Мултидимензионалноста на карактерите блеснува секогаш кога се става акцент на нивните желби, соништа и надежи, кои биле занемарени поради војната. Нејзината главна цел е да понуди една поинтимна и повеќе лична перспектива на војната, особено од позиција на децата, наместо да ја прифати како цел машката перспектива, која единствено се фокусира на објаснување на политичките и историските факти (Leković 2022). Алма, тивкиот протагонист во филмот, останува упорна во одржувањето на сеќавањата за нејзиниот сопруг и се обидува да ги убеди другите да не ги потпишуваат договорите за продажба на нивната земја. Сепак, нејзините напори се покажале како неуспешни бидејќи повеќето протагонисти се одлучиле да продадат. Интензивна зимска бура ги заробува продавачите на недвижнини во границите на селото што се смалува. Тоа резултира со критичен настан што служи како импулс во филмот, кога се откриваат нивните врски со локалните убиства и кога тие се претставени како сериозна опасност за безбедноста на протагонистите, откривајќи ја болната и вознемирувачка реалност за убиствата во нивните семејства. Снежната бура е клучна за расплетот на последниот чин во филмот.

И во двата филма, „Снег“ и „Децата на Сараево“ (2012), Бегиќ силно ги истакнува колективните сеќавања на карактерите и емоционалната и психолошката состојба предизвикана од сведочењето на нешта што никогаш не се појавуваат пред камерата, но се присутни до последната сцена. Во двата филма таа ги предизвикува границите на современата босанска филмска структура и го нагласува тивкото и осаменичко сеќавање. Таа ја потенцира идејата дека филмот не мора нужно да го прикажува непријателството за да ја претстави болката или да биде гласен за да предизвика гнев и страв. Во нејзиниот последен игран филм „Балада“ од 2022 година Бегиќ продолжува да експериментира со експресивната естетика и со нејзиниот рефлексивен пристап (Grgić, Lagarias 2023) во создавањето на филмовите, охрабрувајќи ја публиката да размислува за дијалектичкиот однос во нејзините филмови не само со филмско експериментирање туку исто така со размислување и сеќавање на одамна поминати времиња, кои сепак се сѐ уште многу живи.

 

 

¹Зворник е град во Босна и Херцеговина, Република Српска, на левиот брег на реката Дрина.

 

 

Текстот е оргинално објавен од страна на Институтот за етнологија и антропологија при УКИМ во списанието ЕтноАнтропоЗум.

 

Користена литература

Broclain, Elsa, Haug, Benoît, Patrix, Pénélope. 2019. „Introduction. Music: Intangible Heritage?“. Transposition [Online], 8, 9–10. http://journals.openedition.org/transposition/4201 DOI: 10.4000/transposition.4201.

Çağlayan, Emre. 2018. Poetics of Slow Cinema: Nostalgia, Absurdism, Boredom. Palgrave Macmillan.

de Luca, Tiago, Jorge, Nuno Barradas (Eds.). 2016. Slow Cinema. Edinburgh University Press. http://www.jstor.org/stable/10.3366/j.ctt1g09wrj

de Miguel Molina, Blanca, et al. (Eds.). 2021. Music as Intangible Cultural Heritage: Economic, Cultural and Social Identity. Springer.

Dumančić, Marko, Krolo, Krešimir. 2017. „Dehexing Postwar West Balkan Masculinities: The Case of Bosnia, Croatia, and Serbia, 1998 to 2015“. Men and Masculinities 20, no. 2, 144–164. doi: 10.1177/1097184X1562531.

Grgić, Ana, Lagarias, Antonis. 2023. „The Bosnian ’À bout de souffle‘ Aida Begić’s A Ballad (Balada, 2022)“. East European Film Bulletin, vol. 131.

Jelača, Dijana. 2016. „Women’s cinema of trauma: Affect, movement, time“. European Journal of Women’s Studies 23, no. 4, 335–352. DOI: 10.1177/1350506816666891.

Leković, Iva. 2022. „On the Borderlines of South-Eastern Europe: Migration in the Films of Aida Begić and Želimir Žilnik“. Refugees and Migrants in Contemporary Film, Art and Media. Amsterdam University Press. doi: https://doi.org/10.1515/9789048554584-013.

Millar, Gavin, Reisz, Karel. 2010. The Technique of Film Editing. Second Edition. Oxford: British Academy of Film and Television Arts.

Mulvey, Laura. 1975. „Visual Pleasure and Narrative Cinema“. Screen, 16(4), 10–36.

Rawski, Tomasz, Roman, Katarzyna. 2014. „How to Escape? The Trap of the Transition in the Recent Cinema of Bosnia and Herzegovina (2000-2012)“. Colloquia Humanistica 3. Warsaw: Institute of Slavic Studies, Polish Academy of Sciences. DOI: 10.11649/ch.2014.014.

Ristivojević, Marija. 2013. World Music as a New Form of Tradition. Srpski genealoški centar.

Samson, Jim. 2013. Music in The Balkans. Leiden: Koninklijke Brill NV.

[1] Зворник е град во Босна и Херцеговина, Република Српска, на левиот брег на реката Дрина.

[2] Долг кадар, исто така познат како „oner“, е eдинечен, непрекинат кадар што трае подолго отколку конвенционалните кадри во филмовите.

Озборувањето на другите е луфтирање на срцето

Додека Деметра плачела по својата грабната ќерка, пред неа се појавила старицата Баубо (интерпретирана и како персонифицирана вулва) и што мислите, што и (по)кажала што божицата одеднаш се сепнала, па потоа прснала да се смее?

Не се сеќавам точно каде митот за Деметра и Баубо беше баш вака сведен, но според Жорж Деверо, додека божицата тагувала и одбивала секаква утеха токму старицата и нејзиниот арсенал (веројатно исклучително вулгарни) гестикулации и шеги успевале да ја насмеат и наведат да јаде и пие. Односно, да преживее.
А, со каков арсенал шеги и гестикулации располага лик кој истовремено е и персонифицирана вулва, но и каква е нивната моќ да (ве) изненадат и покренат во момент на потполна безнадежност оставам на вашата фантазија.

Не можев да се ослободам од оваа приказна кога размислував како да го почнам текстот посветен на графичкиот роман „Везење“ од Марџан Сатрапи кој пред неколку месеци го објави „Бункер“, а (одлично) го преведе Јоана Хаџи Лега Христоска.

„Озборувањето на другите е луфтирање на срцето“, вели баба ѝ на Сатрапи. Овој исклучителен графички роман е приказна за неколку жени кои по неделните ручеци, кога мажите одат да дремнат, а жените раскреваат (колку ретроградно), ставаат чај во самовар и „си го луфтираат срцето“ (колку забавно и субверзивно во најава).

Романот почнува исклучително конзервативно и благо иронично: „Баба ми го викаше дедо ми Сатрапи, никогаш по име. Велеше дека сопругот треба да се почитува“, но веднаш потоа тотално ве изненадува: „Баба ми беше зависна од опиум. Докторот и имаше кажано да го зима за да ги ублажи болките (така барем велеше таа). И кога се будеше пред да го земе, расположението честопати ѝ беше за никаде, ама тоа никогаш не траеше долго.“

Низ разговорите на жените, комотно сокриени од ригидниот патријархат, низ многу смеење, малку плачење, во простор кој е безбеден за присутните (а не толку за озборуваните отсутни 😀) се ослободува од срамот и инхибициите и често се отвараат исклучително тешки социјални теми (и лични трагедии) како принудните бракови (на само 13 години), митот за невиноста и неговата бизарност (за волја на вистината и неколкуте начини да се камуфлира отсуството на невиност), но и теми кои се постојано и секаде актуелни, како на пример односите на моќ во личните релации и семејствата, (дис)функционалните бракови, врските со оженетиот маж (особено „анализата“ на предностите на таква релација), изневерувањата… и слични вечно актуелни табуа.

Не изостанува и темата на пластичната хирургија…

Мајсторството на Сатрапи е низ лесен и близок јазик и контекст да ве заведе, да ве насмее и така опуштени да ве истури во исклучително тажна приказна како таа за принудниот брак на 13 годишно девојче со 69 годишен старец.

Женскиот микрокосмос кој го создава и на кој се сеќава Сатрапи, сместен во соба во раните деведесетти години, ги исмева и превртува односите на моќ, но и во прв план ја става издржливоста и храброста на иранските жени, а на читателот на романот денес, му покажува каква е таа енергија која со децении тлее, се опира и пркоси, но и ја носи моќта со која ги предводеше протестите во 2022 година.

Родово базираното насилство се прелева и во дигиталниот простор: Тивката борба на квир жените во Македонија 

„Јас сум Ана*, горда бисексуалка која живее во срцето на Македонија. Патувањето до прифаќање на мојот идентитет беше и ослободувачко и исполнето со предизвици, но не очекував дека дигиталниот свет ќе послужи како бојно поле за доведување во прашање на мојата автентичност. Првите шепоти за дигитално родово насилство влегоа во мојот живот кога решив да ја споделам мојата приказна на интернет. Отворајќи се за моите искуства, очекував поддршка и разбирање, мислев живееме во модерни времиња. Наместо тоа, се најдов себеси пред порој од омраза“, раскажува мојата соговорничка за нејзиното искуство откако сама се аутирала како бисексуалка, објавувајќи фотографија на Story на Instagram со нејзината прва девојка, откако претходно била во стрејт врски.

Нејзините профили на социјалните мрежи станаа плодна почва за сајбер насилници, вооружени со предрасуди и незнаење. Коментарите со омраза ги преплавија нејзините објави, секој збор беше виртуелен удар што направи Ана да се сомнева во својата одлука да биде отворена за својот идентитет.

„Најлошиот дел беше навлегувањето во мојата приватност – личните податоци расфрлани низ интернет како парчиња стакло. И во мојата заедница не се чувствувам секогаш заштитено – бисексуалките не се сфатени сериозно, повеќето луѓе мислат дека тоа е само фаза, попатна станица пред да си ‘признаеш’ дека си лезбејка. Еден поранешен дечко ми пишуваше навредливи пораки, мислејќи дека со тоа што јас се аутирав како бисексуалка на некаков начин ја предизвикувам неговата машкост. Како тој ќе покажел лице пред другарите…“

Како што нападите се интензивираа, границата помеѓу дигиталниот и физичкиот свет на Ана се замати. Анонимните закани ја натераа да се плаши за својата безбедност, претворајќи го нејзиното дотогаш онлајн светилиште во царство на постојана вознемиреност. Секоја нотификација предизвикуваше бран на страв, се прашуваше дали со неа ќе следи уште еден бран на омраза.

„Сепак, среде оваа темнина, се појави светлина. Други припадници на квир заедницата и сојузници со тек на време се собраа околу мене, нудејќи непоколеблива поддршка. Нивната добрина стана штит од онлајн бурата, потсетник дека љубовта и прифаќањето можат да триумфираат над омразата. Најдов сила во поддршката, но патот до правдата се покажа предизвик. Навигацијата низ правните сложености и недостатокот на специфични закони кои се однесуваат на дигиталното родово базирано насилство додаде уште еден слој на фрустрација во моето патување.

Денес, гордо стојам, решена да ја скршам тишината што ги покрива искуствата на ЛГБТИ+ жените како мене. Мојата приказна не е само приказна за болката, туку и за издржливоста, и се надевам дека со споделување на истата, можеме колективно да работиме кон дигитален простор каде што автентичноста се слави, а не е напаѓана.“

Приказната на Ана, за жал, не е изолиран случај. Напротив, таа е една од многуте квир жени кои се соочуваат со дигитално насилство, а од ретките кои го споделуваат своето искуство и реалност. Во сè поповрзаниот дигитален свет, девојките и жените кои се идентификуваат како дел од ЛГБТИ+ заедницата се соочуваат со вознемирувачки наплив на дигитално родово насилство. Оваа подмолна форма на агресија, која опфаќа сајбер-малтретирање, вознемирување и навлегување во приватноста, ги таргетира девојките и жените врз основа на нивната сексуална ориентација и родов идентитет. Бидејќи онлајн платформите стануваат и простори за самоизразување и бојни полиња за дискриминација, потребата да се одговори и да се спротивстави на дигиталното родово насилство врз квир заедницата станува најважна. Ова сознание ја поставува основата за длабоко истражување на предизвиците и сложеноста околу пресекот на технологијата, родот и сексуалната ориентација во современата дигитална ера.

Според податоците што ги сподели Стела Мрежа, многу жени ширум светот доживеале некаква форма на родово базирано насилство извршено со злоупотреба на технологијата, додека девојчињата, девојките и младите жени се особено подложни – 58 % од нив доживеале некаква форма на родово базирано насилство во дигиталното опкружување, а во повеќето случаи тоа им се случило на возраст меѓу четиринаесет и шеснаесет години, при што речиси половина од нив (47%) наишле на закани со физичко и сексуално насилство. Истражувањата исто така покажуваат дека 45% од жените кои доживеале насилство од интимен партнер биле исто така злоставувани и со посредство на технологија, при што кај 48% од нив родовото насилство со (зло)употреба на технологијата продолжило и по завршувањето на врската.

Потресните статистики од неодамнешниот извештај на меѓународната невладина организација Human Rights Watch (HRW) ја открива ужасната реалност дека квир жените и небинарните луѓе се несразмерно застапени во истражувањето и застапувањето на ЛГБТИ+ заедницата. Објавен на 14 февруари 2023 година, извештајот на HRW фрла светлина врз вознемирувачката шема на физичко и сексуално насилство врз лезбејки, бисексуалци и квир луѓе на глобално ниво. Недостатокот на правна заштита и наводната „невидливост“ на квир жените и небинарните лица во националното и меѓународното право создаваат огромни бариери за пристап до правдата.

Психологот Давид Тасевски укажува дека искуството на Ана е слично со други искуства споделени од квир жени со кои тој работел или бил во личен или професионален контакт.

„И овие искуства иако ми доаѓаат од квир жени со кои работам во советувалиштето на Квир центарот, и на Националната ЛГБТИ+ линија, сепак, голем дел од нас ги имаме чуено и во различни прилики во секојдневните контакти“, вели Тасевски, кој е и директор на Скопски квир Центар.

„Секоја приказна има свои специфики, па така и приказните на квир жените, кои според споделените искуства, почесто наидуваат на потсмев или негирање за нивната сексуална ориентација, за разлика од случаите кај геј мажите, кои можеби се соочуваат со повеќе агресија при споделувањето на својата сексуална ориентација. Причината за тоа зошто реакциите се различни, лежи во родовите стереотипи и мизогинијата. Односно, квир жените често се гледани низ призмата на сексуална објективизација, каде што идејата за две жени заедно се фетишизира. Ова е вкоренето во патријархалните фантазии кои ја објективизираат и негираат валидноста на врската помеѓу две жени. И конкретно, кога ова доаѓа од страна на хетеросексуалните мажи, идејата зад негирањето често е со спакуван коментар во форма на ‘поткрепено убедување’ кое вели дека секоја квир жена со помош на хетеросексуален маж, може да биде ‘преобратена’ во хетеросексуална. Секако, ова не е точно, туку е замислена фантазија која е испреплетена заедно со хомофобијата“, потенцира Тасевски.

Среде оваа мрачна реалност, појавата на дигитални технологии го влоши пејзажот на родово базирано насилство. Покрај обезбедувањето на насилниците со подобрени алатки за контрола, дигиталните технологии предизвикаа нови форми на родово базирано насилство, што влијае на жените различно врз основа на нивните лични карактеристики. Онлајн злоупотребата кон жените и девојчињата сега се препознава како продолжување на офлајн родовото насилство. Шокантно, Gender Equality Index 2020 открива дека 5% од возрасните жени во ЕУ доживеале некаква форма на онлајн вознемирување во изминатите 12 месеци, со повисоки проценти во земји како Австрија (12%), Германија (11%) и Франција (9%). Застрашувачките бројки покажуваат дека 20% од жените на возраст од 18 до 29 години во ЕУ доживеале сексуално вознемирување на интернет од 15-годишна возраст. Младите жени кои припаѓаат на ЛГБТИ заедницата, особено лезбејките и бисексуалките, се соочуваат со зголемен ризик, со 15% и 12%, соодветно, кои доживеале сајбер-малтретирање во изминатите 12 месеци, според извештајот од 2020 година.

Зад овие статистики стојат вистински луѓе, квир девојки и жени кои само сакаат да живеат и да љубат без да бидат осудувани и напаѓани, како во физичкиот, така и во дигиталниот свет. Кики*, 22-годишна лезбејка од Скопје, вели дека предизвиците се големи и дека онлајн погрдните зборови и навреди насочени кон неа и други приипаднички на ЛГБТИ+ заедницата често ја растажуваат. Но, нејзината сексуална ориентација, вели таа, е нешто со кое е родена и таа е горда лезбејка:

„Јас нема да се ‘премислам’ ако некој трол ми напише дека сум геј бидејќи ниту еден маж ‘не ме посакува’ или дека ‘не сум го нашла вистинскиот’. Јас сум геј, горда сум на тоа, мајка ми ме прифаќа и поддржува, а за мене таа е највисок авторитет. Ја имам мојата заедница и моите луѓе, нема да одам со наведната глава. Со споделување на ова искуство, се надевам дека ќе ги оспорам нормите кои ја продолжуваат дискриминацијата и дека ќе придонесам за дигитален пејзаж каде што љубовта се слави, а не се оспорува.“.

Дигиталната сфера открива и пошироко општествено прашање, со сексистички говор на омраза насочен кон жените-политичарки, вознемирување на ЛГБТИ+ луѓето и насилство од интимни партнери потпомогнато од технологија. Парадоксот на интернетот во 21 век станува очигледен бидејќи дигиталните технологии, замислени како моќни алатки за споделување информации и самоизразување, исто така може да се користат за кршење на човековите права. Приближно 40% од глобалната популација можеби нема пристап до интернет, но за оние кои се на интернет, извештаите за насилство и вознемирување се во пораст, а претежно ги погодуваат жените и небинарните луѓе. Од вознемирување и надзор до хакирање и смртни закани, насилството олеснето со технологија ги задушува и онака маргинализираните гласови.

Тасевски поентира дека одговорноста за тоа како се доживуваат квир жените лежи и во медиумите, кои ги сексуализираат квир луѓето и ги претставуваат со цел да ги зајакнат негативните стереотипи кои придонесуваат кон предрасуди.

„Негативното и застрашувачко претставување е почесто кај геј мажите, додека кај жените од заедницата, ја кажавме онаа фетишизација, бидејќи односите помеѓу две жени често се прикажуваат и сексуализирано во видео спотови и реклами, кои се наменети за машкиот хетеросексуален поглед, наместо да ја одразуваат реалноста која ја живеат квир жените. Знаејќи го ова, и гледајќи ги овие односи и разлики низ призмата на родовите стереотипи и мизогинијата, секогаш доаѓаме до истиот заклучок, а тоа е дека мажите хомофоби, реагираат со зголемена агресија кон геј мажите, бидејќи се плашат да бидат третирани исто како што тие ги третираат жените. Веројатно некаде потсвесно, тие знаат дека начинот на кој ги објективизираат жените е погрешен, па тоа им предизвикува да се чувствуваат ранливо покрај геј мажите“, смета тој.

 

Замолчување на квир гласовите

Распространетоста на дигиталното родово базирано насилство не е изолирана грижа; тоа е алатка која активно ги потиснува гласовите. За квир жените, онлајн царството станува бојно поле, каде реториката со омраза и заплашувањето се обидуваат да ги избришат нивните наративи. Во дигиталната ера, сајбер-малтретирањето се појавува како моќно оружје што се користи за задушување на гласовите и наративите на квир жените. Оваа подмолна форма на насилство ги надминува географските граници, манифестирајќи се низ различни онлајн платформи. Квир девојките и жени често се наоѓаат на мета на тролови и ширачи на онлајн омраза.

Мојата соговорничка Сара*, Албанка од Македонија која сега живее во западна европска земја, е транс жена која за да ја живее својата вистина морала да се отсели од земјава и да прекине голем дел од нејзините роднински и пријателски врски.

„Македонија е патријархална земја, а мојата заедница е особено конзервативна. Не ни очекував разбирање, а уште помалку прифаќање дека се идентификувам како транс жена. Откако се отселив, живеам како транс жена и јас сум горда на мојата идентификација. Моите онлајн профили ги чувам подалеку од луѓето од мојот претходен живот. Коментарите полни со омраза како ‘Ти не си права жена’, ‘Не се глупирај, види се на што личиш’, ‘Кого лажеш, наказо’… уште се појавуваат во мојот инбокс и тоа од луѓе кои воопшто не ме познаваат. Странци, криејќи се зад лажни кориснички имиња, ја доведуваа во прашање автентичноста на мојот идентитет, сведувајќи го моето патување на обичен спектакл“, го споделува Сара своето потресно искуство.

Суровоста не беше ограничена на преиспитување на нејзината женственост. Коментарите, поттикнати од предрасуди, беа остар потсетник за Сара дека дури и во наводната безбедност на онлајн светот, транс луѓето се ранливи на корозивното влијание на сајбер суровоста. Имало моменти кога се изолирала, ги ставала на подолга пауза профилите на социјалните мрежи, размислувала за бришење на сметките. Но, во неа посилен бил гласот дека нема да дозволи да го избрише она што е поради „некои исплашени момчиња кои не знаат како да ја докажат својата машкост“. Сара обива да дозволи нивните зборови да ја дефинираат. Силата што ја добива од луѓето кои ја поддржуваат вели дека е нејзиниот „оклоп“.

„Со секој навредлив коментар, стојам поисправена, доказ за издржливоста што го дефинира транс искуството. Мојата надеж е дека, со споделување на ова, можеме да го расветлиме влијанието на дигиталната суровост во реалниот свет и да работиме кон иднина каде што автентичноста се дочекува со разбирање, а не со омраза и насилство.“

Приказната на Сара е само уште еден пример за анонимноста што ја дава дигиталната сфера, охрабрувајќи ги насилниците да објавуваат дискриминаторски и навредливи коментари, овековечувајќи непријателска средина која има за цел да ги замолчи гласовите на ЛГБТИ+ заедницата. Сајбер-малтретирањето ескалира до експлицитни закани и заплашувања. Квир жените може да се соочат не само со погрдни забелешки, туку и со веродостојни закани кои предизвикуваат страв и психичко вознемирување, принудувајќи ги на самонаметната тишина.

Нејзин најголем страв, сепак е доксингот – злонамерниот чин на јавно откривање приватни информации, што станува оружје за нарушување на приватноста на квир девојките и жените. Таа стравува дека ќе биде аутирана во родната земја, а уште не е подготвена за тоа. Помислата дека ќе бидат откриени нејзини лични детали создава атмосфера на изложеност и страв од реални последици, што останува моќна сила на замолчување.

Дигиталното насилство има за цел не само да ги заплаши, туку и да ги избрише квир наративите од дигиталните простори. Заедничките напори да се задушат ЛГБТИ+ гласовите придонесуваат за поширокиот предизвик на претставување, каде што приказните и искуствата на квир жените и небинарните луѓе се систематски маргинализирани или отфрлени.

Постојаниот наплив на онлајн малтретирање има данок на менталното здравје на квир девојките и жените. Постојаното дигитално насилство може да доведе до анксиозност, депресија и чувство на изолација, што дополнително ја зајакнува културата на тишина додека поединците се повлекуваат од онлајн просторите за да ја заштитат својата благосостојба.

Од клучно значење е да се препознае сајбер-малтретирањето не само како дигитална манифестација на насилство, туку и како пресметана стратегија за потиснување на различните гласови во ЛГБТИ+ заедницата. Кога ќе ги разбереме подобро тактките што ги користат сајбер силеџиите и нивното длабоко влијание, напорите за борба против дигиталното родово насилство може да се прилагодат за да се обезбеди ефикасна поддршка и заштита за квир жените.

Менталното здравје на удар

Дигиталното родово базирано насилство опфаќа низа онлајн однесувања, вклучувајќи сајбер малтретирање, вознемирување, доксинг и неконсензуално споделување на интимна содржина. За квир жените, овие чинови често се испреплетени со хомофобија, бифобија и трансфобија, создавајќи непријателска виртуелна средина што ги отсликува офлајн предрасудите.

Психолошките последици врз квир жените се далекусежни. Постојаните онлајн напади го нагризуваат чувството на безбедност и припадност, поттикнувајќи анксиозност и хипервнимателност. Стравот од аутирање или соочување со јавно споделување на интимни и лични податоци додава дополнителен слој на стрес, што доведува до зголемени нивоа на депресија. Квир жените може да се борат со чувствата на изолација, бидејќи виртуелните простори наменети за градење заедница се трансформираат во арени на потенцијална штета.

Подмолната природа на дигиталното родово базирано насилство може да придонесе за длабока ерозија на самодовербата и самопочитта. Кога онлајн светот, простор за самоизразување и поврзување, ќе биде извалкан од омраза, квир жените може да ги интернализираат општествените предрасуди, што ќе доведе до негативно влијание врз нивната ментална благосостојба.

Додека ја откриваме сложената таписерија на дигиталното родово базирано насилство, императив е да се признае неговото непропорционално влијание врз квир жените. Застапувањето, образованието и создавањето побезбедни онлајн простори се суштински чекори кон демонтирање на системските предрасуди кои придонесуваат за предизвиците за менталното здравје со кои се соочуваат квир жените во дигиталната област. Само преку колективен напор можеме да се стремиме кон виртуелен пејзаж кој промовира инклузивност, емпатија и ментална благосостојба на сите поединци, без оглед на нивниот родов идентитет или сексуална ориентација.

Засилена интерсекционалност: Навигирање низ дигиталното родово базирано насилство

Во сложената мрежа на дигитално родово насилство, искуствата на квир девојките и жени се длабоко испреплетени со повеќе аспекти на идентитетот. Интерсекционалноста, критична леќа која често се занемарува, открива сложена таписерија на дискриминација што оди подалеку од родот и сексуалната ориентација.

Додека дигиталните технологии нудат можности за поврзување и зајакнување, тие истовремено ги изложуваат ранливите популации на зголемени ризици. За квир луѓето, интернетот може да биде и спас и извор на опасност, бидејќи истите платформи што ја поттикнуваат заедницата, исто така, стануваат почва за дискриминација. Дигиталниот пејзаж е сведок на алармантен пораст на координирани онлајн напади насочени кон ЛГБТК+ поединци. Овие напади, често поттикнати од предрасуди и дезинформации, ја нагласуваат итната потреба од платформи за решавање на системските прашања и воведување силни мерки против говорот на омраза и вознемирувањето.

Зајакнувањето на ЛГБТК+ поединците со алатките за безбедно навигација низ дигиталниот пејзаж е итна потреба. Иницијативите фокусирани на образованието за сајбер безбедноста и дигиталната писменост можат да ги намалат ризиците, нудејќи штит против вооружувањето на технологијата.

Ефективната промена бара соработка помеѓу владите, невладините организации, технолошките компании и групите за застапување на ЛГБТК+. Создавањето робусна мрежа која се однесува и на правните и на технолошките аспекти е од суштинско значење за разбивање на структурите кои овозможуваат дигитално родово насилство.

Во соочувањето со тешката реалност на дигиталното родово базирано насилство врз квир девојките и жените, императив е да се препознае меѓусебната поврзаност на овие прашања. Со засилување на различни гласови и поттикнување заеднички напори, општеството може да се стреми кон дигитален пејзаж кој не само што е достапен, туку и безбеден и омоќувачки за секого, без оглед на нивниот родов идентитет или сексуална ориентација.

*Имињата на соговорничките се изменети со цел да се заштити нивната приватност

 

 

 

 

 

 

 

Овој есеј/напис е дел од публикацијата: „Надвор од екранот: Разоткривање на дигиталното  родово насилство низ  критички осврт“ објавена од Мрежа Стела во рамки на проектот „Кога дигиталното родово-базирано насилство излегува надвор од екранот” поддржан од Швајцарската Влада во Република Северна Македонија.

Александра Спасеска е родена на 23 јули, 1984 година во Кавадарци. Основно и средно образование завршува во Прилеп, а од запишувањето на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“, на Катедрата за англиски јазик и книжевност при Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ – Скопје во 2003 година, живее и работи во Скопје. Од 2008 година работи како преведувачка и уредувачка на вести во дневниот весник „Вест“ речиси до неговото згаснување, а во 2017 година доаѓа во Редакцијата на Кајгана Медиа каде денес работи како заменичка на главниот уредник.

Анатомија на еден пад (2023)

 

 

препорачува: Билјана Радиновска 

 

Режија: Џастин Триет ( Justine Triet)

Глумат: Сандра Хулер, Сван Арлауд, Мило Макадо Гарнер

Времетраење: 151‘

Земја: Франција

Жанр: Драма, Трилер, Крими

 

Веројатно еден од најдобрите филмови што ги изгледав изминатата година, заедно со македонскиот „Домаќинство за почетници“ и хрватскиот „Безбедно место“. Она што ме освои во оваа интимна и општествена драма, во режија и сценарио на Џастин Триет, е апсолутното и непоколебливо отварање на приказната во длабочини на психолошката драма и филмските изразни средства со кои се користи за да изгради комуникација меѓу формата и содржината. Со средствата на детективска реконструкција на настанот, во обид да се расплете што се случило и да се создаде една егзактна нарација, всушност се конструира една тајна нарација како чеиз на неименливата и комплексна човечка природа.

Сандра (брилијатно играна од Сандра Хулер) е германска писателка, која заедно со својот сопруг, французинот Семјуел, и нивниот единаесетгодишен син Даниел, живеат затскриено во својата недоизградена вила на француските Алпи.  Фактот дека целото дејствие се случува во овој недоправен објект, после некое време почнува да станува една просторна метафора за нивната врска или за нарацијата на истата. Кога нивниот син со оштетен вид го наоѓа Семјуел мртов во снегот под нивната вила, полицијата се прашува дали тој се самоубил или бил убиен. Малку по малку, судењето станува не само истрага за околностите на смртта, туку вознемирувачко психолошко патување во длабочините на динамиките на моќ во една врска, просторот меѓу родителството и уметничката кариера и еманципацијата.

Кога станува збор за анатомија или телознание, наука која се занимава со прочучување на структурите на организмот, или поточно градбата на живиот организам, низ сценариото и актерската игра, успева да се создаде еден жив ментален простор, организам кој долго ја демне својата точка на вриење, градејќи напнатост која е постојано во надоаѓање. Тоа што фасцинира во играта на Сандра Хулер е нејзината умешност да го донесе искуството кое го премолчува низ нејзината актерска присутност. Суптилното ехо на сарказам кое наѕира низ нејзините реплики и сведочења, служи како барометар за апсурдноста на целата ситуација, каде барајќи го виновникот за смртта, се открива магентното поле на вина кое осцилира во современите врски: како да бидеме тука едни за други додека се остваруваме самите себе.

 

Скриеното вистинско јас: 12 познати автор(к)и за придобивките од водење дневник

Анаис Нин, авторката на десетина романи, три студии, неколку збирки раскази и филмови, бројни статии и есеи, позната и по неконвенционалниот живот и емотивните врски со други уметници, од нејзина 11-годишна возраст редовно водела дневник. Нејзините дневници, објавени во 16 тома и дури постхумно дадени во „непрочистена верзија“, ја ставаат во ранг со највнимателните хроничари на сите времиња. Ви го пренесуваме текстот од порталот Маргиналијан, во кој Мариа Попова ги собрала записите на Анаис Нин и уште 11 други автор(к)и за тоа зошто е важно да се пишува дневник.

***

„Ако сакаш да пишуваш, би требало да водиш искрен, необјавлив дневник кој никој не го чита, никој освен ти“ – препорачува Мадлен Ленгл во своите совети за младите писатели. Вистан Хју Одн, пак, еднаш го опиша своето водење дневник како „дисциплинирање на мрзеливоста и на недоволната моќ за забележување.“

Убедена сум дека водењето дневник е вежба која подобро од било што друго нè учи на недофатливата уметност на самотијата, на тоа како да се биде присутен во сопственото битие, да се сведочи за сопствените искуства и потполно да се исполни својот внатрешен живот. Бидејќи јас самата посветено водам дневник, отсекогаш ми биле неодоливо фасцинантни дневниците на уметниците, писателите, научниците и другите големи умови, тоа директно ѕиркање во нивните внатрешни животи и креативни потфати.

Но, се разбира, овие умови не ставаат пенкало на хартија за да ја задоволат љубопитноста на идните генерации, а прашањето зошто воделе дневници е исто толку интересно како и содржината на тие познати дневници. Еве неколку видувања на некои од најплодните поборници на оваа интимна уметност.

Анаис Нин е веројатно највешта во ова, во целата пишана историја. Таа почнала да води дневник кога имала 11 години и ја продолжила оваа навика до нејзината смрт на 74-годишна возраст, оставајќи зад себе 16 тома објавени дневници во кои се занимавала со толку разновидни, безвременски и актуелни теми како што се љубовта и животот, прифаќање на непознатото, репродуктивните права, непостојаната природа на уживањето, смислата на живеењето, како и зошто емоционалните испади се важни за креативноста. На едно предавање во Дармут во 1946 година, таа зборува за улогата на дневниците како непроценливо вредно игралиште, не само за учење на занаетот на пишувањето, туку и за кристализирање на сопствените страсти и приоритети, од кои извира целокупното творештво.

„Додека пишував дневник, открив како да опишам моменти од животот. Водењето дневник ми помогна да откријам некои од основните елементи кои се суштински важни за живоста на напишаното. Кога зборувам за врската меѓу мојот дневник и пишувањето, не сакам да генерализирам во однос на важноста од водење дневник, ниту да советувам некого да го прави тоа, туку од оваа своја навика да извлечам одредени заклучоци кои може лесно да се пренесат и на други видови пишување.

Меѓу нив најважни се природноста и спонтаноста. Овие елементи произлегоа, забележав, од мојата слобода на избор: во дневникот пишувам само за она што искрено ме интересира, она што ми изгледа најмоќно во тој момент, и сфатив дека таа топлина, тој ентузијазам, внесе живост која што често пресушува во формалните дела. Импровизација, слободни асоцијации, препуштање на расположението, импулсивност, нижење слики, портрети, описи, импресионистички скици, симфониски експерименти, и од таму можам да црпам материјал во секое време.

Сфатив дека овој личен однос кон сè, осуден како субјективен и ограничувачки, всушност е сржта на индивидуалноста, идентитетот и оригиналноста. Идејата дека субјективноста е ќор сокак, еднакво е грешна како и помислата дека објективноста води кон повисоки облици на живот. Длабокиот личен однос го надминува личното и го достигнува она општото. Повторно, тоа е прашање на длабочината.“

Во својата долга медитација за корисноста од водење дневник за творештвото, пронајдена во нејзиниот и онака многу интересен Дневник на писателката, тогаш 37-годишната Вирџинија Вулф говори како за предност бидејќи ни носи нефилтриран пристап до неоработените скапоцени камења на нашиот ум, најчесто отфрлени по пат на самоцензура во „формалното“ пишување.

„Навиката да се пишува, иако само за моите очи, е добра вежба. Ги растегнува лигаментите. Не обрнуваш внимание на грешките и пропустите (…) Но, забележувам дека, колку и да ова пишување на дневник не се смета за пишување, бидејќи повторно го препрочитав мојот годишен дневник и сум прилично погодена од несвесно брзиот галоп со кој трча, понекогаш тоа навистина речиси неприфатливо тргнува брзо по калдрма. Повторно, да не го напишев тоа толку брзо, побрзо од најбрзата машина за пишување, да застанев и да погледнев, никогаш тоа немаше ни да го напишам; а предноста на овој метод е во тоа што ненамерно содржи неколку залутани работи кои би ги исфрлила доколку се двоумев, а всушност тие се дијамантите во ѓубрето.“

Дневникот исто така, размислува таа на 48 години, гради мост меѓу нас сега и нас во иднина, кои не се непоправливо какофонични во нивните убедувања. Таа пишува, со намигнување:

„И покрај некои потреси, мислам дека ќе продолжам со овој дневник и понатаму. Понекогаш помислувам дека сум го надминала нивото на стилот кој му доликува – она за пријатна прекувремена работа, после чај; и нивото што го достигнав сега е помалку релаксирачко. Нема врска; ми се допаѓа што таа стара Вирџинија, додека ги става очилата за читање во март 1920 година, одлучно би посакала да продолжам понатаму. Поздрав! Драга моја душо; и имај на ум дека не мислам дека 50-тите се некои големи години. Сеуште може да се напишат неколку добри книги; и еве ти ги тулите за една прилично добра“.

На почетокот на Дневникот на Андре Жид, 21-годишниот иден Нобеловец размислува за нешто на што ќе му ги посвети следните шест децении:

„Секогаш кога ќе бидам подготвен да запишам навистина искрени белешки во оваа тетратка, ќе морам да пристапам со толку многу расплетување во овој мој пренатрупан мозок што за да ја избришам целата прашина, ќе ми требаат неколку часа без работа за да се смират сите мои живи љубопитности; единствена грижа да ми стане повторно да се откријам себеси“.

Една година подоцна, Жид ја открива мета-белешката за потфатот кој веќе е во тек:

„Дневникот е корисен при свесни, намерни и болни еволуции на духот. Тогаш сакаш да знаеш на што си… Интересен е интимниот дневник, особено кога го бележи будењето на идеите; или будење на сетилата во пубертетот; или кога осеќаш дека ќе умреш.“

Хенри Дејвид Торо е меѓу најголемите и најлирските писатели на дневници во историјата, како што се гледа од Дневникот на Хенри Дејвид Торо 1837-1861 година, четиво на кое треба да се навраќаме бескрајно многу пати. Делото е полно со неговите безвременски медитации за сè, од она што навистина значи успех, преку најголемиот подарок на животното созревање, до смислата на човечкиот живот. Во запис од октомври 1857 година, Торо ја разгледува привлечноста на дневникот не само за писателот, туку и до читателите:

„Зарем поетот не е склон кон тоа да напише сопствена биографија? Има ли за него некое друго дело освен добар дневник? Не сакаме ние да знаеме како е неговиот имагинарен херој, туку како тој, вистинскиот херој, живеел од ден на ден“.

Ралф Валдо Емерсон, близок пријател на Торо и внимателен набљудувач на човечкото искуство, го расветли прашањето за пишување дневник, забележувајќи во Дневниците на Ралф Валдо Емерсон:

„Добриот писател се чини дека пишува за себе, но тој секогаш ги држи своите очи на онаа нишка на Универзумот која поминува низ него самиот и низ сите работи.“

Ана Франк на почетокот на својот вечно трогателен Дневник прашува за самиот чин кој ја направил бесмртна и ги допрел животите на многумина:

„Многу чудна навика за некој како мене е да пишува дневник. Не само што никогаш порано не сум пишувала, туку ми паѓа на ум дека подоцна, ниту јас, ниту било кој друг, нема да се грижи за изливите на емоции на една тринаесетгодишна ученичка.“

Оскар Вајлд, човекот со силни ставови и уште посилни страсти, ја изкажа својата карактеристична луцидност во „Важно е да се викаш Ернест:“

„Никогаш не патувам без мојот дневник. Секогаш треба да имате нешто сензационално за читање во возот“.

Во белешките од дневникот, во книгата Повторно родена: Дневници и тетратки 1947-1963, во истиот том во кој се мислите на Сузан Сонтаг за бракот, животот и смртта, должностите кои ги имате на 24 години и нејзините 10 правила за воспитување дете, тогаш 24- годишната авторка, под насловот За водење дневник, ќе напише:

„Површно е дневникот да се разбере само како складиште за нечии лични, тајни мисли – како човек од доверба кој е глув, нем и неписмен. Во дневникот не само што се изразувам поотворено отколку што можам пред друга личност, туку и се создавам себеси. Дневникот е средство искажување на моето себство. Тој ме претставува како емотивно и духовно независна. Оттука (за жал) не го бележи само мојот секојдневен живот, туку пред сè, во многу случаи ми нуди алтернатива за него.

Честопати се контрадикторни значењата на нашите постапки кон некоја личност и она што во дневникот кажуваме дека го чувствуваме за таа личност. Но, тоа не значи дека тоа што го правиме е плитко и дека само она што си го признаваме на себеси е длабоко. Признанијата, мислам на искрените признанија, се разбира, можат да бидат поплитки од постапките. Сега мислам за она што го прочитав денес (кога отидов на булевар Сен Жермен бр. 122 да ѝ ја проверам поштата) во дневникот на Х за мене. Онаа отсечна, нечесна, безмилосна проценка за мене која ја заклучува со тоа што вели дека не ме сака, но дека мојата страст кон неа а прифатлива и пригодна. Само Господ знае колку тоа ме боли и се чувствувам бесно.“.

„Се разбира, за дневникот на писателот не треба да се суди според стандардите за дневници. Тетратките на писателот имаат многу посебна улога: во нив тој, дел по дел, го гради идентитетот на писателот за себе. Вообичаено, тетратките на писателите се преполни со изјави за волјата: волја за пишување, волја за љубов, волја да се откаже од љубовта, волја да се продолжи со животот. Дневникот е место каде што писателот сам себеси си е херој. Во него тој постои исклучиво како суштество кое воочува, страда и се бори.“

Во една белешка од април 182 година, влијателниот француски сликар Ежен Делакроа, на 25-годишна возраст напишал:

„По долга пауза повторно го земам дневникот. Мислам дека тоа би можело да биде начин да се смири оваа нервозна возбуда што ја чувствувам веќе долго време.“

Но, веќе следната пролет тој е лут поради тоа што не може да ја зачува оваа плодна навика, и покрај тоа што ја косристи неговата креативност и духовност.

„Набрзина го препрочитав целиот мој дневник. Извинете за празнините. Се чувствувам како да владеам со тие денови кои сум ги забалежал, иако поминаа, додека оние што останаа неспомнати на страниците, ми изгледа како никогаш да не се случиле.

Колку ниско паднав? Толку ли сум слаб што овие кревки страници ќе ми бидат единствениот запис што ќе остане за мојот живот? Иднината е сосема црна. Минатото, тогаш кога не го забележував, е исто такво.“

Но, повторно во дневникот гледа начин како подобро да го исполни сопствениот живот и има намера да го направи токму тоа:

„Негодувам што морам да ја исполнувам оваа задача, но зошто секогаш мора да бидам изнервиран поради мојата слабост? Можам ли да поминам барем еден ден без храна или спиење? Толку за моето тело. Но, мојот ум и развојот на мојата душа ќе бидат уништени затоа што не сакам тоа што остана од нив да ѝ го доверам на нужноста од пишување. Нема ништо подобро од тоа да се има некоја мала задача која треба да ја правите секој ден.

Дури и една трудољубиво извршувана задача, може да внесе ред во целиот живот; сè друго виси на конец. Бележејќи ги моите искуства, двапати го живеам мојот живот. Минатото ми се враќа. Иднината е секогаш во мене“.

Делакроа продолжил да ја исполнува оваа своја секојдневна задача и до крајот на својот живот напишал повеќе од 20 тетратки, зачувани за идните генерации во Дневниците на Ежен Деларкроа.

Силвија Плат, како и Анаис Нин, почнала да води дневник на 11-годишна возраст и напишала речиси 10 тома, уредени и објавени постхумно како Нескратени дневници на Силвија Плат. Тоа треперливо, горко-слатко четиво ни ги носи мислите на Плат за животот и смртта, срдечноста и мечтаењето за природата.

Таа на својот дневник гледала како на алатка за „загревање“ за своето формално пишување, но веројатно највпечатливиот извадок е поврзан со чудната сингронизираност со која две книжевни легенди со неверојатна генијалност и зачудувачка трагедија се спојуваат низ просторот и времето на страниците на нивните дневници. Во февруари 1957 година, шест години пред нејзиното самоубиство, Плат ја опишува улогата на дневникот како нејзина сламка за спасување , што е крајно потресно кога ќе се погледне во ретроспектива:

„Штотуку го зедов благословениот дневник на Вирџинија Вулф што го купив заедно со серија нејзини романи во саботата со Тед. И таа ја надминува својата депресивност поради одбивањето во Харпер (Зар навистина?! Тешко ми е да поверувам дека и Големите биле одбивани!) додека ја чисти кујната. И подготвува бакалар и колбаси. Благословена нека биде. Чувствувам дека мојот живот некако е поврзан со нејзиниот. Ја сакам – и сè уште можам да го слушнам гласот на Елизабет Дру од кој ми поминиваат морници по грбот додека во големата училница на Смит ја чита „Кон светилникот,“ Но, нејзиното самоубиство, се чувствував како да го копирам во тоа црно лето 1953 година. Само јас не можев да се удавам. Претпоставувам дека секогаш ќе бидам премногу чувствителна, малку параноична. Но, исто така јас сум ѓаволски здрава и издржлива. И се радувам на мали нешта како пита со јаболка. Само што морам да пишувам. Се чувствувам болна оваа недела, бидејќи речиси ништо не напишав.

Но, веројатно најважната метапоента на оваа тема доаѓа од самата Вулф која го разгледувала влијанието кое го има читањето на дневникот на писателот на тоа како го доживуваме неговото или нејзиното дело, влијание за чија јачина одлучуваме ние самите:

“Колку, мора да се запрашаме, на книгата влијае животот на нејзиниот писател; до кој степен е безбедно да се остави човекот да го толкува писателот? До кога ќе се спротивставуваме или ќе им допуштаме на симпатиите и антипатиите кои во нас ги буди самиот човек – толку се чувствителни зборовите, толку приемчиви за ликот на авторот? Ова се прашањата што се поставуваат пред нас кога читаме животи и писма и мораме самите да одговориме на нив, зашто ништо не може да биде пофатално од следењето на преференциите на другите во толку лични работи“.

***

 И навистина, ако нешто научив за дневниците, преку читање на десетици илјади страници дневници на уметници и писатели, и повремено читање на мојот дневник од временска дистанца, тоа е дека ништо напишано во нив не треба да се земе како лична догма на авторите. Дневникот е вештачки траен запис на мислите и внатрешниот живот, нешто што и најплодната авторка на дневнци во модерната литература (мислам Анаис Нин) самата го артикулира во нејзината елегантна одбрана на флуидноста на себството. Ние сме крајно каприциозни суштества и она во што сме убедени во еден момент од нашиот живот, може да биде суштински различно по една деценија, една година, а некогаш и само еден ден подоцна.

Тоа е можеби и најголемиот дар на дневникот – неговата способност да биде жив споменик на нашата флуидност, потсетник дека нашето сегашно јас е хронично несигурен пророк за тоа што ќе ни биде важно во иднина и дека се менуваме во текот на нашите животи.

 

 

Превод: Марина Туфекчиевска

 Извор: Oкно

За оние што не знаеме кај ни е местото и како да го најдеме

Кога сакав да пишувам за Новите добри времиња, си мислев на тоа како пишувањето еднаш ме извади од една црна дупка и ми даде алатки за креирање надеж. Додека ја пишував својата магистерска теза, се фокусирав на праксата на колективна грижа како алатка за политичка трансформација и реобмислување на иднината, што ме одведе кон надежта како политички концепт. Всушност, самата реимагинација е сама по себе револуционерна. Градејќи ја мојата иднина, потпирајќи се на световите изградени од Лугонес, Анзалдуа, Хемингс…, ми беше полесно да верувам дека овие работи се длабоко поврзани и со моите пракси за градење заедници на грижа. 

Мојот другар Гуѕим пред неколку месеци ме замоли да напишам една страница од мојот дневник на македонски, која потоа тој ја преведе на албански, а мојата мајка на босански. Таму најлесно ја споделив апсурдноста за тоа како додека се трудиш да градиш заедница, некој, најчесто во твоето опкружување, константно те потсетува, дисциплинира и замолчува со цел да си го научиш местото. Во превод, полесно ми беше да напишам како секојдневно се справувам со „разместеноста“ (англ. displacement) – она кога чувствуваш дека некаде не припаѓаш, дека претеруваш или не правиш доволно – на друг јазик, мислејќи дека така сум побезбедна од оние што ми го мерат секој збор.

Поврзувањето на овој текст со идејата за подобри времиња и креирање наши простори во кои ќе бидеме безбедни, помага за подобро лоцирање на овие одржувачи на редот или, просто кажано, силеџии. Тие нѐ дисциплинираат нас, кои сме во потрага по подобри иднини, со намера да ни покажат каде ни е местото, за да не го ослободиме просторот што ни припаѓа. Тоа што системската нееднаквост не успеа да го заврши, тие се спремни да го дотолчат. Можеби затоа е полесно на друг јазик некој да ги прочита нашите обиди за справување со секојдневните силеџии додека сакаме да сонуваме за живеење, а не преживување. 

Идејата за овој текст е да склопам еден прирачник за тоа како да ја одржиме потрагата по подобри времиња, додека се справуваме со секојдневните силеџии. Прирачник кој сите сме сакале да го имаме уште во средно (па и во градинка, во дигиталниот простор, но најмногу од сѐ на работните места). 

 

Распределба на трудот при справувањето со силеџии 

Една другарка ми кажа: Sara bullies her friends’ bullies. Особено кога се соочуваат со привилегирани расисти затскриени зад колонијалистичка љубезност. Секако, полесно е да се справиме со силеџиите на нашите драги личности отколку со своите. Тука не пропагираам одговор со насилство и навреди, туку со поставување граници, реагирање и неотстапување од укажувањето на грешките. 

Оваа трансформација од афект во активност има фундаментална улога во разбирањето на политиката на колективна грижа. Ова е особено значајно бидејќи луѓето што активно ја практикуваат политиката на колективна грижа не се монолитна група. Но и покрај нивните различности, тие можат да делат исти цели во барањето општествени промени. Начинот на кој бараме промена не произлегува од општествена позиција базирана на хиерархија, туку претставува критика на постоењето социјален ред кој има цел да ја истисне нашата големина и право на постоење и да ја таргетира нашата ранливост.

Токму оваа феминистичка позиција Хемингс (2012) елегантно ја срочи велејќи дека „не го опишува само маргиналното искуство и критиката на доминантното знаење, туку процесот на движење од афективна дисонанца кон борба за алтернативни вредности, и можеби дури кон заемно признавање и афективна солидарност“. Накратко, Хемингс потенцира дека во самата потрага кон подобри механизми за градење солидарност, треба да се фокусираме кон [подобра] распределба на трудот. Во тој напор за алтернативни вредности и социјални односи, концептот на афективна солидарност не само што го обележува процесот на креирање колективна грижа туку и го објаснува процесот што следи, што е важно за актуелното движење кон феминистички иднини. Процесот на зајакнување и колективно оснажување, наспроти секојдневните обиди за уништување на способноста за сонување. 

 

Заедничарење – колективно спротивставување на секојдневните силеџии

„Заедничарење“ (англ. commoning) е политички акт на здружено дејствување и распределба на ресурси, време, грижа и труд. Преку заедничарењето ние креираме ослободени простори, кои стануваат простори за сонување и системи за редефинирање на тоа што претставува политиката. Преку тие простори може да креираме нови подобри времиња, каде би граделе политика на солидарност и заедница – наспроти политиката на насилство. Во пракса, потпирајќи се на политиката на колективна грижа, во контекст на силеџиите, ова значи заедничко спротивставување, градење мрежи на солидарност, заедници на „фрикови“ каде што полесно и поедноставно постоиме и им пркосиме на одличните ученици на хиерархијата.

Историски, а и во современите напори, заедниците се потпираат врз праксите на колективна грижа, со цел да се борат со структурните нееднаквости (Federici & Linebaugh, 2019). Или, уште подобро, Кети Коен (1996) го гледа радикалниот потенцијал на квир политиката токму во градењето коалиции. Коалиции меѓу нас, оформени врз основа на гневот и уморот кои ги чувствуваме поради силеџиите, но и љубовта и подобрите времиња кои сакаме да ги креираме. На некој начин, заедничарењето ни помага, на индивидуално и на колективно ниво, да се справиме со товарот на силеџиите, но и да креираме отпор, со што веќе не би биле сами.

Затоа нашиот круг на пријатели е безбедниот простор кој го градиме. Споделувањето на товарот е само еден мал чекор на заздравување од секоја форма на силеџиство. Коалицијата што служи како неопходност во повторното замислување на светот може да се развие само од сопствени радикални засолништа и колективно разбирање на нееднаквоста. 

 

Нереагирање/игнорирање (сѐ уште го учам) 

Навистина се ежам секојпат кога некој ќе ми каже да си ги бирам битките. Тоа звучи толку патронизирачки, затскриено зад некоја лажна грижа, што никогаш не успевам да сфатам дали станува збор за закана или совет. Можеби „невидливите“ силеџии некогаш се во право кога ни даваат добронамерни насоки. Контрадикторно, во овој текст ем повикувам секогаш да регираме кога има неправда, но и да размислиме во што и кому ги даваме веќе и онака ограничените енергија, време и труд. 

Сепак, оваа стратегија на справување со силеџиите може да биде краткотрајна бидејќи нашето нереагирање може да го земат како дозвола за понатамошно силеџиство. Дали ако не нѐ допираат навредите, вербалното насилство и слично, тоа значи дека не треба да реагираме? Иако немам конкретен одговор, би рекла дека во дигиталниот свет можеби понекогаш е подобро да се зашититме од дигиталното насилство со тоа што едноставно нема да реагираме и да пријавиме, макар и за да тестираме колку работи сајбер-заштитата во нашата земја. Овој пристап зависи целосно од ситуацијата (како и секоја друга стратегија за зашита), бидејќи ризикот од понатамошно насилство и силеџиство е во тесна врска со нашите избори и позиционирање кон неправдите. Односно, ризикот е многу поголем за жртвите кога се премолчува, погледнува настрана и игнорира силеџиството. Но, зависно од ситуацијата, некогаш и босанското „pusti budale“ може да заврши работа. 

 

Обид за резонирање и хуманизирање или зошто сакаме нашите силеџии да нѐ сакаат 

Во неколку наврати сум имала обиди, откако некој ќе биде силеџиски настроен кон мене, да пробам да им се допаднам. Многу долго ми требаше да сфатам дека без разлика на моите обиди да покажам дека како и тие, така и јас сум човечко суштество со свои борби и потешкотии – тие својот однос никогаш нема да го променат. Иако изворот на силеџиство не (секогаш) може да го индивидуализираме, она што сепак останува е нивната одлука да продолжат да бидат доследни на своето силеџиство, обид за надмоќ и непочит. 

Кога го разбираме насилството како дел од еден систем, а не како претставување на самата одлука да се биде силеџија, често се обидуваме да ја промениме ситуацијата – па дури и своето однесување – мислејќи дека ако оставиме простор, работите ќе бидат поразлични. За жал, тоа само нѐ прави дополнително ранливи, без разлика што е интуитивен и сосема човечки пристап. На едноставен начин, тоа е горката насмевка што ќе ја направите кога некој ќе ви каже сексистичка шега, а вие немате сила, простор или безбедност да ја адресирате како олицетворение на „кежуал“ патријархатот. Овој мал компромис со себе е всушност толку голем чекор наназад кога станува збор за како да се заштитиме и си поигрува со нашата непресушна верба во луѓето. Не велам дека некој од нашите силеџии не може да доживее момент на светлост, но сепак разочарувањето што следи е посилно од нашиот обид за поинаков исход од веќе познатото. 

И сега ќе се запрашаме: „Зошто токму сега е важна борбата против силеџиите?“ Како остра стрела прелетана низ густа магла – затоа што силеџиите и нивното силеџиство не само што се дел и функционираат туку и процутуваат во систем кој имa трули вредности. Затоа што пркосењето на една „Миленка“, која свесно или несвесно го брани статус квото на патријархатот кога вели „не знаеш кај ти е местото“ значи ем среден прст кон неа ем среден прст кон целиот систем. Затоа што социјалните навики на замижување пред силеџиство водат кон култура на премолчување на болката, а стратегијата на колективна грижа и пркосење водат кон заздравување од неа. И затоа што на крајот на денот, како што „менталитетот на толпата“ може да успокои и пацифизира кога трпиме болка, така истиот тој менталитет може да побуди и заеднички да станеме на нозе и да кажеме „fuck off“. 

Креирањето феминистички и квир иднини претставува вечно незавршен проект, секојдневен избор кој мора одново и одново да го правиме и кој бара многу работа. Само сонувањето може да ни биде финален доказ за тоа дека постои свет без хиерархија, насилство и ограничувања. 



Користена литература:

Hemmings, C., (2012). “Affective solidarity: Feminist reflex- ivity and political transformation”. In Feminist theory, 13(2), pp.147-161.

Federici S. & Linebaugh P. (2019). Re-enchanting the world: feminism and the politics of the commons. PM Press ; Autono- media.

Cohen, C.J. (1997). “ Punks, Bulldaggers, and Welfare Queens: The Radical Potential of Queer Politics? ” GLQ: A Journal of Lesbian and Gay Studies, 3(4), pp.437–465.

Има избор и има време

Кога имате покана во која стои дека текстот треба да биде „рефлексија и простор за сонување, пронаоѓање точка на отпор кој возбудува и џагор кој придвижува“, а вие сте се навикнале на академски израз и закрилата на цитатите (поддршката на наводно далечниот, а некогаш многу [по]ближен свој), се чувствувате малку сами. Се наоѓате во грч пред предизвикот во сопствената моментална емотивна конфузија да пронајдете некаква каузалност и логика, а сето тоа да го артикулирате да биде јасно, но не и пресентиментално. И никако патетично.

Притоа, свесна сум дека искуствата на слобода, сонување и отпор, иако политички и социјално условени, во самата своја идеја, нужно имаат една линија на неповторлива и уникатна автентичност.

Така, во обидот да направам комбинација на рефлексија и отпор што возбудува, убедена дека и покрај неповторливата автентичност сепак голем дел од личното е и политичко (thanks Hanisch, 1970), чувството на осаменост што го почувствував се трансформира во конструктивна осаменост. Решив во извесни често повторувани, односно неминовни, точки на растењето и бидувањето девојка/жена, да проектирам имагинарна туѓа приказна. А, во контекст на феминистичка утопија која ја замислувам, текстот решив да им го посветам на сестра ми (11) и на внуките (7 и 3).

 

           Драги вие трите,

 

Секако не знаете, но проектот за реформа на листите на лектири пропадна, а со нив и обидот да се влијае на децениската недозволива родова небалансираност. Па така, мене почна да ме јаде една бавна и тешка безнадежност дека веројатно и најмалата од вас за неколку години ќе чита задолжителна литература во која нема ниту една женска приказна. И дополнително, ќе ви биде исклучително здодевно. Многу ми е жал. Од тие причини, изборот на сликовници, книги и филмови кои низ годиниве ви ги трупам по родендени и на кои ми превртувате очи, во еден момент може да ви се најде исклучително корисен. Use it well.

На сите состаноци во тоа тело за реформи (во кое дел од луѓето беа исклучително свесни за сериозноста на работата на која се нафативме) на памет ве имав трите и низ таа перспектива гледав и на стотиците ваши врсници, го гледав талентот и потенцијалот кој го манифестирате кога размислувате (и така страсно ги браните своите позиции) и бев исклучително уплашена дека образовниот систем ќе ги приклешти, а рамката во која ќе ги стави ќе биде суптилно насилна и несуптилно штетна. Жал ми е за децата кои се сведени само на тие текстови. Ама вие имате сè што ви треба, и повторно, use it well. Правете копии и позајмувајте. Споделувањето е важно. Приказните се живи кога се споделуваат, а книгите кога се подвлекувани, извиткани, со свртено кафе на задната корица и слично.

Веројатно, ако воопшто ова го прочитате, сакам да знаете дека ми е жал за сите идни фамилијарни ручеци во проширен состав кога некој подалечен роднина што го гледате еднаш во три години, откако ќе истакне дека „ние сме фамилија и треба да се држиме“, во наредниот половина час, со своите конзервативни коментари истурени пред вашата воздржаност и воспитаност, меѓу луѓе од кои дел во секој момент би умреле за вас ако затреба, ручекот ќе ви го претвора во прилично осамено место.

Не паничете, организирајте се.

Слободно кажете им дека вашите животни избори не постојат за да ја потврдат правилноста на нивните животни одлуки и да им потврдат дека, ете, и младите би направиле исто.

Тука има неколку контрааргументи кои треба да ги имате во џеб: концептот за биолошки часовник е по првпат споменат во доцните седумдесетти години од Ричард Коен, во обид да ги советува жените кои се посветени на својата кариера дека „времето им истекува“ и им следува децениско каење. Секако, воопшто не помислил да ги праша што сакаат да прават со своите животи, туку им ги претпоставил желбите и потребите и бил убеден дека е во право. Нешто како собирот на кој сте седнати. Неговиот став е одамна делегитимиран како исклучитечно конзервативен и погрешен. Секако, помнете го името Ричард Коен. На тие ручеци вокабуларот и референците се толку несоодветни што имаат чудна моќ да го замолчат упорниот соговорник, а вашето образование е каменот со кој малиот Давид го поразил Холофернот на „вековната традиција“.

Втор контрааргумент: „Мајчинскиот инстинкт е мит“, односно стереотип поставен од австрискиот антрополог Конрад Лоренц заснован на истражување на однесувањето на гуските.

Сè ова секако (ќе) го имате во книгите на кои им превртувате очи. Бидејќи сето ова неминовно во некоја форма ќе ви се случи. Повторно бидејќи личното е политичко, а традицијата секогаш наоѓа некаква пукнатина да се провлече (Кери Бредшо). Ама вие имате спремни одговори, во книгите за кои превртувате очи.

Соговорниците на вашите аргументи патронизирачки ќе се смешкаат за некако да ви укажат дека однапред ги предвиделе вашите одговори кои се наводно „израз на вашата возраст и бла бла бла“, но тоа што се повозрасни не значи дека се попаметни, ниту дека нивните (наводни) искуства направиле од нив помудри луѓе. За тоа треба друг тип на емотивност и ранливост. А на такви луѓе нема да налетувате често.
Sorry loves.

Притоа, ако сте кршливи и ви е срам да признаете и пред самите себеси дека успеале да ве вознемират или да ве замислат, немате друг избор освен сопствената моќ да ја пронајдете во својата мекост и ранливост. Таму е вашата пукнатина (Лакан), процепот низ кој можете да погледнете и потоа изградите доволно поинаков свет. Како и да е, не дозволувајте во вашата глава да се создаде „универзум – констелација од нештата кои сте ги оставиле неизречени“ (Л. Акуилина) или прилично доцна да утврдите дека „некаде помеѓу срцето и грлото се распространиле гробиштата на сè што останало некажано“ (не е моја референца, откријте чија е ако ви затреба).

Зошто, конечно, гњавам со нешто толку банално како, на пример, ручек за помен? Бидејќи малите микроуниверзуми се секогаш продолжени пипци на големата слика, на моќта која е продуктивна и создава идентитети (Фуко) или на Симболниот поредок (Лакан), кој го прави истото. Бидејќи тие мали процепи низ кои влегуваат доминантните идеи на еден чуден начин ќе се обидат да ве одредат. Во еден дел и ќе им успее. Sorry loves.

Но, ако имате суштина која ќе им се бунтува, ќе ви ја цедат издржливоста на долги траси и конечно, постои ризик прилично да ве уморат. Бидејќи, како што пишува Сандра Ли Бартки, „Оние што тврдат дека секоја жена може да ја репрограмира нејзината свест, ако е доволно детерминирана, имаат плитка перспектива за природата на патријархалното угнетување. (…) Едно од злата на системот на угнетување е тоа што може да им наштети на луѓето на начин што не може секогаш да се врати назад. Патријархатот ги напаѓа интимните пукнатини на личноста каде што може да се вовлече и да го осакати духот засекогаш.“

Сепак, за среќа, срцето постои за да биде скршено (Оскар Вајлд); секој систем е со лузна и само така влегува светлината (Коен Л.); секој поредок има пукнатина која го носи потенцијалот за создавање (малку) поинаков систем.

И покрај тоа, постепено повнатрешнувајќи ги „најдобрите намери“ и кажаното „со најголема љубов“, можете во еден момент да заглавите со какофонија, вресоци во главата, контрадикторни ставови кои си ’ржат еден на друг и да се чувствувате како свој најголем непријател, потполно пасивизирани за конкретна иницијативност.

Односно, пластично кажано, да не знаете што сакате со својот живот, секоја опција да ве плаши, а прашањето да го отфрлате како банално, во обид проблемот да го потиснете. И со секоја помисла ќе се појавува идејата за убавината и спокојот на патот кој можеби нема да го изберете. Moжеби ќе се фрлите во невротична псевдоактивност и лажно учествување (С. Жижек) за да го замолчите сомнежот. Sorry loves, ама препаметни сте за тоа да ви функционира долгорочно.

Можеби ќе ве стигне грозниот парализирачки страв од времето што доаѓа и каењето кое можеби го носи. Стравот дека нема време. Дека со секој ден истекува можноста за некоја имагинарна среќа и реализација која ви лизга низ прстите. Може да се сетите дека кога сте го гледале „Покајание“ некој некому напиша „Се плашам, не знам од што. Се плашам од времето“, и тоа да ви се причини блиско.

И што тогаш?

Не знам.

Кога Нил Гејмен пишува за кралицата со најцрната коса, пишува дека морала „да научи да биде силна, да ги чувствува своите емоции, а не туѓите и тоа беше тежок наук, но кога еднаш ќе сфатите во што е фората, никогаш веќе нема да заборавите“.

Јас сè уште не знам во што е фората. И веројатно тоа е чекорот кој морам да го направам за да не ги мешам туѓите емоции со своите. Точката на возбудлив отпор е криза од која има излез. Која ве крши, ве деконструира на парампарче, за подоцна да си ги соберете парчињата и со нив да создадете нешто подобро. Како јапонска кинтсуги вазна.

Во тие моменти правете нешто фино. Додека културата ви вели да побрзате бидејќи некаков имагинарен часовник отчукува, а уметноста да успорите, вие „слушајте ја уметноста“ (Диаз Ж). Ако револтот кон светот се трансформира во фрустрација пред својата пасивност, тогаш „не верувајте ѝ на секоја мисла која ви се појавува во главата“ (Дута П.)

Ви ја посакувам храброста на Викинзите кога верувале дека пловат кон крајот на светот (М. Абрамовиќ).

Секогаш има избор.

И има време.

 

 

 

Заземање простор

завршниот текст на „Новите добри времиња“

 

На први декември 1955, на пат кон дома во автобус во Монтгомери, Роза Паркс ќе почувствува бран решителност. Минути подоцна, кога шоферот ѝ наредува да им го отстапи своето место на белите луѓе, Роза продолжува да седи на седиштето за кое платила билет. „Ме тераш да викнам полиција и да те уапсат.“ „Слободно стори го тоа“, помирено вели Роза. Години подоцна, во својата автобиографија, таа раскажува: „Луѓето велат дека не сум го отстапила седиштето бидејќи сум била уморна, но тоа не е вистина. Не бев физички уморна, не повеќе од вообичаениот умор на крајот на работниот ден. Не бев стара, иако тоа е замислата на некои луѓе. Имав 42 години. Не, единствениот умор што го чувствував беше уморот од попуштање“ (Паркс, 2009).[1] 

Светот во кој живееме постојано ни ги тестира границите и чека да попуштиме. Криза по криза, војна по војна, борба по борба. Му остана ли некому малку надеж, верува ли некој во нови добри времиња? Во банален свет на негрижа, во кој секојдневно скроламе преку фемициди и геноциди без телото воопшто да ни се наежи, размислува ли некој за иднината? Искрено, кога и да се обидам, ме фаќа срам и паника како некој да ме фатил дека правам нешто непристојно и/или недозволено. Иднината е инхерентно мрачна, посочува Андриана Захариевиќ во книгава, цитирајќи запис од дневникот на Вулф. За да ја замислиме отаде мракот, за да добие конкретна форма и значење, треба да направиме мисловен и временски напор да се истргнеме во просторот. Но како да им дозволиме на имагинацијата и љубопитноста непречено да се шират во умот и во телото, кога тие се одамна заглавени во норми и матрици, осудувани при секоја отстапка и различност?

Во „Телото не е извинување“ (2020), Соња Рени Тејлор кажува една навидум очигледна работа, а тоа е дека кога зборуваме за насилство, сиромаштија, неправди, мизогинија, етничка омраза, хомофобија и трансфобија, не се расфрламе со недофатни идеи и концепти, туку зборуваме за вистински работи што им се случуваат на вистински, отелотворени субјекти кои ги чувствуваат овие повреди и попуштаат под притисокот.[2] Нашите тела немаат веќе сила да се спротивстават и да го заземат просторот што им припаѓа, да ги растегнат неговите граници и да сонуваат. Прекорниот поглед на светот е заклучен внатре во нас, а ние сме осудени да се саморегулираме и смалуваме за да преживееме (Фуко), на сметка на сопствената автентична човечност и препознатливост. Сето ова во свет што истовремено нѐ залажува дека сме слободни, но пред сѐ одговорни, да ги креираме сопствените трансформации и оптимизации.

Токму затоа, свесни сме дека нашето барање автор(к)ите во оваа книга да нурнат во своите интимни утопии и/или да се соочат со своите дистописки кошмари наметнува извесна одговорност и предизвик. Воопшто не е лесно да гледаш во густиот мрак на иднината од позиција на безнадежна сегашност и да препознаеш поинаков и подобар свет. А, сепак, токму тоа треба да се прави, и тоа постојано. Оној ден во автобусот во Монтгомери, Роза Паркс не го отстапила своето седиште бидејќи замислила иднина во која нема да мора да го прави тоа. Во моментот кога го пишувам овој текст, протестираме против геноцидот во Палестина бидејќи замислуваме иднина во која палестинскиот народ е слободен. На ист начин, секојдневно ги преиспитуваме и деконструираме хегемониските идеологии, замислувајќи свет во кој уживаме еднакви права и можности, практикуваме политики на солидарност и грижа и ги славиме различностите.

Читајќи ја книгава, можеби го насетивте извинувачкиот тон со кој почнуваат голем број од текстовите. Преиспитувачкиот кој/а сум јас да пишувам на оваа тема? или дали ми е дозволено да сонувам? глас на подмолниот критичар, како што секогаш ме потсетува мојата психотерапевтка кога сум престрога со себе. Но колебливоста, доволно силна за да остане впишана на страницата, се покажа продуктивна и уште еднаш потврди дека често треба да се почне од она што ни недостасува, од она за кое сѐ уште немаме зборови, но на некаков начин нѐ вознемирува. Да ја преточиш тишината во јазик и акција, вели Одри Лорд, е ужасно страшен соголувачки чин, на кој секогаш му се заканува опасност. Но додека пишувам и треперам, знам дека стравот ќе остане со мене без разлика дали ќе се осмелам да проговорам. Стравот од неуспех, стравот да бидам судена или предизвикана, стравот дека ќе бидам препознаена – зар не ги живеам секој ден во својата тишина, под закана дека еден ден целосно ќе ме замолчат? 

Според Соња Рени Тејлор, причината поради која ни е тешко да проговориме и да се изјасниме на одредени теми и чувствуваме дека немаме право на тој дискурзивен простор е следна: „Тешко ни е да ги издржиме и засолниме туѓите вистини бидејќи многу ретко сме искусиле некој да ги причува нашите“ (2020). За мене, ова е целта на нашата книга и на „Медуза“ како феминистичка платформа. Во сајбер-свет на „поствистини“, луѓето се изненадувачки гладни за автентични, сирови живеани приказни кои прават да се чувствуваат препознаено и помалку сами. Со „Медуза“, ослободуваме простор за таквите вистини и ги правиме подостапни. Овој простор, дигитален и материјален, истовремено го предизвикува дуализмот на таквата поделба. Нашиот простор не е фиксно место, тој е неуреден, се излева и ги предизвикува конструираните граници со тоа што се шири и циркулира меѓу телата (Ахмед), онлајн и офлајн. 

Горда сум и благодарна на нашите автор(к)и – на оние застапени во книгава, но и на оние чии текстови ќе ги најдете на нашата платформа. Изминативе пет години неуморно градиме нов, контрајавен дискурс (Фрејзер) со кој ги потврдуваме нашето постоење и итноста на нашите[3] потреби, замислувајќи свет во кој тие се соодветно институционално и општествено препознаени. Вистина е дека отсекогаш се очекувало од опресираните и маргинализирани – смалени, истиснати – тела да се издолжат во просторот и да го премостат јазот помеѓу замижувањето на јавноста во обид да ја разбудат човечноста скриена во секој од нас. Но, тука лежи и нашата револуционерна моќ. При премостувањето, ја напуштаме и дестабилизираме нашата предодредена позиција, стануваме креативни, замислуваме, се судруваме со посебностите на другите и се бориме за свет каде „моќта во допирот и средбата со различностите и чудесиите [на другите] најпосле ќе ја надмине потребата од нивно поништување“.[4] Оттука, самоиспишувачката архива на „Медуза“ ја потврдува нашата „одговорност и обврска кон пишаниот збор“ – како што вели Ана Аврамовска во книгава – и кон раскажувањето на нашите и туѓите вистини. А одговорноста, пишува еден драг поет, започнува во соништата.[5]

 

[1] Parks, R. and Haskins, J. (2009). Rosa Parks: My Story. Bridgewater, Nj: Distributed By Paw Prints/Baker & Taylor.

[2] Taylor, S. R. (2020). The Body Is Not an Apology: the Power of Radical Self-Love. S.L.: Berrett-Koehler.

[3] Зад секое „наш/а/и“ стои хетерогено, комплексно повеќегласие кое се темели на феминистички вредности и начини на живеење.

[4] Lorde, A. (1984). Sister Outsider: Essays and Speeches. S.L.: Penguin Books, pp.40–44.

[5] Цитат од песната „Одговорности“ на Вилијам Батлер Јејтс (‘Responsibilities’, 1914).



Новите добри времиња

Единствено како отелотворени суштества имаме време.
(Fanny Söderbäck)

 

 

Се обидувам да најдам зборови за да опишам едно неподносливо, но сеприсутно чувство што ми ги обележува деновите. Тоа е чувството дека немам(е) време.

Во мноштвото сценарија за тоа како ќе го започнам овој краток текст што треба да ве воведе во книгата која го одбележува и воедно го заокружува петгодишното постоење на феминистичката платформа „Медуза“, времето коешто го немам(е) дефинитивно не беше на мојот радар. Но со оглед на тоа што не научив ниту да размислувам, ниту да пишувам, а ниту да живеам кохерентно, морам да истражам каде ќе ме одведе оваа мисла. Кој ги врти книгите со подвлечени реченички, што месец дена чекаат да седнам и да го напишам овој текст со нивна помош. Моите референци се all over the place, моите ментор(к)и дотолку повеќе, мојот систем на знаење е хаотичен и конечно се помирувам со тоа. Тоа е што е, импромпту засекогаш!

Кога велам дека имам чувство како да немам време, не мислам на мојата возраст или на нешта што според општоприфатеното животно темпо треба да ги правам (или да престанам да ги правам) како жена во своите рани 30-ти. Ниту, пак, мислам на некоја романтична карпе дием мудрост за зграпчување и вреднување на денот. Крајно, не мислам ни на морничавиот економски притисок да се прави, да се работи и да се „хасла“ на сметка на слободното време, или поедноставно кажано – на сметка на слободата. Иако, сите овие нешта се веројатно поврзани.

Но, ако не мислам баш на овие нешта, тогаш на што всушност мислам кога велам дека немам(е) време?

Додека се обидувам да се сконцентрирам на текстов, бледо виножито се појавува на синото скопско небо, кое понекогаш е изненадувачки трансцендентално, дури и во зима. Можеби особено во зима.

Годината е 2023, изјавува Кристина Атанасова при крајот на својот текст „Станувајќи машина“, кој е дел од оваа публикација. Реченицата не кажува ништо повеќе – кажувајќи која е годината, како да е кажано сè. Можеби и сè е кажано.

Во неколку наврати се фаќам себеси како користам реченици напишани од мои другари и другарки мислејќи дека се мои. Убаво, зар не? И без овој текст мора да се може, напиша Вики Младенова во својот текст „Надежта е во неоткажувањето“, кој ја отвори минатогодишната публикација на „Медуза“, „Променливо облачно“.

Овие совршено кратки и, за мене, совршени реченички, се истакнуваат како некои оски на мојата мисла која бега. Навистина, без овој текст, без оваа книга, и конечно, без „Медуза“, мора да се може. Годината е 2023. Ништо не е ново. Сè е напишано. Никој нема време за читање. А сепак, повторно треперам на моето наследено столче, пред моето мало лаптопче, пред големата задача да кажам зошто без „Медуза“ не се може. Годината е 2023. Единствената разлика помеѓу геноцидот што се случува денес и оној од минатиот век е тоа што гледаме како се случува на нашите телефони. Зарем некој верува дека зборот ќе го спаси светот?

Пред некој месец поканивме соработнички, пријател(к)и, со-сонувачи, личности од кои сме учеле и кои учеле од нас, да ги споделат своите мисли, визии, стравови, теории, мечти, копнежи и сомнежи поврзани со иднината. Оттогаш до сега, размислувањето/пишувањето за новите добри времиња се покажа како безобразно опасна идеја излезена од страниците на некоја мрачна сатира.

На што всушност мислам кога велам дека немам(е) време?

Едно пријатно летно попладне седев со сестра ми на терасата од каде што сега ѕиркам како веќе полека се стемнува. Се сеќавам дека разговаравме на оваа тема и јас се трудев да ѝ објаснам дека се чувствувам како да живеам некој глич. Како да сум заглавена во некое лебдечко простор-време и чекам да почне животот. Вистинскиот живот. Дека се чувствувам како времето да оди пред мене, а јас сум постојано зад него. Таа ми одговори дека времето и доживувањето на времето е поврзано со нашиот емоционален пејзаж и треба и да се разгледува од тој аспект, наместо, да речеме, од помалку смешниот, а повеќе страшниот концепт за „менаџирање на времето“. Мојата неприспособеност кон времето, сфатив, не е поврзана со метафизиката на времето, туку со генералната збунетост од и бунтовност кон наводната нормативна животна/историска траекторија. Доаѓа од мојата (женска) неприспособеност кон околината, очекувањата, болката, културата на итност, ригидноста, омразата. Неприспособеното тело, заглавено во дисоцијативен грч, почнува да постои надвор од претпоставеното линеарно течење на времето, кога сфаќа, всушност, кога чувствува, дека нештата не се поврзани во причинско-последичен след. Историјата, очигледно, се повторува. Женското тело, квир телото, маргинализираното тело, телото со попреченост ова го знае и чувствува – оттаму стравот, паранојата, меланхолијата, но оттаму и издржливоста, креативноста, пријателството, храброста. Или, со далеку пософистицираните зборови на Славчо Димитров, од зборникот „Квир-хронополитики: историја, афекти, утопии“, феминистичките, квир- и транс-студиите на темпоралноста тврдат дека европското нормативно време е организирано за да поттикне длабоко родова дихотомизирана хетеронормативност и дека жените и сексуалните малцинства често го живеат времето поинаку.

Годината е 2023. „Новите добри времиња“ постојат во истиот простор каде што постојат и „старите добри времиња“ – првенствено во нашата имагинација. Но за воопшто да можеме да замислуваме и испишуваме поинаква иднина, која не е репродукција на насилното минато, важно е да ја обзнаниме, прифатиме и отелотвориме неприспособеноста кон времето. Ако ништо друго, тогаш поради едноставниот факт – за нас, ниедно време конструирано на овој начин не е добро време.

Имајќи ја на ум оваа едноставна (можеби интуитивна) вистина, авторките и авторите кои се одважија да пишуваат на оваа тема, успеаја колективно да ја доловат комплексноста, потентноста и опасноста од размислувањето, замислувањето и креирањето иднина. Во публикацијава се претставени 27 интерпретации на новите добри времиња, кои во својата разновидност и разиграност во однос на формата, пристапот, содржината и тонот, од една страна, ја доловуваат разноликоста на „Медуза“ како колектив и заедница, а од друга страна, ја отелотворуваат феминистичката неприспособеност кон линеарноста, здраворазумот, нормативот – ако тоа подразбира постојана репродукција на опресивни парадигми и структури.

Сега, откако успеав да ја победам тремата која ме обзема секојпат кога треба да напишам вовед за публикација на „Медуза“, можам да издишам и да почувствувам некаков вид задоволство во овој момент. Веројатно благодарение на општата глобално-локална нестабилност во која расте, се развива, менува и култивира оваа феминистичка платформа (а и благодарение на мојот личен отпор кон планирање и правење стратегии), чудно ми е, дури неверојатно, дека нешто што сум го иницирала со апсолутен сомнеж и страв, може да постои цели пет години. Сепак, тоа е конзистентност со која не можам да се пофалам кога станува збор за мојот љубовен живот. Ова можеби звучи како несоодветна шега, но местото, најпосле, ѝ е тука, зашто токму нашиот неуспех да перформираме некој зададен линеарен план, токму најинтимните, најранливите и најболните точки од нашето банално секојдневие нè носат поблиску до себе и едни до други, во обидот, експериментот, копнежот, да ги живееме нашите животи онака како што заслужуваме и како што сите заслужуваат – слободно.

Претходниот параграф ја имаше потребната драма за еден соодветен крај на овој вовед, но во ова неуредно раскажување ќе си дозволам да додадам уште нешто. Попладнево, некаде помеѓу виножитото и мракот, бев на јога. На крајот на праксата, додека лежевме во шавасана, а јас интензивно размислував на текстов – да си признаеме, кој успеал да се прочисти од мисли во 10-минутна медитација – мојата учителка Ивана кажа нешто што во тој момент ми звучеше како мини пророштво:

Заборави на тоа што го знаеш за просторот. Заборави на тоа што знаеш за времето.

Отвори го срцето со љубопитност.

Чувството дека немаме време, дека минатото, сегашноста и иднината се испомешани во некоја смеса која не ја разбираме, но ја чувствуваме, можеме да го разгледуваме не како сила која притиска, брка и толчи, туку како отелотворено знаење и отпор кон наводната смисла на нештата што очигледно немаат смисла. Да се нема време значи исто што и да се има време, бидејќи не значи ништо конкретно.

Надвор од ова време кое не е наше, никогаш не било и никогаш нема да биде, се наоѓа нашиот свет, смисла, текст, надеж, по кои заедно трагаме, верувајќи дека потрагата не е залудна. Верувајќи во новите, добри времиња кои постојат отаде митолошкото минато и фантазматската иднина, во тоа што правиме сега.

Тоа е просторот што се обидувам да го населувам и тоа е просторот кој храбро го населува вечно неприспособената смеа на „Медуза“.

 

 

 

 

Со многу љубов и грижа,

Калиа Димитрова,

главна и одговорна уредничка на Медуза

 

Scroll to Top