Статија

Радикална пријателска љубов

Многу феминистки често употребуваат методи на општествена критика за да укажат на постоечки нееднаквости и неправди, особено оние кои се поврзани со категоријата род. Бидејќи патријархалните структури се присутни во различни сфери на општеството – домот, работните места, јавните простори, државните институции – логично е што критиката е, и историски била, почетна точка на многу феминистички мислител(к)и и активист(к)и. Но, критиката сама по себе не е секогаш доволна за да поттикне општествени промени. Понекогаш треба да презентираме и позитивни феминистички визии за каква придобивка би имале повеќето луѓе од родовата и сексуалната еднаквост: како феминизмот ќе придонесе до поголемо ослободување, поквалитетни животи и повеќе среќа во животите на мнозинството?

Додека се бориме против опресивните структури, треба да подзастанеме и да се запрашаме за каков свет се залагаме. Јас, лично, се залагам за свет каде што можеме да искусиме и да дадеме што е можно повеќе љубов и мислам дека таков свет е невозможен без феминизам. Но, за да стане јасно како љубовта би можела да изгледа во свет во кој доминираат феминистичките вредности, би требало критички да анализираме како љубовта е регулирана во нашите општества.

Патријархатот, како доминантна општествена култура, го обликува колективниот љубовен јазик кој е користен од мнозинството луѓе. На пример, еден од најхетеронормативните, а и доста популарен литературен жанр, е љубовното писмо. Секако дека квир луѓе и жени може да пишуваат, и пишувале, љубовни писма, но доминантните и најпрославените писатели во овој жанр се хетеросексуални мажи како Данте Алигиери во глобален контекст или Кочо Рацин во локален контекст. Во традиционалниот формат на љубовните писма, најчесто писател ѝ пишува љубовно писмо на жена кон која тој има романтични и/или сексуални чувства. Во оваа динамика, тој е љубовниот субјект, а таа љубовниот објект; тој ја дава љубовта, а таа ја прима.

Во традиционалното љубовно писмо може да се воочи дека се очекува од секој учесник во таа динамика да искуси љубов во согласност со својот род и во рамките на соодветните (хетеронормативни) улоги. Кога го зумираме и го анализираме општествениот љубовен јазик на вакво литературно микро ниво, може да забележиме дека љубовниот јазик на кој сме научени и го користиме има многу лимитиран речник, кој не е ограничен само во овој литературен жанр, туку и во другите општествени сфери.

Односно, поради општествените норми, романтичната љубов во голема мера не ја искусуваме органски, туку во рамките на општествените очекувања. Љубовта во нашите општества генерално постои во хиерархиски структури. Најчесто „најдобрата“ и „најпожелната“ љубов е брачната, хетеросексуална и моногамна љубов. Но, дури и во случаи на љубов што е брачно регулирана, хетеросексуална и моногамна, постојат дополнителни специфики за нејзиното уредување; како на пример, очекувањето од мажот да го направи првиот потег или тој да треба да ја запроси жената. Патријархалните вредности ги регулираат ситните детали на меѓучовечките врски и дури наведуваат како е всушност најправилно да се искуси романтичната љубов.

Традиционалните вредности не ги одобруваат, или во најмала рака, ги сметаат за помалку вредни различните сексуални ориентации, родови идентитети и видови на романтични врски. Хомосексуалноста и бисексуалноста, отворените врски и имањето повеќе партнери не се одобрени видови на романтична љубов. Во одредени кругови, можеби овие норми се сметаат за застарени, но истите се длабоко интернализирани од страна на најголем број луѓе, до степен каде многумина сметаат дека тие вистински посакуваат романтична љубов по патријархалната формула: хетеросексуалност, моногамност, брак, деца, внуци.

Оваа формула не е проблематична сама по себе, туку претставува проблем кога на повеќето луѓе овој редослед им е презентиран како единствениот начин на кој тие би можеле да бидат среќни. Многу луѓе во брачните врски се всушност несреќни од различни причини: можеби не ги посакувале овие работи и биле суптилно притиснати да влезат во вакви релации, немале можност да истражат надвор од брачната матрица и немаат концепт за друга форма на среќа. Можноста за достигнување на очекуваната среќа исто така им е одземена на тие кои се категорично исклучени од брачната матрица: промискуитетните жени, квир луѓето, оние кои не ги исполнуваат општествените стандарди за убавина, лицата со одредени видови попреченост итн.

Австралиската феминистка и реномиран академик Сара Ахмед пишува за како концептот на среќа е, всушност, перцепиран во нашите општества и колку е тесно поврзан со „среќниот објект“ на бракот и семејството во нејзината книга The Promise of Happiness (Ветувањето на среќа). Таа објаснува како во општествените матрици среќата е перцепирана како практично невозможна без стапување во брак и формирање семејство:

 

Да се наследи семејството значи да се наследи барањето за репродукција на неговата форма. Семејството, исто така, станува точка на притисок бидејќи е неопходен чекор до достигнување добар или среќен живот, а со тоа е постигната одредена ориентација кон одредена цел, а не различна цел, како нешто добро. […] Поентата на семејството е да го одржува семејството како поента [сама за себе]. Семејството станува среќен објект преку работата што мора да се врши за да се одржи [семејството].[1]

 

 

Читајќи ја Ахмед, може се стигне до заклучокот дека бидејќи бракот и семејството се сметаат како предуслови за среќа, самата поента на повторното репродуцирање на истите е, на некој начин, поврзано со желбата да се одржи оваа среќа (дури и кога оваа формула не функционира за голем број луѓе). Односно, овие норми и нивната очекувана репродукција се толку длабоко вкоренети што одржувањето на семејната структура го гледаме како природен феномен. Патријархатот не ги регулира родовите улоги само во романтичните хетеросексуални врски, туку и другите љубовни релации во нашите животи. На пример, голема важност ѝ се дава на мајчинската љубов, но ако една мајка не ја искусува на очекуваниот општествен начин – на пример, ако има постнатална депресија – тогаш многумина може да сметаат дека таа е лоша мајка. Истите очекувања за љубовта кон новороденчињата не постојат за татковците кои наводно немаат „мајчински инстинкт“. Секако, традиционалното семејство исто така ја регулира љубовта што децата треба да ја чувствуваат кон родителите, како и кон други роднини, без разлика дали имаат нешто заедничко со нив или не. Очекувано е од децата дури и кога ќе станат возрасни и подготвени за формирање свои семејства, тие, сепак, низ целиот живот да имаат одредени семејни релации со овие роднини. Оваа семејна љубов е регулирана преку наводна „биолошка“ логика – крвната поврзаност ги става роднините во посебна категорија на релации – но, секако, не се работи за биолошки ралации, туку за општествени норми.

Не е проблематично да имаме добри односи со семејството или, пак, да си ги сакаме родителите. Но треба подлабоко да размислиме за начините на кои е регулирана љубовта што ја искусуваме и на кои начини тоа ни ја ограничува личната среќа. Во патријархалната хиерархија на љубов, најважнатите форми на љубов се брачната хетеросексуална моногамна љубов и мајчинската љубов кон децата, занемарувајќи ги другите форми на љубов кои ги искусуваме.

Како, тогаш, би требало да ги интерпретираме сите други љубовни релации? Што е со пријателската љубов? Зошто да не ја славиме пријателската љубов на начинот на којшто ја славиме романтичната љубов? Зар пријателствата не се уште еден вид на романтични релации? Особено во формативните години на тинејџерството, најблиските релации што повеќето луѓе ги имаат се со пријателите. Пред повеќето луѓе да стапат во сериозни романтични врски – нешто што може да се случи во кој било период од животот, но поради општествените очекувања, често се случува во дваесеттите и триесеттите години – тинејџерите, па и помладите возрасни луѓе, најмногу се социјализираат со своите пријатели, кои исто така се чест извор на емоционална поддршка, но не се интерпретирани како романтични. На еден од моите најблиски пријатели со кој се познавам уште од средно, со години му се јавувам во тажни, тешки, но и  многу среќни моменти. Пријатели сме речиси една деценија, сме се познавале во различни стадиуми од своите животи и имаме длабока емоционална интимност – дали недостатокот на сексуалната компонента во нашето пријателство ја прави нашата релација неромантична, иако е една од најдолгите врски во мојот живот?

Многу од моите пријателства имаат или имале романтична компонента бидејќи романтика не подразбира само клишеа од романтични комедии, како бакнеж под Ајфеловата кула. Романтичната љубов ја разбирам како еден вид на емоционална интимност што можеме да ја искусиме со луѓе од кој било род. Кога пријател(к)ите си дозволуваат да се ранливи едни пред други додека дискутираат интимни теми, како нивното менталното здравје, дали таа релација не е романтична само поради отсуството на сексуална интеракција? Патријархалната логика би рекла дека тие се „само пријател(к)и“, имплицирајќи дека нивната релација се наоѓа пониско на патријархалната љубовна хиерархија. Оваа матрица понекогаш и ги ограничува нашите пријателства и/или ги поткопува нашите партнерски релации бидејќи очекуваме сите нашите потреби за интимност и љубов да ги задоволат нашите „љубовните партнери“.

Пријателствата имаат и уште еден интересен аспект што често се заборава: пријателствата се единствените општествени релации што имаат потенцијал да бидат (до некаде) одделни од капитализмот. Би рекла дека немам директна економска релација со речиси ни еден близок пријател и отсуството на овој аспект ја прави пријателската релација фундаментално различна од сите други релации поврзани со семејството или романтичните врски. Особено кога брачни или вонбрачни партнери почнуваат да живеат заедно, нивната релација автоматски станува и економска бидејќи тие треба да ги менаџираат домашните финансии. Слична економска динамика постои и во нуклеарните и пошироките семејства каде што во 21 век најчесто децата не придонесуваат кон домашните финансии и со тоа се финансиски зависни од своите родители или старатели. Секако, можно е пријателите да имаат меѓусебна економска релација – ако се цимери, ако работат заедно, ако си позајмуваат пари еден на друг – но кај пријателствата има простор да не постои ваква економска релација. Дури и да постои економската релација, сепак, потешко е истата да влијае на врската на ист начин како кај семејните и романтичните врски. Директната економска зависност во романтичните и семејните врски ги прави овие релации комплетно различни од пријателските.

Следејќи ја оваа логика, патријархалните релации не се базираат само на родови улоги и очекувања, туку и на материјални и економски реалности. Потенцијалното отсуство на економска релација во пријателствата постои паралелно со отсуството на патријархални конотации. Пријателите не ни се ни девојки ни дечковци, ниту пак роднини кон кои чувствуваме некоја фамилијарна обврска. Ако пријателската релација веќе не функционира, ретко следи драматично раскинување или вид на фамилијарна тензија. Повеќето пријателства згаснуваат полека со тоа што станува јасно дека можеби пријателите веќе немаат заеднички интереси или теми на муабет, па затоа дружбите стануваат поретки и по некое време непостоечки.

Едноставно, не постои очекување дека пријателите ќе останат покрај нас цел живот. Дали некој/а пријател/ка ќе биде или нема да биде дел од нашиот живот е активна одлука и взаемна желба и влог. Сепак, овој вид на љубов се наоѓа многу ниско на „љубовната хиерархија“. Негувањето на пријателствата не се наоѓа на истата листа на приоритети како што се бракот и децата. Патријархатот не ја гледа пријателската љубов како важна и токму поради тоа може да биде една од најрадикалните форми на љубов, како форма на љубов што има најголем потенцијал да е одделна од патријархалните и капиталистичките релации. За да се вреднува оваа љубов повеќе, потребно е повеќе критичко гледање на економските и фамилијарните структури преку феминистичка перспектива. Само така ќе изградиме свет каде ќе се искусува повеќе слободна љубов, ќе имаме повеќе органски и искрени релации, како и чувства на заедништво – нешто што е во интерес на сите луѓе, без разлика на нивниот род.

 

 

 

* Текстот е базиран на говорот на авторката која беше раскажувачка на ПичПрич гала вечер на раскажување женски приказни „Љубовни писма„

[1] Слободен превод на цитат од книгата: Ahmet, Sara. The Promise of Happiness. Durham and London: Duke University Press, 2010.

Не паничи! 

Eден пријатен априлски ден оваа година, додека фаќавме малку сонце кај Фонтана парк, пред две другарки признав на глас дека сум доста уплашена од наближувањето на 30ката. И не само тоа. Признав на глас и дека сите оние смешни „30 нешта што секоја жена мора да ги направи пред 30“ статии на женските магазини ми имаат направено сериозен мајндфак. Самата идеја дека овој момент треба да претставува некој значителен пресврт, или премин од еден во друг животен стадиум, ми направи непотребен притисок, паника и грижа. 

Имено, без стабилна работа и врска, дизајнерска ташна, заштеда, живеење во странство, трчање маратон, пливање без облека, ноќна и дневна козметичка рутина, и ред други нешта, едноставно е невозможно да се наполнат 30 години. Како што наближуваше мојот роденден, забележав дека сè повеќе размислувам за својата возраст, дека проверувам дали ми се појавила некоја брчка, и она најлошото: анализирам и се сомневам во сопствените одлуки и избори и местото каде што се наоѓам во моментов. Често пробував да се ставам во чевлите на некоја моја мината верзија и да сфатам дали таа би била горда на мене. Често, можеби пречесто, размислував за изминатава декада, која во најмала рака беше емотивен ролеркостер. Можеби очекував дека со наближувањето на 30тата, емотивниот ролеркостер ќе успори. Можеби очекував дека повеќе ќе се познавам себеси, ќе правам позрели одлуки, ќе бидам посталожена, посамоуверена, поуспешна… Во име на тие очекувања, изминава година „работев на себе“. Сакав да стигнам до некоја моја нова, подобрена верзија. Некоја верзија која задоволно, гламурозно и стабилно ќе влезе во фамозната 30ка. 

Пред неколку години, една блиска личност ми кажа „да се биде во 30тите е како конечно да си ги заслужила крилјата“. Тоа во најмала рака звучеше прекрасно. И навистина работев да ги заслужам тие крилја. Денес, на мојот 30ти роденден, морам да се соочам со фактот дека крилјата доста ми натежнаа. 

Отсекогаш сум била екстремно емотивна и ужасно резервирана личност. Тоа е лоша комбинација. Гневот и стресот од кога памтам за себе го имам изразувано на начини кои се нездрави за мене: тикови, алергии и плачење. Речиси никогаш конфликти. Мислам дека ова е случајот со многу жени, зашто сме социјализирани на таков начин. Не знам, но претпоставувам, дека се потребни многу, многу часови терапија за да се воспостават нови матрици – особено кога голем дел од стресот и траумите се колективни, а не индивидуални. Доволно иронично, токму во годината кога почнав да посетувам психолог и кога почувствував дека веќе затворам некои процеси, ми се случи остро влошување на менталното здравје. 

Кога добив паничен напад за првпат, не можев да поверувам дека чувството е толку страшно. Во теорија знаев што е паничен напад. Но забрзаното срцебиење, недостатокот на воздух, деперсонализацијата и дереализацијата, односно губењето на контакт со реалноста, нештата и луѓето околу тебе, е толку обземачка, што во моментот кога ти се случува, немаш опција да ја рационализираш состојбата. Барем јас немам. Знам дека многу луѓе се соочуваат со истиот проблем, но нема ниедна сила на светот која во тие моменти ќе ми помогне да не се чувствувам како да сум комплетно сама на планетава. Паничниот напад доаѓа и доста брзо поминува, но стравот од неговото повторување останува долго потоа. Стравот од паничен напад е паразлизирачки и оневозможува секојдневно фунционирање. Од личност која трчала наоколу 24/7, некој период едвај станував од кревет. Ефикасното работење ми стана мисловна именка. Задоволството и среќата која ми ги носеа музиката, пријателите и социјалниот живот, се замени со потреба од тишина, а тишината на моменти знае да е прегласна. Почнав да се сомневам во себеси и да се чувствувам небезбедно во сопственото тело. Преку ноќ, сè стана нестабилно, страшно и непознато. Отсекогаш сум се противела на „хемија“, но во обидот да си помогнам почнав терапија и од таков вид, сè уште со став дека тоа е далеку од трајно решение. Се соочив и со фактот дека имам интернализирана стигма. Едноставно, пиењето седатив не можев никако да го вклопам со идејата што ја имав себеси. 

Менталното здравје е доста популарна тема, но мојот впечаток е дека луѓето сакаат да зборуваат за истата до одреден степен. Степенот на безбедност. Кога секој ден на прашањето „како си“ почнуваш да одговараш искрено, забележуваш дека луѓето околу тебе мислат дека преувеличуваш, па пробуваат да те поправат, разубедат, развеселат, да ти зборуваат за автосугестија. 

Сакам да верувам во автосугестија. Според советот на една другарка почнав да водам дневник на емоции, наутро и навечер, во обид да ги идентификувам моите тригери. Една вечер, кога веќе ми беше преку глава од самата себе и развлечените пижами, во дневникот запишав „доста е, утре ќе се разбудиш среќна“. Дел од мене веруваше во напишаното. Се разбудив и се чувствував апсолутно исто. Се запишав на сесии за утринска медитација, кои само ми направија дополнителна фрустрација, а апликацијата headspace ја избришав неколку часа откако ја симнав. Ставив глинена маска за лице и додека чекав да се скамени, гледајќи се во огледало, почнав да плачам толку драматично, што целата маска се растече. Се почувствував како да сум излезена од meme. Речиси сите совети за подобрување на менталното здравје почнаа да ми звучат смешно. „To do“ листи за како да ги направиме постоечките „to do“ листи помалку стресни.

Откако повеќето рецепти за успех ми се покажаа како неуспешни, решив да му дадам време на времето. Да бидам каде што сум. Верувам дека ќе биде подобро, но сè повеќе имам проблем да го прифатам начинот на кој го третираме менталното здравје на колективно ниво. 

Проблемите поврзани со анксиозност и панични напади се толку чести, што веќе се зборува за епидемија на анксиозност, особено превалентна и со растечки проценти кај помладите генерации. Со едно едноставно пребарување на Гугл може да се најдат илјадници наслови кои зборуваат за комлицирана врска помеѓу генерацијата millenials и анксиозните нарушувања, како и порастот на појавите како депресија и „смрт од очај“ (death of despair). Еден од тие наслови гласи: „Осамени, преработени и депресивни: Состојбата со менталното здравје на милениумците во 2020.“ Наслов кој ветува. Истражувањето кое се цитира, изработено во 2019 во САД, зборува за осаменоста и нестабилноста на работните места и приходите како едни од главните тригери за менталните нарушувања кај генерациите на возраст од 23 до 38 години. Константниот проток на информации и лоши вести, сајбер насилството, климатската криза и генералната нестабилност на „иднината“, се други фактори кои исто така се идентификуваат како важни причини зошто толкав број на млади живеат во страв и паника. 

Секако, причините и тригерите за проблемите со менталното здравје варираат во зависност од мноштво фактори. Квир лицата и жените се поподложни на анксиозни нарушувања и депресија, а самоубиствата пак, се почести кај мажите. Местото и околностите на живеење, класата, расата, сексуалниот и родовиот идентитет, генетските предиспозиции, работната средина, семејните релации и практично сите аспекти на нашиот животен пејзаж имаат влијание во оваа равенка. Сепак, повеќето трауми со кои се соочуваме секојдневно, а особено оние кои доведуваат до анксиозни растројства очигледно се колективни. Тогаш зошто пристапот кон менталното здравје е толку индивидуалистички? Зошто пристапот до менталното здравје е толку ексклузивен и, едноставно кажано, скап? 

Налетав на една интересна изјава: „За сметка на сите нивни проблеми со менталното здравје, постои и светла страна – милениумците, познати и како „генерацијата на терапијата“, помагаат во дестигматизацијата на терапијата.“ Не знам дали е до мене, но оваа страна и не е толку светла. Секако, дестигматизацијата на терапијата е важна и се радувам ако ние сме генерацијата што ја носи оваа промена. Повеќето од моите пријатели имаат или имале проблем со анксиозност и/или напади на паника и доста отворено зборуваме за тоа. Некои од нив одат на терапија, некои не. Но на крајот на денот, сите сме во ист брод, давајќи си совети еден на друг, како во некоја траги-комедија “the blind leading the blind”. Зашто, терапијата може да помогне единствено до одреден степен, кога нашите околности остануваат исти. Потоа доаѓа јасната и алармантна потреба од покоренити општествени промени, зашто повеќето од проблемите со кои се соочуваме се директна последица на комплексните општествени релации во кои постоиме. Ако анксиозноста и паничните напади се во пораст, тогаш грижата за менталното здравје мора да се третира сеопфатно и организирано, наместо да исправаме штети, кој како може и умее. 

Борбата за менталното здравје е секојдневна, и некогаш не можеме да си дозволиме да инвестираме во истата. Редовната психолошка помош, јога праксата, времето за одмор и ред други елементи кои се потребни за надминување на периоди на анксиозност се недостижни за многу. Седативите кои се на природна база не се на позитивна листа и се исто така многу скапи. Денови за боледување за ментално здравје се речиси непостоечка пракса. Отворено зборување на оваа тема во семејствата е уште поретка пракса. Како тогаш очекуваме подобрување на состојбата?

Последниве месеци ексесивно зборував и читав на темиве. Можеби станав досадна, но не ми беше важно. Единствено што ми беше важно, беше да станам „старата јас“ и си дадов рок до родеденот за „да се средам“. Со оглед на тоа што не смислив временска машина во рок од два месеци, тој проект се покажа исто толку глупав, колку и самата идеја да си дадам рок за подобрување на менталното здравје, како да е тоа работна задача. 

Сфатив дека она што не можам да го прифатам е губењето на контрола. Бидејќи ако некому треба наједноставно да објаснам што за мене претставува паничен напад, описот би бил токму тоа. Мојата терапевтка вели дека анксиозноста и паниката се аларми кои треба некако да ги прифатиме и да им дозволиме пристап. Тоа се начини на кои нашето тело сигнализира дека нешто не е во ред; но информацијата што точно е тоа, сè уште не е стигната до ниво на рацио. 

Често, за паничните напади да завршат, треба да имаме некаков „аха“ момент. Некое согледување. И потоа некоја промена на околностите. Мене сè тоа ми звучеше апстрактно и далечно, но и ми даде некоја форма на надеж. Проблемот со екстремната анксиозност е што мислите толку густо се наталожуваат, а стравовите стануваат толку бизарни и реални истовремено, што не можеш да се слушнеш себеси. Не можеш да направиш место за своето „аха“. Јас се откажав од таа потрага зашто верувам дека моето „аха“ не е мое, туку е колективно: семејно, пријателско, општествено…

Толку долго бев столб за толку луѓе, што тешко ми е да прифатам дека тој процес ме има поднавалено, ме има променето. Па така, си велам, морам да си дозволам да бидам ранлива, драматична и нестабилна. Ќе си дозволам да паничам – зашто во моментов не знам како да престанам. Ќе си дозволам да влезам во новата декада со чувство дека знам многу помалку од пред 10 години. Ќе си дозволам да сум оваа нова верзија на себеси, која е далеку од таа верзија што си ја замислував и проектирав, туку е таа што едноставно ми се случи. Верзија која според „30 пред 30“ наративите е несоодветна, но е моја. Велат дека тоа што не нè убива, нè прави посилни. Тоа, според мене, е лага. Нè прави послаби, но можеби нè прави почовечни и мудри. Можеби и посмешни. Овој текст беше мој мал обид за прославување, не на силата, туку на слабоста која доаѓа со годините. Можеби токму преку нашите слабости ќе стигнеме до колективното „аха“ во борбата за менталното здравје. Можеби тогаш нема да е борба. Можеби ќе е прослава. 

„BookStar“ / „Книжевни ѕвезди“

„Под слоганот „Генрезис“ (Genresis), фестивалот „Букстар“ оваа година ги поставува прашањата: Дали ковид-19 е најопипливата апокалиптична форма на цивилизацијата досега? Вител во кој ќе исчезнуваме, дел по дел? Или сме исправени пред поглавје на повторно раѓање на човештвото? Втор „Генезис“ (Genesis)? И како литературата ќе си го најде своето место во овие застрашувачки моменти? Ќе треба да најде автохтон дискурс, или судбината ѝ е веќе испишана? Нови жанрови (Genres)? Европската литература како никогаш досега посегнува по своите деконструирани и раскршени крилја. Затоа, ќе мора да креира, реплицира, колекционира, конгруира. Тука, меѓу дискрепанцата на спротивставените жанрови во настанување или не-станување, се подига нов збор – „Генрезис“. Зборот беше почеток, може ли сега да биде – крај?“ загатнуваат организаторите на фестивалот.

 

 

Вечерва, на отворањето на фестивалот ќе биде претставена книгата „Модар накит“, од Катарина Винклер. Модар накит зборува за Филиз, девојче израснато во мало курдско село во Анадолија. На дванаесет години го запознава неколку години постариот Јунус и се вљубува во него. Сонува за заеднички живот во Западна Европа. Набрзо тајно и без дозвола од родителите се венчава со него, но кратко по венчавката се уриваат нејзините соништа дека ќе носи фармерки и ќе живее среќно во Германија. Наместо фармерки носи бурка, раѓа три деца и доживува физичко и психичко малтретирање од сопругот и од свекрвата. Ниту по мигрирањето во Австрија, животот не ѝ се променува. Дури откако ситуацијата ќе ескалира, на Филиз ѝ успева навидум невозможното: да се ослободи од постојаната тортура во домот.

Базиран на вистински настани, овој роман е одраз на една вистинска ситуација преземена од денешнината. Во рамките на оваа потресна приказна за семејното насилство, метафората на „модриот накит“ дејствува впечатливо и моќно. Промоцијата ќе се одвива во 20:00 часот.

Работа во време на пандемија

Здравствената криза на еден пластичен начин покажа колку се всушност чести прекршувањата на работнички права, особено во земји со послаба заштитна мрежа, како нашата. Сепак, и во држава како нашата, а и можеби особено во држава како нашата, соочени со нестабилноста на нашите работни места, несигурноста на инфраструктурата која ја плаќаме, а и феномените на прегорување и секојдневна експлоатација, се отвора можност да се бориме отаде ова секојдневие кое го знаеме. Бидејќи сега знаеме дека тоа освен што не е одржливо, не е ни вечно.

 

 

 

 

 

 

Продукција: Медуза
Камера: Жарко Чулиќ
Видеото е во соработка со Heinrich-Böll-Stiftung e.V..

Повеќе од нашата работа

Но, нештата можат да бидат различни. Благодарение на напорната работа на безброј активисти и академици, мрежни работници и поттикнувачи, можеме да замислиме и друг начин. Оваа пандемија може да го отвори патот кон нови вредности. (Rutger Bregman, Неолибералната ера завршува. Што доаѓа следно?)

 

Се сеќавам на првото време поминато дома, непосредно по прогласувањето на пандемијата на корона вирусот. Деновите ми беа крајно неструктурирани. Бев емотивна. Го средив цел плакар. Потоа ги фатив полиците во кујна. Слушав радио и водев дневник. Друг ден зјапав во ѕид. Често бев дел од некои групни повици на месинџер кои вклучуваа многу вино. Почесто се слушав со моите. Другарка ми рече дека ќе учи за масерка во случај да доаѓа апокалипсата, па и јас панично размислував што би работела по крајот на светот каков што го знаеме. Тоа што требаше да бидат 2 недели изолација се претвори во некој нов живот. Сè уште се чувствувам како да доаѓа крајот на светот каков што го знаеме, но сакам да верувам дека тоа не мора да е лоша вест. 

Со стишувањето на повиците кон надвор и непобедливото фомо, се отвори некое време за интроспекција. Стравот од заразата беше присутен, но истовремено апстрактен, а работата, после многу години, повеќе не ми беше централна оска на постоењето како човек. Крајните рокови околу кои си го структурирав животното темпо одеднаш станаа смешни. Дати кои не значат многу, споредбено со тектонските промени и стравови кои ги донесе пандемијата. Се создаде простор да се реобмислува начинот на кој го поминуваме и користиме ова чудно нешто што го нарекуваме живот. Во тој лимбо период на очекување на новата, различна иднина, кога реалноста на здравствената криза сè уште не беше баш реална, кога сè уште не се беа уклучиле сите аларми за различните начини на кои кризата ќе нè погоди како луѓе и заедници, постоеше една тивка надеж и освестување: дека можеме и заслужуваме подобро. Дека работата не секогаш е цел за себе. Неплатениот труд е исто така работа. Дека сме меѓузависни, повеќе отколку што сме си признавале. Дека сите заслужуваме достоинствена плата, здравствена и социјална заштита, јавни добра и слободно време. Бидејќи пред се и после се, сме луѓе; со различни потреби, расположенија, способности, состојби, можности, обврски, соништа, стравови и реалности. 

 

Можност за поширока солидаризација и идентификација

 

 

Се идентификувам со една глобална генерација која беше растена со прашањето „што сакаш да бидеш кога ќе пораснеш“ и идејата дека во одговорот на тоа прашање лежи клучот на исполнетиот, среќен и стабилен живот. Дополнително, во одговорот на тоа прашање го гледавме излезот од сеприсутната сиромаштија.  

Се идентификувам со генерација која порасна со зборот транзиција, со живот од денес за утре, со родители во стечај, со баби и дедовци со навредливо ниски пензии, потпросечно образование и квалитет на животна средина, со разнебитена локална и глобална економија, и апокалиптични прогнози за иднината. Здравствената криза е само fine finish на оваа слика, која многу јасно покажа: спасот не е во работата. 

Новонастаната состојба креираше моментум да се размислува и разговара за радикални промени, за потребата од трансформација на односот кон работата и природните ресурси, за работничките права, силните и слабите страни на општествените стуктури. Мерката „седи дома“ го подели народот на оние кои можат и оние кои не можат да седат дома. Оние кои работеа од дома се најдоа во привилегирана положба, иако и голем дел од нив се често без никакво здравствено и социјално осигурување. Дополнително, работата од дома се покажа како огромен предизвик за родителите со мали деца, и целосно ги избриша границите меѓу професионалното и приватното. Спалните соби се претворија во канцеларии, идејата за работно време беше заборавена, а честите онлајн состаноци доведоа до можност да се скова и специфичниот термин zoom fatigue. Оваа нова состојба, фрли ново светло на нашата реалност каде жените извршуваат над 70% од  обврски поврзани со домот. 

 

 

 

Оние пак кои упорно одеа на работа, живеа со секојдневен страв од зараза, а работните услови често не беа соодветни за почитување на протоколите за хигиена и дистанца. Дополнително, работницте од таканаречените есенцијални професии работеа невозможно долги работни саати. Различни медиумски прилози зборуваа за истоштесноста на докторскиот кадар, секој пат кога ситуацијата со заразата се влошуваше.

 

 

Новата реалност нè остави сите физички и психички исцрпени.

Во таа смисла, може да се зборува за некои линии на пресек на искуствата на сите работници, и оние во поповолна и оние во понеповолна состојба: можност за поширока солидаризација и идентификација, за кои порано можеби немаше плодна почва. Кревкоста на нашите животи, неповратноста на нашето време, кршливоста на поредокот во кој се вложуваме и бесполезноста на апсолутното вложување на нашите тела и труд станаа поопипливи сознанија. Прашањата за што и за кого го правиме ова, повеќе не може да се игнорираат.

Во таа насока, бројни автори и теоретичари зборуваат за овој моментум како клучен за редефинирање на нашите работни односи и начинот на кој е структурирана работата, кога милиони луѓе се враќаат на работа по речиси две години масовна невработеност и работа од дома. Конвенционалниот пристап кон работата, од светоста на 40-часовната недела до идеалот за нагорна подвижност, доведе до раширено незадоволство и навидум сеприсутна исцрпеност (burn-out) дури и пред пандемијата. Сега, моралната структура на работата се става под знак прашалник.

 

 

 

Борба за базични работнички права

 

 

Тешко е да се проектираат нови спогодби кои би оделе во прилог на сите работници, кога здравствената криза на еден пластичен начин покажа колку се всушност чести прекршувањата на базичните работнички права, особено во земји со послаба заштитна мрежа, како нашата. Прашалникот според кој го правиме видеото „Работа во време на пандемија“ го потврдува токму ова. Драстичната промена во начинот на кој функционира потрошувачкото општество подразбираше и губење на работни места од денес за утре, експлоатација на вработените, небезбедни работни услови, злоупотреба на мерките на владата за помош на работниците во полза на газдите, намалување и неисплаќање на платите и придонесите и ред други злоупотреби.

 

 

Дополнително, некои групи како прекарните работници (хонорарците, фриленсерите и слично) и работниците со договори за вработување на определено време целосно останаа на цедило. Првите, Законот за работни односи не ги признава како работници, иако се тие де факто во работен однос, а вторите кои составуваат дури над 20% од вработените во земјата, живеат во страв од непродолжување на договорот, а тој страв за многу стана реалност токму по почетокот на пандемијата.

Родителите на мали деца, хронично болните, како и работниците кои се грижат за хронично болни и/или стари лица, се сносија со дополнителен товар и неизвесност при воведувањето на мерките на Владата за спречување на ширење на вирусот – една од кои подразбираше платено отсуство на еден родител со дете до десетгодишна возраст. Иако овие мерки беа воведени за да им помогнат на работниците, родовата нееднаквост, институционалната нефункционалност, корупцијата и другите општествени  недостатоци со кои сме навикнати да живееме, креираа контра-ефект во реалните животи на работниците на кои се однесуваа мерките. 

 

 

Во тој контекст, Наташа Петковска од Хелсиншкиот комитет за човекови права – Скопје забележуванавидум, оваа мерка се чини дека ја препознава поделеноста на правата и обврските на родителите во рамките на домот и грижата за децата, но податоците добиени преку пријавите за прекршување на работничките права покажуваат дека оваа мерка во најголем дел ја користеа мајките […] Работничките се соочија со ситуации каде што работодавачите не ги ослободуваа од работни обврски или пак, тогаш кога ги ослободуваа им ја намалуваа платата. Некои работодавачи дури им се закануваа со откази и непродолжување на договорите за вработување на определено време.

Токму жените во нашата земја (а и глобално), претставуваат дел од работната сила во најлошо платените индустрии, иако некои од тие индустрии се соочија со зголемен обем на работа за време на кризата. Тоа беше случајот со шиење на заштитни маски во текстилната индустрија кај нас, каде работничките освен што немаа соодветни и безбедни услови за работа и превоз до работното место, тие беа дополнително експлоатирани за време на кризата, а често и спречени да ја користат горенаведената мерка, која резултураше во ситуации каде работнички во текстилната индустрија кои се ослободени од работа да примаат плата во износ од околу 7500 денари. Со оглед на тоа што многу од овие жени се и примарни хранителки во своите семејства, овој податок е застршувачки. 

 

 

Втората група за која владата предвиде мерки за изостанување од работа се хронично болните лица, кои се во најдиректна опасност од заразата. Некаде меѓу комуникацискиот хаос и честите измени на предвидени мерки, ова категорија на лица често беше (и сè уште е) оставена на милост и немилост на своите работодавци, голем дел од кои биле повикани да се вратат на работните места веднаш штом се прогласи крајот на вонредната состојба, што во никој случај не кореспондираше со пооптимистична состојба во однос на менаџирањето на заразата. Кај хронично болните, слично како и кај родителите со деца под десетгодишна возраст беше нотирано незаконско намалување на плати.

Мерката која ги ослободи од работните обврски хронично болните работници престана да важи во септември 2020, со ретки исклучоци. Во Прегледот на владините мерки за превенција и заштита од корона вирусот и нивното влијание врз работничките права на Хелсиншкиот комитет за човекови права – Скопје, Наташа Петковска истакнува, престанокот на важноста на оваа мерка значи дека системот ги остава незаштитени хронично болните работници во услови кога стапката на новодијагностицирани лица достигнува 164 на 100.000 жители за период од една недела, а за истиот период, во 28.3 проценти од епидемолошки истражените случаи било утврдено присуство на хронични здравствени состојби.

Со други зборови, изминатиов период во пракса покажа дека во моменталната системска поставеност нашите тела се вредни само додека се работливи и снажни, јавните добра не одговараат на потребите на времето, а зајакнувањето на институциите е работа за утре. Сепак, утре веќе пристигна. Она што е потребно поитно од било кога се институции кои се грижат за своите граѓани, кои учат од нашите микро заедници на поддршка и ги слушаат потребите на луѓето, особено оние кои се маргинализирани, кои немаат можност да одат во друга земја по вакцина, оние чиј дом е небезбеден, кои живеат на минимална плата, оние со посебни потреби…

Потребно е зајакнување и отворање на структурите кои се во непосредна врска со луѓето, како општините и општинските совети, како и конечно воведување на прогресивно даночење како би се зајакнале јавните добра. Потребни се институции кои ќе бидат во чекор со реалноста која веќе ја живееме, како и потребите и барањата на граѓаните, чија егзистенција не може да биде целосно условена од нивната работоспособност. Такви институции не можеме да очекуваме од старомодната политика, но можеме да ги уважиме нашите искуства и знаење, кон институционализација на културата на солидарност¹. За овие идеи и нивната материјализација може подробно да се прочита во извонредниот зборник „Друг свет – огледи за системска трансформација на иднината“, каде уредничката Ивана Драгшиќ, во својот текст Искуствата од Ковид19 пандемијата како лекции за системска трансформација на иднината, за културата на солидарност забележува: Таа е место во кое новиот свет е возможен и активно се работи на него. 

Ова можеби звучи апстрактно, но зачетоците на тие институции постојат секаде кадешто директно се чувствува промајата од дупките на моменталниот систем; во реалциите, споделувањето, имагинацијата, знаењето и отпорноста на оние заедници кои се отфрлени, заборавени и маргинализирани од големите наративи. Помислете на сите самоорганизирани крводарителски акции, волонтерите кои купуваа немирници за постарите, групите за размена на знаење и вештини за време на карантините, или пак на почетокот на годината, на сите групи за поддршка (правна, психолошка, пријателска) на жртвите на сексуално насилство и вознемирување.

Финално, или можеби пред сè, потребна е мобилизација на различни фронтови која оваа култура би ја издигнала на ниво на политики. Можеби престојните локални избори се една таква можност, со оглед на големиот број на независни листи низ многу општини во земјата, кои се залагаат за различен начин на водење на политиката. Промените, оние кои се најнепосредни, често се креираат во нашето најблиско опкружување. 

 

 

Јас не сум тоа што правам, јас сум тоа што сум

 

 

И во држава како нашата, а и можеби особено во држава како нашата, соочени со нестабилноста на нашите работни места, несигурноста на инфраструктурата која ја плаќаме, а и феномените на прегорување и секојдневна експлоатација, се отвора можност да се бориме отаде ова секојдневие кое го знаеме. Бидејќи сега знаеме дека тоа освен што не е одржливо, не е ни вечно.

Од тоа воочување и тој потрес на идејата business as usual, не е несвојствено да се замислува, зборува и проектира за можните насоки во кои ќе се движиме како микро и макро заедници (и локални и глобални). Кризата, како и секоја криза, отвори простор за прифаќање на генералната идеја дека вака повеќе не може. Тоа вака ја подразбира бескрајната акумулација на богатство во рацете на одредена класа и експлоатација на ресурси која повеќе не можеме да си ја дозволиме. Тоа вака ја подразбира и hustle културата, која младите сè повеќе ја отфрлаат. Луѓето почнаа повеќе да спортуваат, да одмараат, да зборуваат повеќе меѓу себе, да се појавуваат во некои естетски, но и емотивно поавтентични верзии на себеси, да негуваат хоби, да се грижат едни за други – особено во контексти како нашиот, каде другите форми на грижа потфрлаат. Овие увидувања направија потребен простор за преспитување на нашата вредност како луѓе и доведоа до популаризирање на идеи како 6 часовно и флексибилно работно време, напуштање на канцеларијата, практични барања за реорганизација на работната инфраструктура за родителите, хронично болните и лицата со попреченост, потребата од силни синдикални здруженија, и инсистирање на солидарност, а не продуктивност, како централна вредност врз која ги градиме нашите релации.

 

 

Кризата со која се соочуваме е поразлична од големите економските кризи, бидејќи тоа што е ставено „на коцка“ е вредноста на животот на секој еден човек. Бројните откази и намалувањето на платите, оневозможувањето на многу луѓе да ја извршуваат својата работа од повеќе причини, исчезнувањето на одредни професии, и појавата на нови; како и согледувањето на времето како нешто вредно и потрошно, го промени начинот на кој размислуваме. Промениот начин на размислување, надежно би водел кон системска трансформација која би подразбирала заштита, безбедност и просперитет за сите луѓе, без разлика на нивната сила за продукција, како и раскрстување со идејата за продуктивност, раст и нерационална експлоатација на природни ресурси, како движечка општествена сила. Оваа идеја е едноставна, но радикална. Таа го оправдува универзалниот основен приход и правата на домување и здравствена заштита. Таа ја оправдува платата за живеење. Исто така, ни овозможува не само невработеноста, туку пензионирањето, попреченоста и грижата да ги гледаме како нормални, легитимни начини на живеење. Идејата е дека секој од нас има достоинство без разлика дали работиме или не.  

 

Јас не сум тоа што правам, јас сум тоа што сум. Поддршка на таа идеја подразбира нови матрици на размислување и дејствување. Подразбира раскрстување со моменталниот начин на општествено организирање. Подразбира одговорни, храбри и солидарни чинители на позиции на моќ и инаква прераспределба на моќ во приватните и во јавните релации. Особено подразбира грижа и љубов. Подразбира време кое не се користи за продуцирање и консумирање. Со досега познатиот начин, ваков вид на разбирање на животот, светот и местото на човекот во него, е речиси невозможен. Но имавме шанса да ѕирнеме дека можеме поинаку, и колку тоа поинаку ни е итно потребно. Сакам да верувам дека таа шанса ќе порасне во нешто поголемо, за сите нас.

 

 

 

 

 

 

 

¹Ивана Драгшиќ, „Искуствата од Ковид19 пандемијата како лекции за системска трансформација на иднината“, Друг свет – огледи за системска трансформација на иднината, Плоштад Слобода (2021)

 

 

 

 

 

 

 

Инспирација и користена литература:

 

Ивана Драгшиќ, „Искуствата од Ковид19 пандемијата како лекции за системска трансформација на иднината“, Друг свет – огледи за системска трансформација на иднината, Плоштад Слобода (2021)

Наташа Петковска, Преглед на владините мерки за превенција и заштита од корона вирусот и нивното влијание врз работничките права, Хелсиншки комитет за човекови права – Скопје (2020)

Jonathan Malesic, “The future of work should be working less”, The New York Times (2021)

Нашиот пат – 25 женски приказни од историјата

Нашиот пат е водич по културната, политичката и географската траекторија на Северна Македонија, во чијшто тек учествувале овие 25 жени. Книгата зборува за жени кои замислиле подобар заеднички свет и дејствувале активно; го создавале на воениот фронт, во науката или во социјалниот живот: курирки на народните движења, неформални министерки за социјална правда, партизанки, политичарки, писателки, уметници, први индустриски работнички, културни работнички, борки за човекови права, но и антагонистички мисионерки.
На промоцијата збор ќе земат авторките на публикацијата: Ивана Хаџиевска, Јана Коцевска и Ивана Драгшиќ. Ќе зборуваат за феминистичката страна на местата и приказните поврзани со нив, ќе зборуваат за процесот на документација и прибирање на материјалите, како и за проектот WoW, во чии рамки беше предвидена и се оствари реализацијата на оваа публикацијата.

Проектот „Жени за жени“ (WoW – Women on women) се фокусира на родовата еднаквост преку феминистичката перспектива, следејќи го наследството на жените од позицијата на жените од различни социјални и културни позадини.
За време на настанот, книгата, во пакет со хрватската и словенечката публикација со иста тематика ќе бидат бесплатни, но во ограничен број.
Во време кога се чини дека секојдневно се наоѓаме на некаква општествена, културолошка и политичка крстосница, овие приказни се потенцијална мапа за изнаоѓање на алтернативни начини на дејствување. Овие жени и места, како и приказните што ги спојуваат, не се паралелни или секундарни наративи, туку една од двете историски артерии во срцето на денешното општество, често изоставена од историите на градење и уривање на многу локални светови.

На следниот линк можете да ги најдете онлајн мапирана архива од приказните од македонското, хрватското и словенечкото издание.

Безбедниот абортус е основна здравствена заштита – и точка!

Две години по донесувањето на новиот закон за прекинување на бременоста, Македонија најпосле се вбројува меѓу земјите кои ја препознаваат важноста на медикаментозниот абортус како дел од грижата за женското репродуктивно здравје. Ова е значаен чекор напред кон обезбедувањето на квалитетна абортусна грижа заради што секоја година во светот се одбележува 28 септември – Меѓународен ден на безбедниот абортус.

Од почетокот на 2021 година, медикаментозниот абортус е достапен и кај нас, на Универзитетската клиника за гинекологија и акушерство во Скопје. Познат уште и како абортус со лекови, медикаментозниот абортус е безбедна алтернатива на хируршкиот метод, што се потврдува и со фактот дека со лекови се изведуваат дури 80 % од абортусите во земјите во ЕУ. А во услови на пандемија, абортусот со лекови се смета за побезбедна опција за прекинување на бременоста бидејќи ја сведува на минимум потребата од посета на здравствените институции со што се намалува ризикот од изложеност на ковид-19.

Сепак, медикаментозниот абортус во моментов е достапен само во една здравствена институција во Македонија. Како последица, девојките и жените кои живеат надвор од Скопје немаат можност да изберат како ќе ја прекинат бременоста, што значително ја ограничува нивната репродуктивна слобода.

Првите сознанија од досегашната примена на медикаментозниот абортус кај нас покажуваат дека над 90 % од жените се задоволни од оваа здравствена услуга и дека замената на хируршката интервенција и на анестезијата со лекови придонесува да се чувствуваат побезбедно и подостоинствено. Од друга страна, поради постојните мерки на заштита од ковид-19, болниците располагаат со намален број на слободни ординации, па дел од жените кои сакале да направат абортус во различни здравствени установи низ земјата, се соочиле со услови во кои приватноста им била нарушена и со несензитивен однос од здравствените работници.

Имајќи предвид дека актуелната пандемија дополнително им го ограничи пристапот на девојките и жените до здравствени услуги, денес, на Меѓународниот ден на безбедниот абортус, ние, членките на Платформата за родова еднаквост, бараме од здравствените власти да осигурат широка примена на медикаментозниот абортус низ целата земја, односно:
– Медикаментозниот абортус да стане достапна здравствена услуга и во болниците во другите градови низ земјата, и
– Да се осигури регистрација на лековите за медикаментозен абортус за да се обезбеди негова примена како на болничко ниво, така и во гинеколошките ординации на примарно здравствено ниво.

Поради сензитивноста на самата здравствена услуга, апелираме до здравствените установи да го гарантираат правото на приватност и на доверливост на жените кои се одлучиле да направат абортус. Апелираме и до здравствените работници да си ја вршат работата професионално, покажувајќи високо ниво на грижа и емпатија кон пациентките. На ваков начин, и здравствените установи и здравствените работници ќе придонесат за намалување на стигмата и осудата кон девојките и жените кои решиле да не ја продолжат бременоста. Ова е особено важно сега кога жените се социо-економски меѓу најпогодените од пандемијата.

Најпосле, во време кога голем број на десничарски влади во светот уште подрастично ги ограничија законите за абортус и пристапот до контрацепцијата, а сеопфатното сексуално образование и долгогодишните заложби за родова рамноправност станаа мета на манипулација и говор на омраза, здравствените чинители кај нас мора да го поддржат човековото право на слободен репродуктивен живот. На крајот на краиштата, абортусот е здравствена услуга како и сите останати во системот на здравствена заштита – и точка.

 

 

 

Со почит,
Платформа за родова еднаквост

Членки на Платформа за родова еднаквост:

1. Tiiiit! Inc.
2. Бори се женски
3. Женска граѓанска иницијатива АНТИКО
4. Здружение женски форум
5. Здружение за еднакви можности Семпер
6. Здружение за локален рурален развој
7. Здружение за унапредување на родовата еднаквост Акција Здруженска
8. Здружението за еманципација, солидарност и еднаквост на жените – ЕСЕ
9. Здружение за едукативен развој ЕКВАЛИС
10. Институтот за општествени и хуманистички науки
11. Коалиција „Сексуални и здравствени права на маргинализираните заедници“
12. ЛезФем
13. Мрежа за заштита од дискриминација
14. Национална мрежа против насилство врз жените и семејно насилство
15. Националниот совет за родова рамноправност
16. Организација на жени на град Скопје (ОЖС)
17. Организација на жените на општина Свети Николе
18. Организација на жените “Кумановка“
19. Реактор – Истражување во акција
20. Рурална Коалиција
21. Стела
22. ТАКТ
23. Хелсиншки комитет за човекови права
24. Х.Е.Р.А.
25. ХОПС – Опции за здрав живот Скопје
26. Хуманитарно Здружение „Мајка“
27. Центар за истражување и креирање политики (ЦРПМ)

Жената е жена (Une femme est une femme)

Режија: Jean-Luc Godard

Улоги: Anna Karina, Jean-Paul Belmondo, Jean-Claude Brialy

Времетраење: 83’

Земја: Франција

Жанр: мјузикл/комедија/романтика

Централното дејство во „Жената е жена“ (1961) лежи во замрсените релации помеѓу тројцата главни ликови: Анжела (Anna Karina), танчерка во стриптиз бар која тврдоглаво влегува во расправија со својот дечко Емил (Jean-Claude Brialy) бидејќи тој не сака да имаат дете и неговиот другар Алфред (Jean-Paul Belmondo) кој е лудо заљубен во Анжела. 

Иако има нешто моќно во истрајноста на Анжела, вистинската еманципација и само-актуелизација ја достигнува на самиот крај на филмот, кога решава да ги преземе работите во свои раце. Преку судирот со стереотипните етикети кои им се налепени на женските субјекти во филмот (жртва, неодлучна, плачка, маж-во-обид), Анжела останува да биде жена, но на свој начин.

„Жената е жена“ е ретко приемчив филм на Годар, еден од предводниците на францускиот Нов бран, односно несвојствена комедија која ги исмејува филмските тропи на Холивудските мјузикли. Покрај тоа што е филм за предизвиците на романтичната љубов, како и секој филм на Годар, така и „Жената е жена“ е љубовен чин посветен на уметноста на правењето филмови.

Пејзажи на отпорот/Landscapes of Resistance

Тоа е како да се прашува дали тревата, штурците, или барата се само позадина за настаните, или дали всушност учествуваат во нив, со своите сенки, длабочини, звуци, чекајќи да станат раскажувачи?“ – Ана Вујановиќ, ко-авторка на : : Пејзажи на отпорот : :

 

Документариот филм „Пејзажи на отпорот“ на Марта Попивода и Ана Вујановиќ,  премиерно ќе се прикаже утре, сабота, во 19:00 часот, во Музејот на современта уметност. Филмот ќе биде проследен со присуство и разговор на авторката Марта Попивода, во организација на КРИК – ФЕСТИВАЛ ЗА КРИТИЧКА КУЛТУРА, од каде велат „имаме привилегија во рамки на КРИК 06 да го споделиме македонското премиерно прикажување на оваа исклучителна филмска нарација, која ги поставува во совршена синергија интимниот, лирски пристап со силните идеолошко-политички светогледи на авторките.“

Јазик: Хрватски
Превод: Англиски
После проекцијата на филмот со лгромна радост го најавуваме присуството на режисерката Марта Попивода која ќе има разговор со Ивана Хаџиевска.

 

Досега филмот освои неколку награди (Cinema du Réel – Library Award; Чонџу меѓународен филмски фестивал – Награда за најдобар филм; Документарен фестивал Солун – награда Златен Александар; Сараевски филмски фестивал – Срцето на Сараево). Особено сме радосни и почестени што со нас ќе биде и режисерката на филмот Марта Попивода, со која после проекцијата на филмот ќе имаме разговор кој ќе го води Ивана Хаџиевска.
Синопсис

Соња (97) е една од првите жени што му се придружила на партизанското движење на отпорот во Југославија. Инспирирана од револуционерните книги што ги добивала од еден соученик во средното училиште, таа ѝ се придружила на комунистичката и антифашистичка организација кон крајот на триесеттите години на дваесеттиот век и во 1941 година станала партизанка во Србија окупирана од Германците. На крајот била заробена, измачувана и по неколку затвори и други концентрациони логори, била одведена во Аушвиц-Биркенау. Таму станала членка на отпорот и водач на една негова единица.

Слушајќи ја приказната на Соња, патуваме низ пејзажите на нејзиниот револуционерен живот, онакви какви што се денес – српските шуми и планини каде што се собирале партизаните, како и калта и безборојните оџаци на Аушвиц – кон нејзиниот минијатурен белградски стан каде што таа живее со својот сопруг и мачка.

Преку десет години, режисерката Марта Попивода и внуката на Соња и ко-авторка на филмот, Ана Вујановиќ, ги снимале своите разговори со Соња. Она што почнува како величење на отпорот на една жена и нејзините другари, постепено се претвора во кинематографски антифашистички манифест, онака како што авторките сé повеќе се соочуваат со подемот на фашизмот во денешна Европа.

 

 

РЕЖИСЕРСКА ЕКСПЛИКАЦИЈА

 

Јас сум феминистичка, квир и антифашистичка уметница и културна работничка. Еден од главните интереси во мојата работа е одност меѓу меморијата и историјата. Денес, за мене, тоа значи преиспитување на растечката плима на фашизмот и на радикализацијата на класното општество.
Антифашистичкиот отпор е централната тема на филмот, и е раскажан од две гледни точки. Главната е онаа на животната приказна на Соња, којашто почнува среде подемот на фашизмот во Европа во триесеттите години на дваесеттиот век. Соња е исклучително сугестивна раскажувачка, којашто може да зборува за минати настани без оние согледувања отпосле. Директно нé внесува во атмосферата и начинот на размислување на времето во кое се родил антифашистичкиот отпор.
Другата гледна точка е онаа современа на нас двете, сценаристките – Марта Попивода и Ана Вујановиќ – квир пар левичарски активистки од Белград кои емигрирале во Берлин. Ја посетувавме и интервјуиравме Соња во текот на повеќе од десет години, сопоставувајќи ја нејзината приказна со нашите искуства на подемот на фашизмот во денешна Европа.
Ана во филмот вели, „многу југословенски херои од Втората светска војна добија јавни споменици. Некои од нив се жени. Но ниедна не е преживеана од Аушвиц.“. Овој филм е направен како алтернативен споменик за Соња и многу други незнајни херои на антифашистичката борба. Она што е важно е што таа не е монолитен и безродов херој за нас, како оние што ги знаеме од официјалната историја. Нашиот кинематографски споменик е и афективен и контемплативен, донесувајќи го „женското лице на војната“. — Марта Попивода, јануари 2021 —

 

ЗА СОЊА
Од Ана Вујановиќ

 

 

Софија Соња Вујановиќ е родена во селото Петка, близу Валево, во Југославија. Родена е во 1920 година во богатото селско семејство Стојановиќ. Татко ѝ политички се ангажирал како социјалдемократ, пратеник. А исто така и како борец во Првата светска војна против германските окупатори. По основното училиште, таа се запишала во Првата Белградска Гимназија, а во подоцнежните класови се префрлила во валевската гимназија. Таму таа била активна во книжевното друштво кое го карактеризирала остра поделба меѓу комунистичката младина и националистите нарекувани „Љотиќевци“. Соња му припаѓала на комунистичкиот кружок, каде што нејзиното чувство за општествените неправди само се изострило. Поради таквиот политички ангажман била исфрлена од средното училиште. Истовремено почнала да се забавува со претседателот на книжевното друштво, Сава (Саша) Станишиќ, кој исто така бил секретар на окружниот комитет на СКОЈ (Сојузот на комунистичка младија на Југославија).
Кога ја исфрлиле од училиште ѝ било страв да се врати дома и за да не ја казнат со затворање во куќата, таа заминала за Белград со Сава, каде што тајно се венчале. Почнале да живеат заедно и станале комунистички активисти, делејќи книги и летоци, учествувајќи во приредби и други настани посветени на женските права и експлоатацијата на работниците, како и работејќи на тоа политички да се активира младината, жените, работниците и селаните.
Кога силите на Оската ја окупирале Југославија во април 1941 година, Соња и Сава помогнале да се организира она што се смета за првиот партизански одред на антифашистичкото движење во Србија – Валевскиот одред, а на 28 јуни тие станале борци на Колубарската единица. Соња била првата жена што ѝ се придружила на единицата. Во следните неколку месеци учествувале во бројни герилски акции и битки против нацистите, сé додека Сава не загинал. Иако останала без својата голема поддршка и љубов, Соња продолжила да се бори и набргу станала командир на партизанска единица. Меѓутоа, за време на зимата, партизанското движење завлегло во криза и многу борци биле заробени.
Соња била заробена во фебруари 1942 година и од тој миг почнува нејзиниот мачен пат низ нацистилките затвори и логори: логорот во Шабац, затворот на Гестапо во Белград, концентрациониот логор Бањица во Белград, Аушвиц-Биркенау и Равензбрик. Во нејзиното досие кај Гестапо пишувало дека тоа што “Sie ist eine größe Kommunistin” („Таа е голема комунистка“) е причината зошто е затворена. Таа подоцна гордо ќе го покажува тој лист хартија секогаш кога за тоа ќе ѝ се укаже можност.
Во логорите Соња продолжила да биде активна во самоорганизирањето на затворениците, па дури и во движењето на отпорот во Аушвиц, каде што станала водач на борбена единица. Ги преживеала сите затвори, благодарение на среќата, семејните врски, недоразбирањата, доброто здравје, како и поради ангажирањето во организации кои обезбедувале грижа и морална поддршка за затворените жени. На крајот, таа, заедно со уште четири девојки, избегале од една колона од цивили и германска војска на 27 април 1945 година. Со една од нив, Вида Јоциќ, со која веќе се познавала уште од партизани и од Аушвиц, останала доживотна пријателка.
По неколку месеци талкање низ Европа и поминувајќи разни програми за рехабилитација, таа пристигнува во Југославија, каде што, како комунистка, требало да се соочи со испрашување: Дали соработувала со нацистите? Дали била капо во логорите? И покрај тоа, таа продолжила со својот општествено-политички ангажман. Откако дипломирала на катедрата за книжевност на белградскиот универзитет, таа работела како новинар, а потоа и како библиотекар во универзитетската библиотека. Истовремено, цел живот била активна во зачувувањето на сеќавањата на фашистичките и нацистички злодела, како член на СУБНОР (Сојуз на здруженијата на борците од Народноослободителната војна) и неговиот Оддел за преживеани, преку јавни говори, интервјуа, отворени писма против растечкиот национализам во Југославија во доцните осумедесетти на дваесеттиот век, како и преку работата на југословенскиот павилјон во Аушвиц-Биркенау.

Како средовечна, Соња се мажи за комунистот Иво Вујановиќ – партизан и комунистички дисидент, и живеат заедно до крајот на нивните животи, во нивините доцни деведесети, опкружени со бројни пријатели, членови на семејството, другари , како и старателите. Тие ги одржувале во живот, политички ангажирани, па дури и ентузијастички расположени во врска со постигањето на поправедно и поеднакво општество.

 

ЗА АВТОРКИТЕ

 

 

Марта Попивода
Режисерка, продуцентка, ко-авторка

 

 

Марта Попивода е филмска авторка, видео-уметница и истражувачка. Нејзиното дело го истражува тензиите меѓу меморијата и историјата, колективните и индивидуалните тела, како и меѓу идеологијата и секојдневниот живот, со фокус на антифашистичките и феминистичките можности на југословенскиот социјалистички проект. Таа ужива во колективната пракса и веќе неколку години е дел од колективот ТкХ (Теорија што оди). Првиот долгометражен документарец на Попивода, Југославија, како идеологијата го придвижуваше нашето колективно тело, имаше своја премиера на 63-тото Берлинале и подоцна беше прикажан на многу меѓународни фестивали. Филмот е дел од постојаната колекцијана МоМА во Њујорк и се прикажува како дел од Што е совемената уметност?, онлајн курсот на МоМА за совемената уметност од 1980 до денес. Нејзини дела се претставени во големи уметнички галерии, како Тејт Модерн во Лондон, МоМА во Њујорк, М ХКА во Антверпен, Музејот на современа уметност +МСУМ во Љубљана, и други. Досега филмот освои неколку награди (Cinema du Réel – Library Award; Чонџу меѓународен филмски фестивал – Награда за најдобар филм; Документарен фестивал Солун – награда Златен Александар; Сараевски филмски фестивал – Срцето на Сараево).

 

Ана Вујановиќ
Ко-авторка

 

Ана Вујановиќ (Берлин/Белград) е културна работничка на полињата на современите изведувачки уметности и култура: истражувач, драматург, писател, предавач. Има докторат по театарски студии. И таа исто така била член на колективот ТкХ (Теорија што оди) со седиште во Белград, главен уредник на ТкХ списание за теорија на изведувачките уметности, 2000-2017. Неколку години особено била посветена на зајакнување на независните сцени во Белград и поранешна Југославија. Има предавано на различни универзитети и образовни програми низ цела Европа. Од 2016 е дел од тимот и менторка за студентите од четврта година на SNDO – School for New Dance Development/Школата за нов развој во тенцот во Амстердам. Учествува во уметнички проекти од полињата на перформансот, театарот, танцот и видеото/филмот како драматург. Има објавено голем број статии во списанија и збирки и авторка е и уредничка на неколку книги, во најскоро време на Собирање во живо: Перформансот и политиката во современа Европа, заедно со Л. Пјаца (Берлин: b_books, 2019). Неодамна го заврши и документарецот Пејсажи на отпорот, заедно со Марта Попивода, и во моментов работи на долгорочниот истражувачки проект Кон едно трансиндивидуално јас со Б. Цвејиќ.

 

——-
Оригинален наслов: Pejzaži otpora
Јазик: српско-хрватски
Режисерка и пистаел: Марта Попивода
Писателка и драматург: Ана Вујановиќ
Директор на фотографија: Иван Марковиќ
Монтажа: Јелена Максимовиќ
Звук: Јаков Мунижаба
Продуценти: Драгана Јововиќ и Марта Попивода за „Теорија на дело“ и
Јасмина Сијерчиќ за Bocalupo Films
Извршен продуцент: Софи Лили Ковач

 

„Доктор-јаснување“: Кога докторката не ги слуша пациент(к)ите

На 31ви август, прв пат по долго време, се одржа ПичПрич во живо – феминистичка иницијатива која ја водат Ана Василева и Румена Бужаровска, а која ја промовира женската усна историја. Овој пат темата на настанот беа гинеколошки приказни и зборуваа четири раскажувачки. Три од нив – Ана Мартиноска, Салија Бекир Халим и Алмира Фасљи Муарем – зборуваа од перспектива на пациентки, а Ирена Шуплиновска-Јордановска зборуваше од гинеколошката перспектива. Кога дознав дека гинеколог со искуство во јавното и приватното здравство е дел од панелот се израдував бидејќи бев заинтересирана да ја слушнам и докторската перспектива на ова прашање, особено од страна на жена. Исто така претпоставував дека штом д-р Шуплиновска-Јордановска одлучила да учествува на ПичПрич,таа ќе е спремна да ги слушне критичките гледишта на пациентките и отворено ќе зборува за системските проблеми во здравството. Сепак, не бев во право.

Сите три пациентки раскажаа многу трауматични, лични приказни за нивните искуства со различни гинеколошки прегледи, како и гинеколошка нега поврзана со зачнување и раѓање. Публиката беше посебно трогната од приказните на ромските активистки Салија Бекир Халим и Алмира Фасљи Муарем кои раскажаа за искуства со расизам и етничка дискриминација од самите гинеколози – нешто што речиси никогаш не се дискутира во македонскиот јавен дискурс. Бидејќи раскажувачките зборуваа за волку интимни искуства, a со цел да се создаде безбеден простор настанот намерно не се снимаше, нема да ги споделам деталите од нивните приказни. За жал, реакцијата на д-р Шуплиновска-Јордановска го направи просторот на ПичПрич антагонистички, па дури и до некаде небезбеден.

По раскажувачките, докторката се фокусираше на тешкотиите на докторската професија и пациентите кои некогаш знаат да не соработуваат. Наместо внимателно да ги сослуша приказните за нееднаков третман, јасна етничка дискриминација и ситуации каде докторите буквално коментирале за бојата на кожата на нивните пациентки (и новороденчиња), д-р Шуплиновска-Јордановска апологетски објаснуваше како некогаш на докторите не им е денот. 

Во нејзиното раскажување Салија Бекир Халим напомена дека колку и да е трауматична нејзината приказна, знае за Ромки кои се соочиле со многу полош третман, кој понекогаш и подрзабирал тепање и шамари врз пациентките. Во врска со ова, докторката објасни дека некогаш пациентките знаат да имаат „хистерични напади“ (што е патем сексистички, а не медицински термин) и го релативизираше насилството кое докторите некогаш го употребиле против пациентките. Нејзиното раскажување заврши со исвиркување од страна на гневната публика. 

За гинеколошката нега ретко се зборува отворено. Заради огромната стигма околу женската сексуалност, како и недостатокот на јавен дискурс околу анти-циганизам и расизам, сметам дека трите раскажувачки кои зборуваа на ПичПрич беа многу храбри и нивните излегувања беа за секоја пофалба. За разлика од нив, сметам дека реакцијата на д-р Шуплиновска-Јордановска е за секоја осуда.

Очекував разбирање за ранливата позиција и  сочувство со болката на раскажувачките, наместо одбрана на докторите, кои се на позиција на моќ во однос со пациентите. Секако, мора да се зборува за системската природа на траумите, расизмот, стигматизацијата на женската сексуалност, акушерското насилство, отсуството на дискурс околу стигматизацијата на квир, трансродови и интерсекс пациенти и сите други проблеми поврзани со гинеколошката професија. Но, исто така сметам дека оние кои имаат моќ во одреден систем треба да ги разгледаат проблемите и од индивидуална гледна точка. Во овој случај, гинеколозите треба да размислат интроспективно и да размислат и дали и на кој начин тие индивидуално допринесуваат до овие проблеми. 

Кога повеќето луѓе од публиката (а и од самиот панел) ѝ се обраќаа на докторката, нивната критика ја врамуваа во системска перспектива, а неколку од нив искористија варијација на фразата „не ги сфаќајте моите коментари лично“. Повеќето кои го направија ова, едноставно не сакаа да влезат во директен конфликт со докторката. Сепак, мора да се потенцира фактот дека д-р Шуплиновска-Јордановска зборуваше од позиција на моќ. Динамиката која спонтано се создаде помеѓу публиката и докторката ми беше споредлива со ситуации кога жени зборуваат за сексизам или сексуално насилство, а истовремено тешат маж-соговорник дека тие всушност не мразат мажи и дека секако не сите мажи се силувачи. Би рекла дека оваа динамика е споредлива и со ситуации кога етнички или расни малцинства зборуваат за расизам/етничка дискриминација додека истовремено тешат белец/член од мнозинството дека тој лично не е расист – односно токму ова се случи со Салија Бекир Халим и Алмира Фасљи Муарем кои потенцираа дека зборуваат за системски расизам. 

Во дискусијата по излегувањето на говорничките, една учесничка од публиката која зборуваше за своето искуство со прекинување на бременоста употреби термин кој го слушнав за прв пат, но соодветно ја опиша ситуацијата и комплетно ме воодушеви: доктор-јаснување. Учесничката го спореди со терминот „мажјаснување“ (анг. mansplaining), односно кога маж ѝ објаснува нешто на жена на патронизирачки или покровителски начин, најчесто во ситуации каде жената на која ѝ се мажјаснува веќе има добро познавање за темата за која мажот ѝ објаснува. 

Во ситуацијата со ПичПрич настанот, јасно е дека како жртви кои лично искусиле акушерско насилство, вознемирување и општо непријатни ситуации поврзани со нивното репродуктивно здравје, трите раскажувачки дефинитивно знаеја повеќе за негативните искуства низ кои тие лично поминале отколку докторката, која веројатно за прв пат ги запозна  таа вечер. Исто така, несомнено е дека како Ромки и активистки за ромски права (особено репродуктивни права) Салија Бекир Халим и Алмира Фасљи Муарем знаеја повеќе за расизмот кој го искусуваат Ромките во македонскиот здравствен систем од жена која последните осум години работи во приватното здравство, кое во најголем дел не е ни достапно за Ромите заради нивната етничко-економска угнетеност во нашата држава. Заради ова, многу е јасно дека д-р Шуплиновска-Јордановска доктор-јаснеше, наместо да ја искористи шансата на ПичПрич за да ги сослуша пациентките, да ги афирмира нивните искуства и да отвори поширока дискусија за тоа каква етничка или родова сензибилизација им е сѐ уште потребна на докторите.

Д-р Шуплиновска-Јордановска исто така кажа дека „вистината е некаде на средина“, но тоа не е точно. Не зборуваме за романтично раскинување или кавга помеѓу пријатели, туку за расизам, насилство и вознемирување каде има насилник кој доаѓа од позиција на моќ и жртва која искусува насилство/дискриминација. Ако вистината е некаде на средина, тогаш таа имплицира дека не им верува на големиот број пациентки кои тврдат дека имале трауматични искуства со гинеколози.

Сметам дека реакциите на докторката можеа да бидат многу подобри и можеше да се најде меѓусебно разбирање, доколку таа беше отворена да слушне констуктивни критики. За жал, заради антагонистичкиот однос, се пропушти шанса за вистинско меѓусебно разбирање, дури и ако тоа се случеше на микро ниво. 

Излегувањето на д-р Шуплиновска-Јордановска ме направи гневна, но сепак ми е мило што ПичПрич обезбеди форум каде што публиката можеше дирекно да се обрати на лице кое има позиција на моќ и што нејзините реакции развија жестока дискусија која ги соголи скриените проблеми во гинекологијата. Со овој текст се надевам дека ќе ја продолжам дискусијата за индивидуалните и системските проблеми во ова поле. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Овој текст е напишав во рамки на грантот еобезбеден од страна на Балканската фондација за демократија, проект на Германскиот Маршалов фонд на Соединети Американски Држави и Амбасадата на Кралството Норвешка во Белград.

Мислењата изразени во овој текст не ги одразуваат секогаш мислењата на Амбасадата на Кралството Норвешка, Балканската фондација за демократија, Германскиот Маршалов фонд на Соединети Американски Држави или на нивните партнери.

Scroll to Top