Статија

Дали „Еуфорија“ навистина го идеализира користењето на дроги?

Неодамна заврши втората сезона на популарната HBO серија „Еуфорија“ и сите имаме многу за дискутирање. Оваа серија ги следи животите на група тинејџери кои се справуваат со различни ситуации, како откривање на својата сексуалност, турбулентни пријателства, (не)здрави романтични врски, насилство од интимни партнери, како и користење и зависност од дрога. 

Иако во „Еуфорија“ одблизу ги следиме приказните на повеќе ликови, главната протагонистката, а воедно и нараторка на серијата, е Ру – седумнаесетгодишна зависничка која почнува да користи различни дроги откако татко ѝ се разболува од рак, а  продолжува со поинтензивно користење по неговата смрт. Во првата епизода, публиката дознава дека Ру се предозирала, и доколку сестра ѝ Џиа не ја нашла на време, таа најверојатно би била мртва. И покрај ова искуство, Ру не успева да апстинира долго: таа го поминува летото во центар за рехабилитација, но почнува повторно да користи кога се враќа дома. Ру се бори со својата зависност, но некогаш таа воопшто не се ни обидувада остане трезна: на крајот на втората сезона, таа успева конечно почнува поуспешно да ја лечи својата зависност и со големи тешкотии престанува да користи дроги до крајот на школската година. 

Како и повеќето продукции, „Еуфорија“ не е совршена серија.  До некаде се сложувам со дел од критиките, како преголемото сексуализирање на тинејџерите, или фактот што два важни ликови со уникатни перспективи од првата сезона – Кет и Мекеј – во втората сезона се практично избришани. Сепак, според мене, дел од критиките не држат вода, особено тие кои ја обвинуваат серијата за идеализација на зависноста и користењето на дроги

Прво, нереалистично и проблематично е да се очекува од една серија или филм да држат лекции за што е морално однесување. Ваквите очекувања може да доведат до ограничување на уметничкиот израз, (авто)цензура и морална паника. Кога станува збор за оваа специфична критика упатена кон „Еуфорија“, би потенцирала дека оваа серија всушност го прави токму обратното. Сцените каде се романтизираат опасни однесувања се често проследени со сцени кои ја прикажуваат бруталната реалност на тоа што им се случува на ликовите. Оваа динамика е дури присутна во една од репликите на Ру од првата сезона:

„Дрогите се некако кул. Мислам, тие се кул пред да ти ја уништат кожата. И животот. И фамилијата. Тоа е моментот кога тие веќе не се кул. Тоа е всушност многу тесен прозорец на кул.“

Без разлика дали ликовите или серијата експлицитно ни држат некаква лекција, или воопшто не го прават тоа, Сем Левинсон, креаторот и режисерот на „Еуфорија“, во интервју со Vulture објаснува дека тој сакал да ги покаже случувањата од перспективата и емотивната состојба на ликовите. 

„Рано утврдивме дека секоја сцена треба да биде интерпретација на реалноста или претстава на емоционална реалност. Не ме интересира реализмот. Ме интересира емотивен реализам,“ вели Левинсон во интервјуто. 

Всушност, заради фактот што Ру е нараторка на серијата, може  да се каже дека, на некој начин, целата приказна е прикажана од нејзина перспектива, дури и сцените каде таа е отсутна, односно дека „Еуфорија“ ја прикажува емотивната реалност на Ру. Така што, иако можеби ликот на Ру ја романтизира зависноста од дроги, тоа не го прави самата серија.

Иако преку ликот на Ру се прикажани последиците од зависноста од дрога, серијата истовремено успева да не го осуди и демонизира рекреативното користење на дрога или пак да ги дехуманизира корисниците на дрога. Многу често филмовите, сериите и приказните раскажани преку други уметнички медиуми кои инволвираат ликови кои се корисници на дрога, не ги прикажуваат овие ликови како целосни човечки битија, туку како метафора за сите ужасни работи кои може да ти се случат ако користиш било каква дрога. 

Еден таков пример е познатиот филм „Requiem for a Dream“ (2000) каде секој од четирите главни ликови-зависници завршува трагично и е во безизлезна ситуација – ликот на Џеред Лето ја губи својата рака заради користење на хероин, а неговата девојка (Џенифер Конели) мора да извршува сексуални услуги за макро, за да може да си дозволи да продолжи да користи хероин. Сите главни ликови завршуваат во понижувачки ситуации кои ги дехуманизираат, претварајќи ги во трагични симболи и предупредувачки приказни за публиката. Пораката на филмот е дека ако почнеш да користиш дроги, за тебе нема спас.  

За разлика од ликовите во Requiem for a Dream“, Ру е една од малкуте ликови кои се зависници во „Еуфорија“. Сепак, тие не се единствените ликови кои користат дроги или конзумираат алкохол. На пример, Меди и Кеси земаат екстази во епизодата со карневалот, а Џулс пуши џоинт и можеби зема некоја друга дрога кога е на забава во градот. Но разликата е што овие однесувања се генерално умерени и не подразбираат зависност од овие супстанци, туку рекреативна употреба која може да има краткорочни, но не и нужно долгорочни последици. Преку прикажувањето на „темната“, но и рекреативната страна на користењето на дроги, „Еуфорија“ успева истовремено сериозно да ја прикаже зависноста која може да произлезе од овие супстанци, но да не го демонизира повременото користење.

Сепак, можеби најважно е дека „Еуфорија“ не ја третира Ру како изгубен случај. Ру не е симбол на последиците од користење дрога или лекција за публиката, туку комплексен лик чија зависност не е претставена како личен морален пропуст, туку како состојба која има своја историја. Траумата која Ру ја доживеала по смртта на татко ѝ, со кого била многу блиска и нејзината предиспозиција за психолошки растројства, се дел од причините зошто Ру почнала да користи дроги. Оваа лична и интимна историја е издржано прикажана и ја прави Ру тридимензионален лик со кој можеме да сочувствуваме. 

Низ серијата Ру неколку пати пробува да остане трезна и потоа повторно почнува да користи дроги. Дури на крајот на втората сезона, откога го достигнува сопственото дно, таа конечно се обидува да биде трезна, не за некој друг, туку за себе.

 

Во овој контекст, најмногу впечаток ми има оставено епизодата каде Ру јаде палачинки со Али, 54-годишниот зависник од крек кокаин кој е трезен 7 години и ја запознава Ру преку групата за поддршка за зависници Narcotics Anonymous. Али ѝ станува спонзор на Ру и во оваа епизода тој ѝ објаснува  дека од случајни причини, како генетски предиспозиции, таа ја има болеста на зависност, но проблемот е што светот не ги гледа зависниците од дрога како луѓе кои страдаат од болест, туку ги гледа како себични. 

Низ епизодата, Али ѝ објаснува на Ру дека зависниците влегуваат во деструктивен круг каде сметаат дека направиле непростиви работи и токму поради тоа, не гледаат поента да се подобрат, продолжувајќи го деструктивниот круг. Али споделува со Ру дека тој бил насилен кон својата сопруга додека бил зависник, но дека тоа се променило од кога тој почнал да се лечи. Сепак, сопругата го оставила и едната ќерка сѐ уште не му простила и можеби никогаш нема да му прости. По оваа лична приказна, Али ја прашува Ру дали таа сепак мисли дека тој е добра личност и таа вели да. 

„Помислата дека можеби можам да бидам добра личност ме поттикнува да пробувам да бидам добра личност,“ вели Али. Ру ја повторува истата фраза на крајот на втората сезона, имплицирајќи дека овој разговор имал огромно влијание врз неа и дека истата помисла ја мотивира да остане трезна.

Разговорот помеѓу Али и Ру е еден од најдолгите и најмоќните дијалози во серијата. Оваа епизода е фундаментално различна од многуте популарни наративи за зависници, без притоа да ги минимизира потенцијалните последици од зависноста. Али преку својот пример ја учи Ру дека иако и двајцата направиле одредени грешки и биле насилни кон своите блиски, тие сепак можат и мора да се обидат да бидат подобри. Исто така, фактот што Ру не е магично променета по овој разговор одлично ја прикажува нелинеарната патека кон заздравувањето. Дури и на крајот на сезоната, Ру не ги има решено повеќето проблеми во нејзиниот живот, но сепак одбира да живее, наместо да се уништи. 

Чекајќи го ветрот

Пролистувате десетици просечни, потоа неколку кои едноставно не може ниту има потреба да се дочитаат до крај. Потоа некои се прилично добри, но има некој предвлидлив тек на приказната и авторски техники.

И ретко, навистина ретко и често сослема случајно „ловите“ нешто исклучително. И во нашиот културен контекст и традиција на книжевност за деца и млади скоро секогаш е превод и често поминува прилично незабележано.

Веројатно бидејќи квалитетната книжевност ги лоцира и осветлува местата кои се идеолошки и социјални конструкции, кои сме ги впиле и сме прифатиле да не одредат. И дополнително, ако е доволно храбра, нуди и варијанти на живот кои излегуваат од рамката и пред кои традиционално конзервативните системи имаат одбивност и зазор.

„Чекајќи го ветрот“ на Оскар Крун во издание на Бегемот и во одличен превод на Родна Русковска е таква книга.

Низ приказната за осамено 13-годишно девојче кое посакува да биде морнар, наоѓа спокој на остров со дедо и во заедничката тишина и градење брод се отвора јазол исклучително комплицирани семејни односи.

Скандинавската ненаметливост во изразот, воздржаност од судење, патронизирачки педагогии создава позадина за приказна за отвореност и прифаќање на нештата кои не може да се променат. Суптилно води кон пораката дека „бурата“ колку и да е страшна не трае вечно, семејството и кога станува раштракано низ неколку различни куќи не ја „истрошува“ љубовта, но мора да е отворено да ги прифати своите членови во својата различност.

Паралелно се воспоставува амбивалентна релација помеѓу тивката и загрижена Винга и новото девојче Рут. Релација која од взаемна одбивност се трансфомира во пријателство и во еден миг наликува на вљубување. Крун одбива да ги категоризира релациите, туку остава простор за слобода во текот на еден летен распуст пријателствата да растат да се трансфомираат без да ги изложи на системот и неговата потреба да именува, категоризира и врамува.

Романот во 2019 година е награден со наградата Август (која ја доделува здружението на издавачи) во категоријата за најдобра книга за деца и млади и ккомисијата која одлучува ја става во категорија за деца на возраст меѓу 12 и 15 години, додека пак во Германија е препорачана за деца над 9 годишна возраст.

Својата одлука жири комисијата ја образложува вака:
„Има многу што да се сака во Чекајќи го ветрот. Пред се, леснотијата на јазикот, поетската густина и прецизноста во тонот. Но, и прекрасниот приказ на главниот лик Винга и нејзиниот дедо, двајца самци, прикажани со топлина далеку од какви било стереотипи. Силна, но сама, Винга расте низ работата на поправка на бродот, како и во продлабочената пријателска и љубовна релација со врсничката Рут.“

 

И неколку дополнителни препораки:

Се радуваме што Чекајќи го ветрот ја добива Августовската награда, бидејќи вака се пишуваат навистина добрите детски книги: внимателно и со лесни чекори, каде што секојдневните настани имаат поголемо значење и детето постои како дел од поголем свет. Шведските сликовници и книгите за млади долго време држат високо ниво, но овде Оскар Крун покажува дека дури и насловите за децата на колу 12/13 години можат да го надминат она што е вообичаено.
Лота Олсон, Дагенс Нихетер

Јазичните вредности на Крун, емпатијата, тајмингот, окото за прикажување и споредните ликови ја прават книгата прекрасна, како дрвен чамец направен со љубов кон секој детал од занаетот.
Даниел Сјолин

Без претенциозни заклучоци, од сите гореванедени причини, купете си ја на Саемот на книга.

Медуза препорачува: Што да си купите на Саемот на книга?

Вчера започна 34. издание на Саемот на книгата кој ќе трае до 9ти мај, во Арена Борис Трајковски. Саемот може да се посети секој ден, од 10 до 20 часот.

Во продолжение ќе најдете повеќе предлог наслови кои ги склопивме во соработка со неколку македонски издавачки куќи. Истите можете да ги најдете на Саемот по намалена цена.

Насловите од домашните и странски автор(к)и кои ќе ги најдете тука промовираат феминистички и/или квир вредности, обработуваат таква тематика или, пак, едноставно го продолжуваат женското писмо со одлични писателки.

Артконект

Веќе пишувавме за извонредниот графички роман „Сината е најтоплата боја“ од Жил Маро, по кој е снимен и наградуваниот филм со истото име. На штандот на Артконект можете да ја најдете и прекрасната сликовница за деца и возрасни „Птицата во мене лета каде што ќе посака“, смислена, напишана и илустрирана од Сара Лундерберг.

Ви ги препорчуваме и збирката „Антарктик“ од Клер Киган за која ни пишуваше проф. и писателка Калина Малеска, како и „Мајки и камионџии“ од Ивана Добраковова, уште една збирка раскази за која можете да прочитате во текстот на Дијана Петрова.

Специјално за Саемот, од печат излегува и преводот на единствениот (засега) роман на Лана Басташиќ, „Фати го зајакот“.

Темплум

На штандот на Темплум, не ги пропуштајте насловите од едицијата Квир сквер:

  • „Како да се биде геј“ од Дејвид Халперин – капитално тело во квир теоријата во маестрален превод на Огнен Чемерски. „Како да се биде геј“ прави длабинска анализа на квир културата и субјективитетот на геј-мажите.
  • „Поматувањата на воспитаникот“ – Роберт Музил
  • „Морис“ – E. М. Форстер
  • „Во својот двор“ – Сузана Тратник
  • „Ред за ручек“ – Уршка Стерле

Од поновите наслови, ги препорачуваме збирката „Феминистички народни песни“ илустрирана од три сјајни уметници, која сведочи за богатството на македонскиот фолклор и зборникот „Попреченост – текстови за инвалидните тела“, книга која настојува да го поттикне знаењето за попреченоста кај нас со што ќе поттикне емпатија, солидарност и вклученост на овие лица во општеството.

Исто така, нема да погрешите со збирката „Глава што лебди“ на Марија Ангеловска, победничката на литературниот конкурс „Новите!“ за 2021 чија промоција ќе се одржи овој четврток (05/05) во МКЦ со почеток во 20:30ч.

Ако сте по расказите, проверете ги и збирките „Разнишан свет” на Ирена Јурчева и „Градски и шумски приказни“ на Мимоза Петреска-Георгиевска. Ако сакате поезија, тука се одличните стихозбирки „Вештерките денес“ на Калиа Димитрова и „Осетлива на светлина“ на Магдалена Хорват.

На оваа листа мораме да го додадеме и стрипот „Забранетиот плод“ на Лив Стромквист кој на неверојатно забавен начин ја истражува културната конструкција и односот на општеството кон женскиот полов орган. А ако сакате да ги израдувате најмладите (или детето во вас), наш предлог е преслатката сликовница „Морис и фустанот со боја на мандарина“ од Кристин Балдачино за која подетално пишува Фросина Крушкаровска.

Или Или

Домашни автор(к)и на штандот на Или-Или:

  • „Скопје од високата зона“ – Калина Малеска
  • „Денот на црвот“ – Симона Јованоска (роман на годината)
  • Румена Бужароска – „Мојот маж“ (достапна и на албански), „Не одам никаде“
  • Петар Андоновски – „Лето во кое те нема“, „Страв од варвари“
  • „Млечни заби“ – Хана Корнети
  • Делата на Фросина Пармаковска, Лидија Димковска и Оливера Ќорвезироска

Странски наслови:

  • „Кревки ангели“ – Ноеми Киш
  • „Болка од камен“ – Милена Агус
  • „Олга“ – Бернхард Шлинк
  • „Растроена жена“ – Јулија Франк
  • „Малечката Лили“ – Карафиат Оршоја
Антолог

Од тимот на Антолог ни ги препорачуваат следниве наслови: „Терај си го плугот по коските на мртвите” и „Бизарни раскази” од Олга Токарчук, нобеловка и феминистка, која исто така се огласува против хомофобијата во својата родна Полска.

Потоа, „Војната нема женско лице” и „Чернобилска молитва” од Светлана Алексеевиќ, уште една нобеловка и писателка која била сметана за толку бунтовна, па дури и радикална, што нејзините дела со години биле цензурирани во Русија. Тука е и книгата „Женски декамерон” од Јулија Вознесенскаја, една од најзначајните руски писателки.

Од балканските простори дефинитивно би ја издвоиле книгата на нашата Лилјана Дирјан, „Тешка свила”, писателка која не само што го продолжува женското писмо и е наградувана за нејзиното творештво на светско нво, туку е и основачка на Друштвото на независни писатели на Македонија.

Потоа „Лисица”, „Европа во сепија” и „Доба на кожата” од Дубравка Угрешиќ која важи за една од најкарактеристичните гласови меѓу европските романсиери. Би ја издвоиле „Невидлива жена” од Славенка Дракулиќ, хрватска писателка чии дела за феминизмот се преведени на многу јазици.

ПНВ Публикации

Од ПНВ Публикации ги препорачуваат:

  • „Ловостој.“ ‒ стихозбирка од Моника Херцег
  • „Понеделник или вторник“ ‒ збирка раскази од Вирџинија Вулф
  • „Доилката“ ‒ роман од Лилјана Пандева
  • „Годишни времиња“ ‒ роман од Јулијана Величковска
  • „Гладоморје“ ‒ збирка раскази од Јована Матевска Атанасова
  • „На ракавот на градот“ ‒ стихозбирка од Ивана Јовановска
  • „Вештерката Лоис“ ‒ новела од Елизабет Гаскел
  • „Слободата чекори гола“ ‒ стихозбирка од Марам ал-Масри
  • „Ерато“ ‒ стихозбирка од Дерин Рис-Џоунс
  • „Прием во градината“ ‒ збирка раскази од Кетрин Менсфилд

Понатаму, на штандот на Полица ќе ги најдете: „Мандарините“ (том 1 и 2) на Симон де Бовоар, „Госпоѓа Бовари“ на Гистав Флобер и „Крајот на Еди“ на Едуар Ли.

Ако ви се допадна романот „Нормални луѓе“ на Сали Руни и истоимената серија, можеби би сакале да го прочитате романот „Разговор со пријатели“ од истата писателка. Двете книги се достапни на македонски јазик на штандот на Култура

Нашите фаворити од Арс Ламина се романот „Лазарка” на Љупчо Петрески, класикот „Ноќна шума” од Џина Барнс, „Млечни заби” од Лана Басташиќ, како и 12те реобјавени книги на Оливера Николова.

Матица пријатно нè изненади со неодамна објавениот превод „На Земјата сме кратко прекрасни“ (On Earth We Are Briefly Gorgeous), дебитантскиот роман на Оушн Вуонг.

Ако сте фан на канадската писателка Маргарет Атвуд, неколку од нејзините романи се преведени од Бегемот.

Лезбејскиот бакнеж е револуција

„Што претставува женското (сексуално) задоволство, каде се одвива, како е испишано врз нејзиното тело, врз нејзиното несвесно? А како потоа да се предочи во текст?“ 

 – Hélène Cixous (1975, qt. in Distiller, 2005)

Да се пишува за првиот лезбејски бакнеж е предизвик. Не само затоа што се работи за „недозволена“, затаена и субверзивна желба, туку затоа што оваа желба е пред сè женска.

Во хетеросексуалните релации и теоретизирањето на истите, жената немала право да биде активен сексуален субјект и „посакувач“. Таа го претставувала објектот на сексуалната желба; нејзиниот нагон (ако воопшто постоел) бил „нагон кон пасивни цели“, односно цели на (ре)продукција во која жената е пасивен и потчинет примател (Иригаре, 1974).¹

Во една ваква телесна економија и хетеросексуална логика каде жената е вреднувана според употребната вредност за машкиот субјект, за лезбејките и лезбејската желба нема место. „Јаловата“ лезбејска желба која доаѓа од жена и е устремена кон жена, која е составена од женски субјект кој активно посакува друг женски субјект со единствена цел – обострано задоволство – боде очи со својата двојна субверзивност. Затоа лезбејскиот бакнеж бил и сè уште е револуција.

 

Кратка историја на лезбејското писмо

 

 

Самиот збор лезбејка своите корени ги наоѓа во лезбејското писмо.² Лезбос е името на грчкиот остров на кој живеела старогрчката поетеса Сафо во шестиот век п.н.е., првата жена која ја опејала љубовта кон жените. Пишувала за дневните женски навики, нивните релации, ритуали и ја величела женската убавина.

Во обид да ѝ ја зачуваат „репутацијата“, класичарите долго време пробувале да ја оправдаат нејзината поезија објаснувајќи како таа била учителка на група жени со кои развила силно пријателство, на што се должи нејзиното женско хвалоспевање. Ќе погодите, најголем дел од овие класичари се мажи (Parker, 1993).

Женското пријателство отсекогаш било најчестиот превез на лезбејската желба. Жените, многу повеќе од мажите, имале пристап до телата на другите жени. Женските пријателства биле значаен и формативен дел од развојот на секоја жена — почнувајќи од мајката, дадилката и/или постарата сестра, првата блиска пријателка, кругот на жените во семејството и соседството кои се вмрежувале и разменувале интергенерациски вештини и трикови. Плетење коси, шиење облеки, искажување нежности (прегрнување, бакнување, држење за раце, спиење во ист кревет), сите овие активности се толку нормализирани што никој не би се посомневал дека позади нив се крие некаков женски копнеж.

Чист пример за ваквата општествена наивност и замижувањето пред женската сексуалност гледаме помеѓу 17-тиот и 20-тиот век, кога се сметало за сосема прифатливо па дури и „модерно” жените да развијат романтични пријателства, односно силни, интимни релации на менторство и поддршка, но од кои отсуствувал сексуалниот чин (Faderman, 1981).

Во 19-тиот век, т.н. Бостонски брак, релација помеѓу две богати жени кои можеле да си дозволат да живеат заедно бидејќи не им бил потребен маж да ги издржува, бил многу честа појава во Англија и Америка. Голем број од овие релации биле од лезбејска природа, додека останатите жени влегувале во овие „бракови“ заради поддршката и автономноста која им ја овозможувале.

Оние малку историчари кои ја истражувале загадочноста позади овие романтични пријателства и нетипични заедници тоа го правеле преку анализа на нивните писма и дневници, па за нив велат дека биле и телесни и платонски, што е видливо од самите преписки во кои преовладуваат силни емоции, но и физичка експлицитност (Smith-Rosenberg, 1975).³

Американската поетеса Емили Дикинсон адресирала преку 300 писма до својата пријателка и менторка Сузан Гилберт. Во овие искрени, топли преписки, Дикинсон некаде прикриено, а некаде смело пишува за љубовта и возбудата која ѝ ја буди Гилберт, свесна за недозволениот копнеж: „А сега, збогум, Сузи… Праќам еден бакнеж, срамежливо, во случај да има некој таму! Не дозволувај им да видат, важи Сузи?“ Овие преписки го конзервирале лезбејскиот копнеж кој жените можеле да го разменат без да бидат уловени од општествениот радар.

Работите почнале да се менуваат кон крајот на 19-тиот век, кога сексуалноста станала тема на научни истражувања, со што хомосексуалноста била класифицирана како патологија или ментално нарушување. Зборот „лезбејка“ почнал официјално да се користи за жена која сака жени, но со појавата на првиот феминистички бран и почетокот на еманципацијата на жените, терминот почнал да се употребува и за жени кои отскокнувале од општествено-назначените родови норми. Романтичните пријателства кои само неколку години порано биле сосема природни, почнале да будат сомнежи, па жените, за да се заштитат, почнале да го одбегнуваат или кријат таквиот „абнормален“ близок контакт.

Од друга страна, можеби баш поради новонастанатите забрани и потиснувања од една страна, и окураженоста на феминистките и “Новите жени” од друга, на почетокот на 20-тиот век, лезбејското писмо се отвара кон пошироката публика. За прв роман кој обработува лезбејски теми во англиската книжевност се смета „Бунарот на осаменоста“ (Well of Loneliness, 1928) од Редклиф Хол. Меѓу попознатите пионерки на лезбејското писмо би ги вброиле и Џуна Барнс со „Ноќна шума“ (Nightwood, 1936), Натали Барни и Гертруд Штајн — кои биле дел од лезбејската заедница во Париз — поезијата на Ејми Ловел и романот „Орландо“ (Orlando, 1928) на Вирџинија Вулф посветен на нејзината љубовница, Вита Секвил-Вест. За жал, повеќето наслови речиси веднаш биле забранувани и/или цензурирани.

Овој роман, наречен најдолгото и најшармантното љубовно писмо во книжевноста, ја начнува и проблематиката на лезбејското и/или женското писмо. Имено, за да ја раскаже приказната на својата љубовница, нејзините афери и прогресивни животни искуства, Вулф мора да ја претвори во маж, кој на половина од романот станува жена. Во отсуство на женски јазик и писмо, женски простори и место за жените во јавниот простор, Вулф не случајно ја одбира биографијата како еден дотогаш традиционално машки жанр во кој се величеле машките фигури и нивните херојски подвизи за да изврши негово женско (ако дозволите, лезбејски мотивирано) преобраќање.

Во 50-тите и 60-тите во Америка, главниот приказ на лезбејската желба во популарната култура биле лезбејските „евтини приказни“ (pulp fiction), кои можеле да се најдат во најблиските трафики, железнички станици и автобуски постојки, а кои ја одминувале цензурата поради тоа што не биле сметани за угледна литература. Иако циркулацијата на овие приказни е важна бидејќи на некој начин го признава лезбејскиот идентитет и им овозможила на многу квир жени (дури и на оние од руралните градови) да се почувствуваат препознаени и помалку осамени, сепак станува збор за проблематична и стереотипна лезбејската репрезентација во која преовладувале сензационализам, насилство (несреќен крај) и клише лезбејски тропи (пр. доминантната „буч“ лезбејка која заведува хетеро/би жени).

Според Matrix (2010), овие репрезентации содржат елементи на лезбо/хомофобија со самото тоа што ја тривијализираат и цензурираат лезбејската желба и не ѝ даваат можност да биде нешто повеќе од девијантност. Пред сè, овие приказни се проблематични бидејќи се напишани „од/за машкиот воајеристички поглед кој го претвора лезбејскиот копнеж во спектакл за машко задоволство” (5).

Проблематичното претставување на женскоста и женската сексуалност во хетеро и хомосексуалните релации е тема за која за првпат почнува експлицитно да се пишува во втората половина на 20-тиот век од страна на француските филозофки Бовуар, Иригаре и Хелен Сиксус. Тие ја теоретизираат женската другост, (не)постоењето на женскиот дискурс и предизвикот да се изразат женските искуства низ пишаниот збор.

Па така, Иригаре забележува дека отсекогаш сме користеле машки параметри за да зборуваме за женската сексуалност. Таа го поставува прашањето како жената може да се изрази себеси користејќи јазик кој од самиот старт ја објективизира, а како решение го нуди следново: „Да се испреврти секое значење, од назад кон напред, од долу кон горе… одлучно да се инсистира на овие празнини во дискурсот кои потсетуваат на местата на нејзиното исклучување“. 

Овие празнини биле детектирани и на извесен начин пополнети од страна на квир писателките кои учествувале во вториот феминистички бран и геј движењата во 70тите. Пишаниот лезбејски збор истовремено се претвора во политички манифест бидејќи самиот лезбејски идентитет станува политички идентитет кој е во дијалог и интерсекција со другите индентитети (расен, класен, етнички). На површина избиваат гласовите на „обоените“ жени како Audre Lorde која пишувала за женскиот еротизам и своите лезбејски искуства и се претставувала со зборовите „јас сум црна, лезбејка, мајка, борка, поетеса“, Paula Gunn Allen или Jewelle Gomez. 

Во децениите кои следат, развојот на книжевните жанрови како фантазијата, научната фантастика, графичкиот роман, романот за млади, автобиографијата и мемоарите; депатологизацијата на хомосексуалноста и трансродовоста; развојот на квир студиите во 90-тите и активната и видлива борба на ЛГБТ заедницата ги охрабриле квир жените јазично да експериментираат и да наоѓаат нови медиуми низ кои ќе ги пренесат своите искуства и ќе ја преземат автономноста врз сопствената желба и репрезентација. Паралелно со пишаниот збор, лезбејската (квир) репрезентација навлегува и во другите културни медиуми како музиката, големото филмско платно и телевизиските екрани. 

 

Потребата од афирмативен наратив и лезбејска репрезентација

 

 

Нашето видео за првиот лезбејски бакнеж има за цел одново да го актуелизира прашањето за тоа зошто е важно активно да се зборува и пишува за лезбејската желба, таа да се портретира во културните медиуми и воопшто, зошто е важно да се креира афирмативен наратив за квир жените.

Тргнувајќи од самото видео, за почеток, ќе го издвојам токму фактот што на овој прашалник добивме само 17 одговори. Далеку од тоа дека во Македонија нема лезбејки и квир жени или дека видеата на кои работеше тимот на Медуза изминатиов период не наишле на поголем одзив. Дали се работи за скокотлива, но премногу интимна тема? Тема која е сè уште контроверзна и табу за овие простори? Или тема за која квир жените не се чувствуваат безбедно и лагодно да пишуваат и зборуваат, дури и да е тоа анонимно?

Преку читањето на оние одговори кои сепак ги добивме, стигнуваме до втората причина – трансформацијата која ја предизвикува првиот лезбејски бакнеж и која се спомнува во секој еден од нив: 

Преубаво ми беше, се чувствував своја и како да се имам пронајдено. Во тој период имав излезено како бисексуалка, а кратко после тоа излегов како лезбејка. Пресреќна сум што се пронајдов самата себе.

Првиот бакнеж ми беше со една девојка од Тиндер. За жал не со љубовта на прв поглед, но беше атрактивна, интелигентна девојка. Го помнам како најдобриот бакнеж дотогаш (имав бакнато неколку цис-мажи пред тоа). Бевме кај мене дома. После таа вечер само си потврдив себеси дека она што сексуално ме привлекува се жени, додека мажите ме привлекуваа само романтично. Со жените имав сè. 🙂

Не се сеќавам толку јасно на самиот бакнеж, но се сеќавам на магичното чувство кое го немав додека се бакнував со маж. Ме промени засекогаш, ми покажа дека не било ништо погрешно со мене, туку напротив, се чувствував своја и вистинска за прв пат во животот!

Со личноста со која се случи тоа (претходно добра пријателка) си ветивме дека нема да спомнеме ни збор за ова. Секако дека имаше влијание врз нашето пријателство, но уште поголемо влијание врз тоа кои сме ние, која сум јас. Уплашена од последиците кои ќе ги носам, општествено, особено фамилијарно, но сепак решена и гласна да бидам своја без разлика!

…Ми го промени животот, поради неа знам која сум.

Градски парк, април пред 2 години. Ах…најубавата конекција што сум ја имала со некој човек. Треперење, возбуда. Почеток на нешто преубаво (најубаво за мене) и нешто многу страшно (во очите на татко ми). Ме промени во секој можен поглед.

Ако се обидеме да ги утврдиме координатите во кои се испресекуваат и преклопуваат овие лични и интимни одговори, тоа дефинитивно ќе бидат фразите „ме промени“ и „се чувствував своја“. Очигледно е дека надминувањето на стравот и срамот (..секој следен бакнеж беше помагичен и со секоја следна девојка чувствував помалку анксиозност и стрес..) и чувството на ослободување и олеснување во мигот кога лезбејската желба конечно ќе се реализира (..се осетив како товар од грб да ми беше симнат..) за овие квир жени значело да се пронајдат и разберат себеси, вистински да ги осознаат своите потреби, да ги прифатат и да се препуштат во уживање на истите (Бакнежот ми ги расчисти сите дилеми за мојата сексуална ориентација).

Како трета причина би ја навела дискриминацијата со која за жал квир жените (односно ЛГБТ лицата) се соочуваат во Северна Македонија. Како што покажува истражувањето, квир жените сè уште се мета на говор на омраза, нетолеранција и неприфаќање од средината во која живеат. Неколку од одговорите кои ги добивме ги спомнуваат стравот и неможноста овој важен дел од себеси да го споделат со најблиските без да бидат осудени:

Почеток на нешто преубаво (најубаво за мене) и нешто многу страшно (во очите на татко ми).

Мојот прв бакнеж се случи на катна гаража во Прилеп. Беше најмагичното чувство што можев да го замислам. Се уште ме радува фактот што ја натерав мојата хомофобична мајка да ме однесе до Прилеп за да ја видам девојка ми.

Кај една од девојките, семејството и религијата се главната пречка да се развие лезбејската релација:

Беше со мојата најдобра другарка, кај неа дома… И двете имавме чувства една кон друга, но не сакаше да оди против религијата и семејството за да бидеме заедно…

Се спомнува и интернализираното чувство на омраза и гадење кое го искусуваат некои квир жени непосредно по првиот лезбејски контакт, а кое доаѓа од внатрешниот конфликт при помислата дека нивниот интимен живот се коси со општествено прифатените форми на љубење и живеење:

Немав чувство на гад или пак дека тоа што го правам е неприродно. Што е чувство што многу жени го имаат во квир романтични односи

Исто така, она поради кое ми се чини важно да зборуваме за лезбејскиот бакнеж и сексуалната желба која една жена може да ја чувствува кон друга жена е рушењето на  табуата околу (постоењето на) женската сексуалност и нејзината флуидност, како и отвореноста на жените кон сексуалното изразување и експериментирање кое многу често се премолчува и порекнува:

Беше една Нова година, сигурно пред 10тина години, бевме собрани цело друштво и мислам дека сите бевме поднапиени. Најпрво се бацивме со една другарка пред дечко ѝ и уште неколку луѓе и сите беа воодушевени што нѐ гледаат. Беше многу, многу поубаво од било кој стрејт бакнеж до тогаш! До крајот на вечерта се бацив уште со една или две другарки и оттогаш уште неколку пати си го повторував тоа со една од нив чисто од заеднички ќеф.

Се случи неочекувано за време на привремена работа на брод во САД. Случајно запознав девојка која беше хомо и од првиот момент кога ја здогледав ме привлече како никој досега. Се почувствував чудно но не можев да ги сокријам емоциите и возбудата. После долго дружење и признав и таа не ми веруваше затоа што сум хетеро. Сепак се случи тој бакнеж кој беше толку многу страсен, сензуален и сладок. Тој бакнеж ми е едно од моите најубави доживувања и бидејќи сум феминист дефинитивно верувам дека моите потреби, стравови, фантазии може да ги разбере само жена.

Лезбејките и квир жените имаат право на видливост и репрезентација преку афирмативни наративи кои нема да ги обликуваат нивните идентитети и сексуалност низ фалоцентричен дискурс ниту пак да ги редуцираат на стереотипни категории чија целна група се повторно мажите и нивното задоволство. На квир жените им должиме афирмативни наративи кои ќе ја признаат флуидноста на лезбејската желба, нејзината себе-спознавачка и трансформативна енергија. Најпосле, субверзивноста и политичката борба врежана во лезбејската желба не ја ослободува, реафирмира и испишува само желбата на квир, туку на жените воопшто. 

 

 

 

 

 

 

 

¹Ова не е случајот со сите хетеросексуални релации, туку станува збор за историска матрица според која хетеренормативното општество го вреднува(ло) сексуалниот чин и призмата низ која истиот се теоретизирал. Женската сексуална желба останува недоволно истражена и сè уште се третира како енигма. Субверзивноста на лезбејската желба е во тоа што доаѓа од жена која јавно и отворено го признава своето чезнеење кон, повторно, жена.

 

²За потребите на текстот, се задржуваме на најзначајните/пресвртните моменти во лезбејското писмо со фокус на Западниот канон. Иако ограничена, оваа книжевна историја е непорекливо важна и катализаторска за лезбејската книжевност во целост.

³Ако сакате да прочитате нешто повеќе за романтичните пријателства, предлагам да го побарате есејот Caroll Smith-Rosenberg насловен The Female World of Love and Ritual: Relations between Women in Nineteenth-Century America.

 

 

 

Користена литература:

Natasha Distiller. (2005). Another Story: The (Im)Possibility of Lesbian Desire. Agenda: Empowering Women for Gender Equity, (63), 44-57. doi:10.2307/4066629

Faderman, Lillian (1981). Surpassing the Love of Men: Romantic Friendship and Love Between Women from the Renaissance to the Present, Quill. ISBN 0-688-00396-6

Matrix S. “Desire and deviate nymphos: performing inversion(s) as a lesbian consumer”. J Homosex. 1996;31(1-2):71-81. doi: 10.1300/J082v31n01_05. PMID: 8827493.

Parker, Holt (1993). “Sappho Schoolmistress”. Transactions of the American Philological Association. 123.

Smith-Rosenberg, C. (1975). “The Female World of Love and Ritual: Relations between Women” in Nineteenth-Century America. Signs, 1(1), 1-29.

Иригаре, Л. Спекулум на другата жена, Скопје, Euro-Balkan, 2002

Неуспехот во уметностите треба да се охрабрува како интегрален дел од праксата: Интервју со Дарко Алексовски

Дарко Алексовски (1989, Македонија) e визуелен и изведувачки уметник. Магистрирал и дипломирал на Факултетот за ликовни уметности во Скопје, а како уметник гостувал на повеќе уметничките резиденции. Неговата практика се формира на пресекот помеѓу текстуални, сликарски и архитектонски референции. Меѓу другото, неговите уметнички интереси ги вклучуваат и институционалната критика и долгорочните соработки со други уметници. Заедно со Зорица Зафировска, Дарко ќе изложува како дел од тековниот Skopje Pride Weekend, односно на затварањето на фестивалот, на 9 јуни, во 20:00ч. во КСП Јадро, па ја користиме оваа шанса подетално да се запознаеме со неговата пракса.

 

 

Фотографија: Милена Николовска
Здраво Дарко! Се радувам што ми се укажа можноста да ти поставам неколку прашања за твојата уметничка пракса, бидејќи како што веќе веројатно знаеш, сум огромна обожавателка:) Неодамна се врати од твојата уметничка резиденција во Австрија. Како помина таму?

 

 

Здраво Калиа! Да, неодамна бев на уметничка резиденција во Atelierhaus Salzamt во Линц, организирана во контекст на CreArt мрежата – искуството беше уникатно и чудно истовремено, претпоставувам како и било кое патување во сè уште пандемиските услови. Од аспект на тоа што работев за време на резиденцијата, одлучив да ја продолжам серијата дела насловена „Места за мечтаење“, која иронично ја почнав во време кога патувањето беше навистина невозможно. Овојпат самото патување и престој ми беа и извесна пречка во работата со сеќавања и замислени места, па за „мечтаењето“ избрав места што ги среќавав и доживував низ Линц.

 

 

Места за мечтаење, 2020
Додека го конципирам разговорот ме ѕирка “Nothing gold can stay” од твојата серија дела „Music for heart brakes“, преку која всушност и се запознав со твојата работа. Дали сакаш да ни кажеш повеќе за таа серија која, ако не се лажам, излезе за време на пандемијата? Дали на некој начин специфичноста на оваа година имаше удел во серијата која визуелно ни пренесува песни кои во даден период ти биле важни?

 

“Music for heartbreaks” е една мини серија од осум слики, специјално изработена за digislavia. Сите осум дела се една романтизирана верзија на стихови кои се извадени од контекст и оставени на сите што се љубопитни да бараат и погодуваат од кои песни се стиховите. Иницијално сакав да направам плејлиста со песни што ги слушав во тој период, но сликите како медиум ми делуваа како попоетско филтрирање на менталната состојба низ која поминував. Ова несвесно ме доведе до репетитивно слушање на неколку исти песни што ме потсеќаа на една конкретна личност. Во принцип насловот е описен и укажува на самата намера на специфично селектираните стихови, но ми беше интересен и партиципативниот аспект со кој можам на публиката да ѝ оставам простор да погодува или истражува за кои точно песни се работи. Пандемиските услови и намалената фреквентност на физички релации секако имаа удел во конципирањето на овие дела. Главната идеја беше да ги споделам овие песни со луѓе кои можеби поминуваат низ слична ситуација како и јас.

 

Фрагмент од Music for Heartbreaks, 2020

 

Всушност и во други твои проекти ја покануваш публиката да влезе во интеракција со делата. Дали оваа стратегија отсекогаш беше природен дел од твојата пракса и дали имаш однапред утвредени очекувања од публиката?

 

Па, искрено, се обидувам колку што можам да ги намалам очекувањата, бидејќи динамиката и реакциите на публиката се секогаш изненадувачки. Непредвидливиот аспект на партиципативните методи, што често ги користам при изложување или презентација на моите дела, е тоа што публиката не е обврзана да следи никакви правила, па така и крајниот резултат од делото е нешто што не може да се испланира. Партиципативноста е нешто што не секогаш е инхерентен дел од темите и идеите со кои работам, но е креативен избор кој одлучувам дали и како ќе го користам.

 

Фрагмент од Music for Heartbreaks, 2020

 

Твоите дела визуелно ги доживувам како некоја мешавина од сонлива меланхолија, носталгија кон постоечки но и измислени места и луѓе, просторот меѓу кажаното и недокажаното…Како го изгради твојот јазик, кој низ сите различни серии и дела останува доста кохерентен?

 

Мислам дека порано секогаш гледав со секој нов проект на некој начин да го саботирам она што сум го сработил и изложил претходно. И долгорочната работа со исти идеи или во ист медиум многу брзо ми здосадуваше. Она што сега веројатно се препознава како мој визуелен јазик е нешто што произлезе во последните 2-3 години. За разлика од претходно кога се инспирирав исклучиво од визуелни референци, во последно време најголем дел од она што го работам е под силно влијание на музички и литературни дела, а особено од наративните методи кои се користат во музиката или литературата. Во читањето и слушањето има едно времетраење што ми недостасува кај визуелните уметности. На тој начин и почнав да работам дела во серии – структури кои се слични на албум со песни или роман во неколку делови. Ептен се согласувам и со тоа што спомнуваш „сонлива меланхолија“, бидејќи еден од главните квалитети кон кој се стремам во моите дела е таа сонлива (dreamy) атмосфера.

 

Можеби грешам, но ми се чини како розевата боја да е најважна во твојата палета? Дали нежноста со која твориш и елементите кои ги користиш претставуваат мал протест против ригидните рамки на маженственост и женственост со кои сме пораснати?

 

Да, розевата боја е доминанта во речиси сè што имам изложено во последниве неколку години. Точна е и забелешката за малиот протест на розевата боја против ригидните рамки на општественото поимање на родовите идентитети и улоги. Големо влијание на моите дела имаа неколку проекти на Велимир Жерновски, а и розевата што ја користи Трејси Емин бидејќи во нејзиното сликарство е антропоморфизирана и поврзана со телесноста – според ова почнав розевата да ја користам и како наративна алатка, а не исклучиво како боја. Во принцип секогаш избегнувам дефинитивен одговор на ова прашање☺

 

Зборовите, поетичноста и генерално раскажувањето (storytelling) се доста карактеристични за твојата работа. Приказните кои ги раскажуваш преку твојата ументост се истовремено интроспективни и интимни, но и лесно комуницираат со личноста од другата страна, а често (успешно) се испреплетуваат личното и политичкото, индивидуата и колективитетот, среќата и траумата… Дали темите го избираат методот или обратно?

 

Се согласувам со ова гледање на мојата пракса, дури би додал и дека најчеста креативна одлука е политичкото и колективното да ги прикажувам преку личното и индивидуалното. Делата и проектите секогаш се иницирани од лични приказни кои понатаму ги транскрибирам со помош на визуелни средства и медиуми. Ова е и честопати ранлива позиција бидејќи сам ги одредувам границите на она што го споделувам со публиката. Таков е на пример случајот со „Љубовните писма до осаменоста“ – дело составено од вистински неадресирани љубовни писма, во кои од една страна, на публиката и ги откривам моите интимни размислувања поврзани со невозвратена љубов, а од друга страна, наративноста е структурирана на начин што им дозволува на читателите да се пронајдат во некој дел од она што е напишано.

За мене методите сами по себе не значат ништо без контекст, така што темите секогаш ги избираат методите – некогаш повеќе, некогаш помалку успешно 🙂 Многу ми се допаѓа еден цитат на Френк О’Хара од неговиот манифест за персонизмот (кој го парафразирам) : сè што сакал да каже преку неговите стихови, всушност е нешто што можел и директно да го каже некому во телефонски разговор; поезијата не е помеѓу две страници, туку е секогаш помеѓу две личности. Во таа смисла, и јас се обидувам преку раскажување да комуницирам со публиката на индивидуално ниво, како тивок телефонски разговор пред спиење.

 

Во среда ќе го проследиме отворањето на заедничката изложба со Зорица Зафировска, како дел од Викендот на гордоста Скопје во КЦП Јадро. Темата на изложбата е „Настрано заедничко: траума и утопија“, како дел од пошироката фестивалска тема која се бави со политики на пријателство, љубов и афекти. Како ти го разбираш и доживуваш настраното заедничко?

 

По препорака на Славчо Димитров, вовед во темите на ова издание на Викендот на гордоста ми беа неколку текстови и теоретски концепти на Хозе Естебан Муњоз. Баш преку овие можам и да зборувам за тоа како го разбирам настраното заедништво: како заеднички копнеж по вистински и замислени места, естетизирање на сеќавањата и имагинацијата, како и вчудоневиденоста со секојдневното. Мислам дека утопијата како концепт е комплементарен на концептот за траума, а заедно чинат една целина во која целата заедница може да се препознае и да ја разбере. Со Зорица низ еден колаборативен процес направивме и едно заедничко дело кое ќе биде изложено покрај нашите индивидуални проекти. Настраното заедничко го гледам и во потенцијалот за развивање интердисциплинарни уметнички и културни соработки.

 

Љубовта е битна тема за фестивалот оваа година, а и битна тема во твојот израз, како што е и името на една од твоите серии дела „Never not in love“. Како се преведува оваа комплексна емоција во таа серија, но и општо во твоето целокупно творештво? Прашањето е тешко, но затоа е и последно 🙂

 

“Never Not in Love” е технички и содржински комплексна интервенција во простор, за првпат конципирана и реализирана во соработка со PrivatePrint. Инсталацијата вклучува две засебни серии дела: „Љубовни писма до осаменоста“ и „Бранови“. Оваа емоција на „постојана вљубеност“ одлучив да ја пренесам преку 7 писма кои зборуваат за невозвратена љубов, но и со самиот контекст во кои се читаат писмата, а го создава серијата од една мултиплицирана фотографија од морски бранови. За да преведам некоја комплексна емоција со која работам во едно дело, секогаш се обидувам да работам на пресекот помеѓу различни визуелни и текстуални референци и слоеви на исчитување и толкување на делото. Работата со креативни одлуки за изнаоѓање релации помеѓу емоциите и како тие се пренесуваат преку уметнички дела, за мене подразбира и моменти на неуспех – нешто на што искрено се радувам бидејќи неуспехот во уметностите треба да се охрабрува како интегрален дел од праксата.

 

Never Not in Love, 2019, PrivatePrint Studio, Скопје.
Изглед од изложба – просторна инсталација, варијабилни димензии.
Фото кредит: Зоран Шеќеров

 

 

Never Not in Love, 2019, PrivatePrint Studio, Скопје.
Изглед од изложба – просторна инсталација, варијабилни димензии.
Фото кредит: Зоран Шекеров

Како јас да ѝ верувам на правната држава?

Џејлан Велиу е активистка, левичарка и политички активна граѓанка од своите 15 години. Таа учествувала во многу различни граѓански иницијативи — протестите против полициска бруталност и против поскапувањето на цената на електричната енергија – Аман (2011-2012), Иницијативи за помош на бегалците (2014), Студентски пленум и многу други. Кога во 2015тата година се зборувало за обединување на овие различни движења и се формирал Иницијативен одбор за формирање на левичарска партија, Велиу станала дел од истиот. Таа активно собирала потписи со цел регистрација на партијата и за помалку од три месеци потписите беа собрани и партијата Левица била регистрирана.

По преземањето на партијата од Димитар Апасиев – потег кој многумина од иницијалните основачи на партијата го сметаат за нелегален – оваа партија ѝ е непрепознатлива на Велиу. Со двајца гласни пратеници и 49 советници на локално ниво, влијанието на Левица расте, додека Велиу и други поранешни членови на партијата изгубија клучни судски битки. На 18ти март, активистите Здравко Савески и Владимир Куновски добија осуда од 6 месеци затвор и се задолжени солидарно да платат износ од половина милион денари за материјалната штета предизвикана од кршењето на претседателската канцеларија за време на протестите на Шарената револуција – пресуда која многу активисти и Хелсиншкиот комитет за човекови права остро ја осуди. Спорот кој Џејлан Велиу го изгуби е всушност долгогодишен работен спор со партијата Левица и Велиу беше задолжена од судот да исплати 87 000 денари – сума која е превисока за просечниот работник. 

Џејлан Велиу разговараше со Медуза за овој спор, за Левица, за работните спорови во Македонија и за солидарноста.  

 

 

Дали би можела да коментираш околу моменталните политики на Левица? На кој начин се разликува партијата од твоите идеолошки убедувања?

 

 

Левица денес е партија без јасна идеологија и политичка програма. Партиските ставови зависат од моменталната потреба, што „пали“ кај народот. Ваквиот евтин популизам на разгорување на националните страсти и популистичко профитирање врз работничката мака, штетно влијаат врз развојот на социјалистичката идеологија. Левица моментално е реформистичка партија која не е ништо поразлична од останатите буржујски партии. Таа не ги претставува интересите на работниот народ, напротив, е дел од системот кој угнетува работници. Партијата сега може да се класифицира како национал романтичарска или национал социјал-демократска, на која целта не и е да го зближи етнички поделениот народ, туку трајно да ги сруши односите меѓу работниците од различна етничка припадност. Имајќи предвид дека Македонија е мултиетничка земја каде сепак мнозински народ се христијаните македонци, Левица денес за повеќе места во парламентот ги третира овие, и само овие гласачи. Претставувајќи се како единствена партија која се бори за националните интереси на македонците, неретко новото раководство користи национал-шовинистички ставови, поради што ваквата Левица засекогаш ја загуби поддршката кај работниците од муслиманска вероисповест, како и албанска или турска националност.

 

 

Што ти се случи на твоето работно место во партијата Левица? Која беше твојата позиција и на кој начин беше отпуштена од твоето работно место?

 

 

Јас бев првата вработена во партијата на работното место партиски секретар. Имено, оваа позиција не беше само административна, туку и политичка. Работењето во политичка партија воопшто не е едноставно и лесно, затоа што при најмали превирања можете да го загубите работното место. Така се случи и со мене. Кон крајот на 2018 година и почетокот на 2019 година, во Левица имаше низа на судири предизвикани од политички несогласувања. Јас се најдов во таборот кој беше мнозинство, но не го поседуваше партискиот печат, па стана мета на малцинството кое го започна бруталниот подземен инженеринг за преземање на партијата со невидена хајка против секој што размислува различно од самопрогласеното раководство на партијата во тој момент.

На 15-ти февруари 2019 година, во ноќните часови, беше сменета бравата од влезната врата на централната партиска канцеларија, местото каде ги извршував моите работни задачи како партиски секретар. Неколку денови подоцна, започнав да ги примам известувањата „за подобрување на моето работење“. Со нив започна хајката и мобингот против мене чија крајна цел беше, целосно непочитувајќи ги моите работнички права, и отпуштање. Сето тоа од страна на партија која се залага за правата на работниците…но само декларативно!

 

 

Зошто сметаш дека ова отпуштање било нелегално?

 

 

Моето отпуштање од работното место партиски секретар не само што беше мотивирано од политички причини, туку истото беше спроведено против сите важечи правни прописи, поради што очекував дека ќе добијам институционална заштита. Затоа,  веднаш отидов во Државниот инспекторат на трудот (ДИТ) и го пријавив мојот доскорешен работодавач (партијата во чие основање сесрдно се вложив). ДИТ изврши инспекциски надзор, констатирајќи низа неправилности во „постапката“ за суспензија, при што го задолжи работодавачот да ги отстрани утврдените неправилности. Сепак, за правниот застапник на партијата задолженијата на ДИТ немаа никаква важност, па наместо задолжително да постапи по истите, тој земајќи си улога на државен орган констатираше дека Решението на ДИТ станало беспредметно. Така, со цел да ги избегне задолженијата на ДИТ, а истовремено да ја продолжи хајката против мене,  тој само го смени основот на мојата суспензија по што ми врачи отказ без отказен рок. За таа цел тој смисли ново обвинение – дека сум ја украла партиската архива. Имајќи го партискиот печат во свои раце, создал и фиктивна дисциплинска комисија што наводно констатирала дека јас сум ја украла целокупната партиска архива.

Не ми преостануваше ништо друго освен да поднесам тужба, нешто на што секогаш ги охрабрував другите работници, убедувајќи ги дека правдата ќе ги стигне работодавачите. Поднесов тужба со несоборливи докази во прилог, за неоснованоста на врачениот отказ без отказен рок.

 

 

Како течеше судењето? Што твредеше Левица во врска со твоето отпуштање и какви докази приложи партијата за да се одбрани од твоите тврдења?

 

 

Судската постапка траеше две години, иако законот предвидува да заврши за 6 месеци. Имено, се одржаа вкупно четири рочишта од кои на едно рочиште јас и правниот застапник на партијата дававме исказ за тоа како дошло до оваа ситуација. Видно од неговиот исказ – тој наведе дека претпоставувал дека сум сторила кражба на партиската архива. Притоа, во одговорот на тужба тој тврдеше дека јас ја имам украдено целата архива,  но кога при распитот на странки му беше поставено прашање од каде му се документите што ги користи во другите постапки – го промени својот исказ и наведен дека бил украден само дел од архивата. Воедно имаше такви контрадикторности во фингираните дисциплински постапки, што „од авион“ се гледаше колку лошо сценарио спремиле за да ме оцрнат и обвинат. Со оглед на тоа како се одвиваше целата постапка, бев убедена дека јас ќе го добијам работниот спор, затоа што спротивната страна не приложи никакви докази, односно основот на отказот беше и остана контрадикторна претпоставка.

 

 

Во што точно резултираше оваа тужба?

 

 

Се закажа рочиште за објавување на пресуда во декември 2019 година, но објава немаше со образложение дека предметот бил сложен и дека на судијата му треба време. Така, Пресудата ја добив дури во март 2020 година, моето тужбено барање беше одбиено како неосновано и бев задолжена на спротивната страна да ѝ надоместам трошоци на постапка од 63.000 денари. Во пресудата пишува дека судот му поклонува верба на исказот на тужениот и врз тој исказ ја темели пресудата. Значи без разлика што тој само претпоставува и без да располага со ниту еден доказ ми врачува отказ, сепак судот му поклонува верба нему. Очекувано, вложив жалба до Апелациониот суд, но исходот остана ист. Пресудата беше толку проблематична што Апелациониот суд во два наврати административно го врати предметот на понискиот суд, па се донесе дополнителна пресуда и исправка на судските трошоци. Но за главната работа, Апелациониот суд ја потврди пресудата на првостепениот суд. Имено, пресудата на апелациониот суд ја добив на 15 февруари оваа година. Вкупно на товар за плаќање ми се ставија 87 000 денари. Сега вложив вонреден правен лек – ревизија до врховниот суд, но после досегашното искуство не верувам дека нешто ќе се промени.

 

 

 

Дали исходи како твојот се чести во работните спорови во Македонија? Односно дали работниците често добиваат неповолни исходи и високи судски трошоци од ваквите тужби?

 

 

 

Не знам зошто, но во Македонија една од најскапите судски постапки е да водиш работен спор со својот работодавец. Адвокатските трошоци за едно рочиште беа во висина од 2/3 од мојата месечна плата. Оттаму, високите парнични трошоци се една причина зошто работниците не ги тужат своите газди. Друга причина е секако недовербата во правосудниот систем.

Како и да е, како што напоменав претходно, јас имав несоборливи докази за неоснованоста на врачениот отказ и затоа се решив да поведам работен спор. Сепак, во оваа насока морам да дообјаснам зошто Државниот инспекторат на трудот е немоќен во својата основна функција – да ги заштити работниците од незаконски откази. Имено, во мојот случај, ДИТ послужи само како советодавно тело за работодавачот за отказот да добие поцврст законски основ (така основот за отказ „неисполнување на работните задачи“ преку ноќ стана „кршење на работниот ред и дисциплина“). Во комуникација со инспекторката, откако и посочив дека мојот работодавач измислува нови обвиненија за мене со цел по секоја цена да ме избрка од работа, од страна на ДИТ ми беше посочено дека тие не се суд за да изведуваат докази. А кога веќе стигна работата пред суд, тогаш сфатив дека доказите таму се изведуваат површно и проформа, а судиите или добиваат „надворешна сугестија“ како да пресудат или застануваат на страната на посилниот – финансиски помоќниот. Ова го кажувам не само поради моето лично искуство, туку и статистички, во работните спорови најчесто се носат одбивателни судски пресуди.

Дискриминација во однос на работничките права се забележува и кај трошоците на постапката, кои изнесуваат двојно повеќе од која било друга постапка. Како работник кој работел за минимална плата може да надомести процесни трошоци од 87.000 денари? Дали за да ги отплатам трошоците треба да земам кредит и да заглавам во тој банкарски лавиринт? Или пак да чекам извршители да ми извршуваат од плата, бидејќи јас како и 90% од работниците немам заштеда.

Јас, сега прашувам, како работниците се заштитени, како нивните права се заштитени, кога третманот на „правната држава“ кон работодавците е како кон бели мечки чиј вид е загрозен? Како јас како активистка понатаму можам да убедувам работници да тужат за да ги заштитат своите права? Како јас да верувам на „правната држава“?

Заклучокот од ова што мене ми се случи е дека правната држава воопшто не постои, дека работниците и натаму се најдискриминираниот сталеж во општеството и дека доволна е само една претпоставка на работодавецот за работникот да остане без егзистенција.

 

 

 

Знам дека многу луѓе донираа пари за да можеш да ги отплатиш судските трошоци по оваа загубена тужба. Што ти значеше оваа солидарност тебе?

 

 

Всушност, ова е единствениот светол момент на оваа приказна. Откако ја добив пресудата, веста ја споделив со другарите и другарките активисти. Заедно одлучивме да направиме солидарна акција каде ќе се собираат средства за судските трошоци. Се случи неверојатна мобилизација и средствата беа собрани за само неколку дена. Имајќи ја во предвид високата сума, и воопшто нашите ниски примања, бев изненадена од одзивот. На солидарната акција присуствуваа многу луѓе, а оние кои се од други градови и не успеаја да стигнат на акцијата, најдоа начин како да ги проследат средствата до мене.

Солидарноста која ја добив се разбира дека е многу значајна и тоа од повеќе аспекти. Имено, од една страна стана јасно дека значителен број на луѓе се имаат отцепено од трулите вредности кои ги пропагира капитализмот и негуваат вредности како што се  заедничарањето и солидарноста. Нема да претерам ако кажам дека ние (социјалистите, комунистите, анархистите) веќе сме создале заедница. Од друга страна пак, ме поддржаа и многу други луѓе кои всушност и не ми се блиски. Ова дополнително ме израдува, затоа што на некој начин добив потврда за вложениот труд во борбата за подобро општесто. Ништо не е залудно, има луѓе кои се свесни за борбата која ја водиме и не’ поддржуваат.

На кратко кажано, изгубив пред институциите, но, јас излегов од оваа битка како морален победник.

 

 

Секоја трансродова личност носи приказни кои треба да се слушнат

Јас во секој момент сум себеси, не можам да бидам некој друг. Но мојата држава ме форсира да бидам некој друг, некое сеќавање на човек што веќе не е тука. Сè дур оваа земјa не ми дозволи легално да бидам тој што сум, нема да бидам “како себеси”. Јас се осеќам најсакано, најубаво, свој и “како себеси”, само кога се замислувам или кога работам со заедницата да креирам земја што ќе ми дозволи потполно, без срам и без страв, да ги осетам овие чувства. (транс маж)

Веќе неколку години по ред, на 31 март го одбележуваме денот на видливоста на трансродовите луѓе. Глобално, трансродовото постоењето и борба се прославува на овој ден од 2009 година. Иницијативата за одбележување на денот на видливоста доаѓа од трансродовата активистка Рејчел Крендел, како своевиден пандан на денот на сеќавањето, кога се комеморираат сите трансродови личости кои биле убиени како резултат на трансфобијата.
Сепак, кај нас (како и во многу делови од светот), тешко е да се зборува за видливост, кога трансродовите личности се најчесто невидливи, отфрлени и дискриминирани од најблиската околина, во образовниот процес, здравствените, правните и останатите институции. Тешко е да се зборува за видливост, кога кај нас (како и во многу делови од светот), да се биде трансродова личност често значи да се преживува, а не да се живее.

Според некои истражувања, околу 30% од трансродовите луѓе се обиделе да извршат самоубиство, бидејќи преживување не е еднакво на живот. Трансродовите луѓе се поподложни на семејно насилство, сексуално насилство, полициско насилство, бездомност, социјална исклученост и сироматишија, а во комбинација со други интерсекции ризикот од нислство или директна дискриминација може да е уште повисок. Тешко е да се зборува за видливост, кога историјата на транс луѓето за поголемиот број луѓе е непозната (иако често е историјата на безусловен отпор и бунт), а автентичните трансродовите идентити и наративи не се дел од наративите кои ги градат нашите идентитети, претставени преку литературa, филмови, серии, магазини, вести, апликации, социјални медиуми, итн…

Оваа исклученост е пресликана и во нашиот правен систем, кој пред вклучувањето на родовиот идентитет во новиот Закон за зашита од дискриминација, практично не го препознаваше родовиот идентитет како можен маркер на различен општествен третман. Ова законско решение овозможува превенција и еднаков пристап до механизмите за заштита од дискриминација за сите граѓани, но со оглед на тоа што Комисијата за заштита од дискриминација дури сега полека почнува со работа, останува да ја видиме имплеменациајта на законот на дело. Од друга страна, иако оваа победа е од особена важност, законоското решение кое веќе со години го чека и за кое застапува транс заедницата е она за правно признавање на родот. Иако ова е клучен чекор за признавање на трансродовиот идентитет во правниот систем, Македонија е една од малкуте земји во Европа која го нема направено.

Во својата колумна на темата објавена во 2018 година д-р Ирена Цветковиќ потсетува што овој закон значи за живеаното искуство на транс луѓето.

„Правното признавање на родот на прв поглед делува како банална битка за административни процедури кои не го засегаат секојдневниот живот на луѓето. Сепак, искуствата на трансродовите луѓе говорат за поинаква ситуација. Правното признавање на родот е есенцијално за трансродовите луѓе да можат да живеат достоинствен живот. Во Македонија, личната документација значи пристап до најосновни добра и услуги. Во случаи на отсуство на документи кои го рефлектираат нашиот род или родовиот идентитет како личната карта, пасошот и матичниот број, учеството во општествениот живот станува проблематично.“

Непостоење на можноста да се сменат ознаките на пол во личните документи значат отежнато секојдневие и изложеност на дополнителен стрес, страв, траума, недоразбирање, исмејување, барање за појаснување, неуспех и насилство. Соочени со опцијата за ваков тип на акутен, секојдневен стрес, голем дел од трансродовите луѓе остануваат отсечени од системот на општествени добра и услуги, па „голем дел од нив не посетуваат лекар (заради податоците во здравствената книшка), избегнуваат да патуваат надвор од државата (заради податоците во пасошот) и не користат трансакциски сметки во банки (заради податоците во сметката и личната карта). Со други зборови, нивното здравје, мобилноста и благосостојбата се нарушени, а нивните животи се лишени од квалитет и достоинство.“

Немање законско решение за правно признавање на родот преставува замижување пред транродовоста, кое освен што води до директно системско исклучување, води и до игнорантност и слепо верување во родовиот идентитет како биолошка даденост.

Трансродовоста ја прославуваме, бидејќи го збогатува нашето постоење и ги предизвикува доктрините и правилата според кои се оркестирани нашите тела. Ги прославуваме успесите на трансродовите луѓе, бидејќи секоја победа на трансродова личност е и победа на слободата и изборот. Го прославуваме секој минат ден во родовиот идентитет кој ти дозволува да бидеш најдобрата верзија на себеси, бидејќи за таква промена е потребна храбост, која ретко која цис-родова личност може да ја разбере.

Секоја трансродова личност во себе носи приказни кои вреди да се слушнат и има лице кое треба да се види. Вистински да се види. Сепак, трансродовите луѓе се традиционално истиснати и избришани од јавниот простор. Тешко е да се зборува за видливост кога не е безбедно да излезеш пред камера и да раскажеш за својата реалност, во свое име. За да го прославивме овој ден, сакавме да доближиме неколку приказни на трансродовите личности околу нас, но повеќето од нив не се во можност да се претстават јавно. Овие анонимни приказни, треба да ни служат како поттик да бидеме дел од борбата за права и видливост на трансродовите личности, бидејќи никој не треба да го крие својот идентитет, своето автентично јас, да се чувствува безбедно и прифатено.

Има многу начини да се биде сојузник во оваа борба. Еве само неколку од нив:

1. Следи ја работата на трансродовите активисти и групи. Кај нас, во моментов активна е иницијативната ТрансФорма, која се бори заштита и унапредување на правата на трансродовите лица во Македонија.
2. Поддржи ги настаните кои ги прославуваат трансродовите идентитети. Оваа година, денот на видливоста се одбележува со онлајн кампања, наместо марш во јавниот простор. Нарадните години, на 31 март, излези на Марш за видливост, бидејќи физичката поддршка е важна.
3. Научи повеќе за транс историјата. Од примери за родови варијабилитети и родов неконформизам во антички култири, преку модерното користење на терминот трансродовост и немирите на Стоунвол започнати од транс жени, трансродовата историја е богата со примери на издржливост, борба и автентично живеење.
4. Научи да бидеш добар сојузник и пријател на трансродовата заедница или личностите во транзиција. Постојат многу ресури напишани/развиени од трансродови личности кои можат да ти помогнат во тоа. Секогаш обраќај им се на луѓето како што тие ќе ти кажат.
5. Научи ја разликата помеѓу пол, родов идентитет, родова експресија и сексуалност. Не е толку тешко.
6. Осигурај се дека женските простори се отворени и безбедни и за транс жени. Феминизмот кој активно ги исклучува транс жените не е феминизам.
7. Реагирај на трансфобичен јазик. Исмевањето, навредите и насилството кое го искусуваат трансродовите личности уште од најрана возраст мора да запре. Не дозволувај нормализација на јазик кој го овозможува овој третман.

 

Вечерва, направи пауза од серијата што обично ја гледаш и пушти си некој филм/серија која ќе те запознае со борбата на трансродовите луѓе. Мои топли препораки се прекрасната серија Pose и филмот Laurence Anyways.

Дејтинг мен 

По завршувањето на долгогодишна врска, и неколкумесечна пауза, решив да се запознаам со дејтинг светот. Се разбира, бидејќи бев тотално излезена од форма, решив да започнам со користење на дејтинг апликации и, реално, немав поим што правам. 

На почеток само истражував и ако се „мечнев“ со некого, единствено правев муабет. Сакав да видам каков е односот и што е она што се очекува. Прилично брзо се сретнав со барање слики и предлози за секс веќе во првите две разменети реченици.

Долго време ми беше потребно за да се договорам со некого за средба во живо. Но кога конечно се сложив, зашто типот беше сладок, едвај чекав тој саат додека пиеме кафе да помине и да си заминам. Значи буквално немавме за што да збориме, а јас не прекинував да се смеам, зашто ми беше totally awkward

Иако барав нешто кежуал, после таа случка решив дека типот мора да задоволи бар некакви критериуми за да решам да одам на дејт. Па така, си поставив некои базични норми. Да ни иде муабетот, да имаме слични вредности (читај: да не е конзервативец), колку-толку слични интереси (пр. барем еден заеднички филм), да има смисла за хумор и, се разбира, да ме привлекува и физички. Е, тогаш почна интересниот дел.

Најпрво мислев ова да биде подолг текст со подлабока анализа на целата моја неодамнешна дејтинг историја, но како што размислував сфатив дека е многу поинтересно е да ги опишам моите искуства во кратки описи кои се самообјаснувачки. 

 

Па девојки, уживајте:

 

Откако претходно навреден од моето одбивање да излезам со него „во кола“ ме нарече недоволно убава или женствена и каприциозна, кажа дека секако не ни сакал да излезе со мене и можел со која било рандом цура да го направи тоа… а да, и дека е толку многу јак, што има 100 bodycount xD Му кажав дека си имам свои граници и дека себевреднувањето апсолутно не ми зависи од машка валидација и дека сето ова само покажува колку е несигурен и недоволно емоционално созреан. Ме праша повторно дали сакам да излезам со него. Се разбира дека одбив.

По неколку кратки размени за запознавање ме праша што сакам во секс? И кога прашав од кај сега се појави оваа тема, рече дека не знае :))

Сe запознавме на Инстаграм и ме викна да излеземе. Се договоривме за петок, а кога дојде петок изчезна, но не прекина да ми ги гледа сторињата. Помина една недела и повторно го предложи истото, повторно дојде петок и повторно исчезна :)) По месец-два повторно почна да ми пишува и да ми предлага да се видиме… 

 

Инсистираше да се видиме секој ден кога беше врнежливо, а мене не ми се излегуваше. Кога сфатив дека е малку повеќе напет, кажав дека не сакам. Ме нарече курва ненормална.

Имавме супер муабет на чет и ај рековме да се запознаеме во живо. Супер муабетите продолжија доста време и одеднаш од нигде никаде ме залапа. Сигурна сум дека не дадов никаков сигнал, но он ми кажа дека јас тоа сум сакала, особено било очигледно од изборот на кафичот во кој излеговме, како и од мојот избор на облека…

Бевме на прв дејт. Не ми се допаднаа неговите погледи кон феминизмот, за кои сметам дека беа манипулативни, повеќе или помалку Џордан Питерсон ставови. Сепак настапуваше прилично подготвено и аргументирано, што до некаде му даваше некаков интегритет. Но потоа ме испрати до дома и ми се фрли. Кога му реков to hold his horses рече: it’s better to ask for forgiveness, than permission…

He said he doesn’t want a relationship, I didn’t want one either. We agreed on being fwb. But then he said he feels objectified, like a piece of meat. 

Ми се допадна од прва средба и решив да идам кај него “to make out”, откако ми вети дека нема да бара секс. Не си остана на зборот, иако му кажав дека имам добиено. Не прекина да инсистира, иако не направи ништо што бар малку би ме запалило. 

Откако ми ги раскажа сите свои професионални успеси и постигнувања, а вооопшто не изгледаше заинтересиран за моите, се пофали со скапите чевли и патики кои ги поседува, ми кажа дека слушнал дека девојките со голем или изразит нос биле добри во кревет. Никад не сум се перцепирала себе како некој со изразит нос…

 

Ми рече дека сум ниди, откако продолжив со темпо на комуникација, која тој ја наметна. Ми кажа дека не му се допаѓа што кажувам како се чувствувам или што правам во моите сториња и дека тоа е ред флег. Потоа рече дека знае дека сум имала стори за него :)) Искрено, ги разгледав сторињата наназад 3 недели, откако почнавме да се гледаме и не можев да најдам во што би се пронашол.

 

****************************************************************************************************************************************

 

Ова се само дел од моите искуства и мене ме соочи со неколку вистини. Прво: интегритетот и границите на жената ретко се почитуваат или разбираат. Постои потполна збунетост околу тоа како треба да се комуницира и што е важно кога се гради некаква релација. Дури и кога некој ќе се претстави како либерал кој е за еднакви права, прашај го за феминизмот и ќе ти каже дека е океј со феминизмот, но во денешно време феминистките се феминаци. Потоа продолжуваат разговори како: и мажите страдаат, вршат потешки работи, жените ги имаат сите права, но сакаат да доминираат…

После многу вакви разговори со „лево ориентирани“ мажи, мојот заклучок беше дека многу од нив се чувствуваат загрозени и од самата идеја за еднаквост. За нив еднаквоста е закана која ја доживуваат лично и се обидуваат да пронајдат мана, недостаток или мала несовршеност кај тебе, само за да се чувствуваат доминантно. Едно мое искуство вклучува и сексуален партнер, кој не сакаше да ми дозволи да бидам одозгора. До толку е.

Друго нешто што приметив е дека кога ќе покажеш интегритет, сметаат дека или си даваш премногу значење или си арогантна и се преценуваш. Но заедничко на сето ова е тој страв и чувство на загрозеност кој владее кај поголемиот дел цис стрејт мажи и е стварно загрижувачко. Искрено не знам и немам идеја како да се излезе од оваа замка, но мислам дека е потребна добро обмислена стратегија, зашто според мене, борбата против патријархатот и сите негови ограничувања, угнетувања и понижувања, не треба да е само женска борба.

 

 

 

анонимно писмо

Како да се борам за подобро утре, кога веќе не ни верувам во утре?

Денес не се разбудивме во различен свет – се разбудивме во истиот свет кој продолжува да го става профитот пред планетата, уништувањето пред човечноста и насилството пред емпатијата и сочувството.

(непознат/a автор/ка)

 

 

Денес можеби се разбудивме во истиот свет од вчера, но фактот дека почна војна во Европа, во најмала рака нè пресече. После две години живот во здравствена и економска криза која допрва зема замав, нашите кревки срца сакаа и се надеваа на подобро утре. Соочени со реалноста дека тоа утре не доаѓа (баш напротив), продолжуваме да живееме meme-зирајќи ја реалноста која е тешка за прифаќање и голтање, станувајќи опасно цинични и апатични. На очајот и деструкцијата одговараме со еднакво толку очај и деструкција. Барем тоа го правам јас и луѓето околу мене.

Веќе подолго време се чувствувам како да сме на некој раб. Нетрпеливи сме, анксиозни, панични и/или депресивни, и си ги подаваме состојбите во круг, секогаш замаскирани со интелектуален хумор, најчесто на сопствена сметка. Поминаа деновите кога верувавме дека качувањето на Водно или броењето на steps, балансираните оброци и односи и ливчето со прешкртани обврски ќе направат којзнае што за нашата иднина или ќе го стишат гласчето кое сè погласно навива: сè оди во пропаст. Наместо тоа, сведочам и живеам чудни навики на спиење, сомнителни и импулсивни животни избори и зајакната потреба од разно-разни пороци. Ако пред само неколку месеци бев во потрага по тајната на доброто ментално здравје, сега ми се чини како да сум на мисија да го докрајчам. Повеќе не се ни обидуваме да се „подобриме“, зашто ни се чини дека повеќе нема идинина за која треба да се работи. 

Во центарот на нашето внимание не е овој загрижувачки став кон животот, туку спорот меѓу Меди и Кеси, од втората сезона на Еуфорија. Дали си тим Меди или тим Кеси? Која е полуда? Кој кого ќе претепа? И зошто побогу оваа исконска драма не доби повеќе минутажа во последната епизода од сезоната?! Ова нè прави навистина гневни, додека, паралено, читаме како гори најголемата нуклеарна централа во Украина. Omfg. Мислам дека нема да доживееме 2030. Ни 2024 нема. Да се помириме со време. Читам во групната порака на друштвото. Добро бе, толку ли нема од милион ебани психопати на светот еден да се најде да го убие Путин. Па само ја имам спиено со тројца убијци во животов. (хахаха/хахаха/хахаха). Потоа зборуваме за бесплатната презентација на Кирби, која исто така си ја подаваме еден на друг, дали е паметно да се замрзне поголема количина на месо пред да се одмрзнат цените и кој што ќе прави вечер, зашто, сепак е петок. Ако морам да изберам еден збор кој би го опишал овој период и пристап кон реалноста, тоа е баналност. Знам дека не сум единствената што се чувствува така. Прашањето е, веројатно, каде одиме оттука? И дали некој сè уште верува дека воопшто има каде оттука?

 

 

 

Ако да се прави било што може да е ризично, тогаш зошто да не изгориме сè?

 

 

Самошто помина 8 Март. Се сеќавам на енергијата која обично ја чувствувам околу овој ден, видот на текстови кои обично ги пишувам овој период со почит кон досегашните победи на жената за родовата еднаквост, еланот и вербата во промена. Никогаш не сум била оптимист, но секогаш сум била идеалист. Сум верувала во поединечниот и групниот политички ангажман, во нашите гласови и моќ за мобилизација. Во пишување и застапување. Во промени. Но гласчето кое вели дека сè оди во пропаст, сè почесто ме убедува дека секој чекор, труд и надеж се залудни. 

Денес, март ме потсеќа на сите девојки и жени чии слики и податоци беа споделeни во Јавна соба, Гевгелија Хаб и сите слични групи, а кои никогаш не добија правда, без разлика на сите напори. На Пале од Велес, која седеше во притвор без струја, зашто беше жртва на насилство. На Моника, исто така од Велес, чие обвинение беше отфрлено, иако со години беше малтретирана и силувана. Ме потсеќа на сите жени кои изгубија работа во пандемијата, или пак се преработеа во страшни работни услови. Ме потсеќа дека влегуваме во трета пандемиска година, која со сите свои пропратни дрангулии, нè направи исплашени, осамени, растроени и сиромашни, во секоја смисла. Се наоѓам себеси нервозна, истрошена и целосно демотивирана. Ако порано тешкотијата ме мобилизирала, сега ме парализира. Од таа парализирана состојба се исмевам самата себе. Ги романтизирам, речиси фетишизирам, психолошките состојби кои во моментов не успевам да ги надминам. Свесно креирам ситуации кои ми наштетуваат и ужасно го третирам сопственото тело. Како да излезам од овој деструктивен loop?, се прашувам понекогаш, зашто сум свесна за сите начини на кои самата го перпетуирам, но се чувствувам немоќна да го сопрам. Одговори околу мене баш и не наоѓам, зашто горе-долу истото однесување го гледам каде и да се свртам, но наидов на еден концепт кој донекаде ми помогна да ги артикулирам своите моментални чувства: дисоцијативен феминизам.

Терминот е воведен од Емелин Клајн во 2019 година во однос на еден растечки глас во поп-културата кој може да се објасни како самосвесен, емотивно интелигентен глас, кој говори со доза на дистанца, што го користат првенствено жените, кога ги раскажуваат нивните трагични животни искуства; како пример може да ги земеме девојките од Еуфорија, која било од хероините во романите на Сели Руни, Џули од The worst person in the world или ликот по кој е скован терминот – Fleabag, од истоимената серија на Phoebe Waller-Bridgе. 

Опишана како некоја која застранува од хипер-оптимистичниот, #girlboss“ феминизам, дисоцијативната феминистка е безизразна, цинична нихилистка. Таа детално објаснува „очигледно застрашувачки факти за уникатно женски маки“ преку ноншалантни шеги, каде таа е секогаш во центарот на заебанцијата. Оваа (поп) фигура потоа продолжува да живее преку тик-ток трендови, налик “the feminine urge to”, но и во нашиот очигледен интерес и препознавање во ликови кои од една страна се независни, начитани, интелигентни и духовити, но од друга страна, едноставно кажано, тотален и комплетен распад систем. Зборувајќи за овој тренд, Клајн вели „очигледно почнавме да ги интернализираме нашите егзистенцијални болки и анксиозности, смешкајќи им се свесно, и емотивно затапуваме, за да задржиме некоја доза на ноншалантност.

Во психологијата, дисоцијацијата се опишува како ментален процес на одвојување од сопствените мисли, чувства, сеќавања или чувство на идентитет. Психотерапевтката Радмила Живановиќ во рубриката „Прашај психолог“ на РадиоМОФ вели „диссоцијацијата значи дека постои забрана траумата да се асоцира со остатокот од животот. Според Басел Бан дер Колк, таа не припаѓа на остатокот од животот и се отрга од севкупноста на чувството на себе. Во дисоцијацијата постои расцеп помеѓу различни доживувања на себе, дисоцираниот дел е најчесто делот во кој еден аспект од себе е изгаснат, исплашен, и силно истрауматизиран.“

Психолозите веруваат дека секој може да се дисоцира до одреден степен, но постои разлика помеѓу дијагностицираното дисоцијативно нарушување и „непатолошката дисоцијација“, при што мозокот на субјектот накратко оди на автопилот и се одвојува од моменталната болка.

Дисоцијативниот феминизам не се однесува на медицински дијагностицирани појави на дисоцијација, туку свесно, дури перформативно „одвојување“ од општествениот и/или интимниот контекст, преку разновидни нихилистички ставови и деструктивни пракси, како своевиден одговор на трауматичните искуства и секојдневие. Феноменот најпластично се забележува кога Fleabag погледнува во камерата за време на клучни моменти во наративот, исклучувајќи се од сопственото тело, зборувајќи ѝ директно на публиката. Овие моменти на исклучување се случуваат кога таа е соочена со кринџ, болни, трауматични настани, на што таа одговара со самопотценувачки/обвинувачки хумор, секогаш интернализирајќи ја траумата и потоа свесно дејствувајќи на начин што ќе искреира дополнителен хаос, наместо вистинско процесирање на искуството. Се работи за „кинематографска екстензија на одвојувањето на умот од телото што се случува за време на вистинска дисоцијација, и се користи за да се опише механизам за справување што го користат многу млади жени денес.“  

Проблематично е оваа состојба да се стави во иста реченица со феминизмот, и баш затоа, концептот на дисоцијативната феминистка е подложен на силна критика. Во суштина, оваа фиктивна фигура е повлечена, дури исклучена од случувањата и свесно тоне во сопствената мизерија, наместо да стане активен субјект, одговорен за својот живот и избори. И веројатно она што е најпроблематично во врска со неа, е фактот што таа единствено може да постои на таков начин од позиција на привилегија. Дисоцијативната феминистика, слично како и фиктивните ликови од кои е инспирирана, е веројатно девојка која има удобен живот и ресурси, за да може да се потпре на својата фотелја со флаша вино и да твита за сите начини на кои животот ѝ е сјебан, или да креира ситуации кои дополнително би ѝ ја зациментирале таа позиција. 

Сепак, сè повеќе жени, на овој или оној начин, ја перпетуираат и ре-креираат оваа тропа во своите реални животи. Според Аманда Бенан, истражувачка на meme културата, пандемијата и живеењето во ера во која се чувствуваме како да не постојат упатства како безбедно да се движиме низ светот може да претставуваат дополнителен поттик кон (само)уништувачки пракси. „Ако да се прави било што може да е ризично, тогаш зошто да не изгориме сè?“, вели таа. 

 

Деструкција како креација

 

 

Но пред да ја погребаме фигурата која свесно и со умисла уништува сè околу себе, зошто да не се обидеме да го разбереме овој порив и да погледнеме во можниот потенцијал кој ја носи таа позиција, и можниот излез/исход од истата. Деструктивната хероина од нашето meme-време ме наведе да помислам на две хероини од минатиот век – двете Марии од генијалниот филм на чешката режисерка Вера Читилова „Маргаритки“, кој претставува своевидна химна на уништувањето, како автентичен чин на женски отпор. 

Двете главни протагонистки, за кои не знаеме ништо, освен дека го делат истото име, решаваат дека штом светот е расипан, не им преостанува ништо друго освен и тие да бидат расипани. Тие немаат минато, ниту иднина, се чини како да немаат цели, не сакаат ништо материјално, ниту емотивно, освен да се движат полетно, кон никаде. Тие не држат, ниту креираат било каква вредност во културата на продуктивност и не располагаат со место на масата каде се носат одлуки. Нивната моќ како ликови доаѓа од интимното пријателство, заедничко пакостење и автентично постоење во свет кој функционира според машкиот принцип, кој тие сатирично го отфрлаат. Во центарот на овој филм се само тие, и го освојуваат секој кадар со чистата сила што се две жени кои се живи и едноставно решаваат да ги изигруваат правилата на игра. 

Уништувањето, и материјално и морално, е централниот и најпостојан елемент во непостојаната нарација на филмот, кој претставува раскинување со дотогаш прифатените начини на раскажување. Мариите уништуваат сè пред себе: храната, просторите, градот и себе, како одговор кон угнетувачкиот свет околу нив, што претставува своевидна критика на тогашната Чехословачка и предвесник на Прашкатa пролет. За Читилова, формите и значењата на уништувањето како тема се далеку од еднозначни. „Таа смета дека уништувањето е брутално, ослободувачко, бунтовно и претставува креативна сила. Понекогаш, тоа е неопходен пат за да се потврди постоењето. Неограничената радост го прави уништувањето афирмативно, интервенција која е информирана од политиката на слободата.“

Откако двете Марии во последната сцена (поради која Вера Читилова станува persona non grata), ќе уништат буквално сè околу себе, тие манијакално пробуваат да ја „поправат“ штетата што ја направиле. Легнуваат под раскошниот лустер, воздивнуваат со извештачено задоволство и повторуваат колку се среќни, како финалнен шамар кон идејата за продуктивност и прогрес, во услови на тотален морален и духовен распад.

 

Каде и како оттука?

 

Не е лесно да се повлече директна линија помеѓу овие различни женски ликови и нивните комплексни одговори на реалноста во која се чувствуваат угнетено и потиштено. Но гледајќи ги овие жени, кои во различни доби и на различни начини (но со сличен стил и нарав) навигираат низ бруталниот свет; уништувањето на идејата и очекувањето да се биде послушна, нормална, продуктивна, прави совршена смисла, и донекаде може да се гледа како стратегија на отпор, наместо каприц. Понекогаш уништувањето е потребно за креација на нов ментален простор за реобмислување на нашето место тука и овде, особено во време кое е нестабилно и тешко. Овие смешно-трагични ликови се ликови на денешницата, зашто ни даваат можност да се прифатиме во нашето најлошо. Во нив наоѓаме афирмација за нашите freaky расположенија, несфатливи избори и темни места и конечно, ненаметливо, без да ни држат лекции, ни покажуваат дека и оттаму има каде. Тешко е точно да се лоцира тој пресврт, но најчесто се наоѓа во враќањето кон најинтимните чувства и релации: блиските пријателства, нежните и суптилните тактилни задоволства, заедницата која ни го афирмира постоењето, љубовта и грижата…Токму тој пресврт го гледаме во развојот на ликот на Fleаbag, која при крајот на серијата, полека престанува да ни се обраќа дирекно нам и почнува да чекори во своите чевли и си дозволува да има верба во себеси, колку и да е таа верба кршлива. Дисоцијативната феминистка можеби е автодеструктивна, но истовремено е и самосвесна; доволно за да се доближи и ѕирне во бездната и да живее отаде.

Разговарајќи на темава со една другарка, таа сподели дека тоа што го гледа околку себе ѝ прави совршена смисла. Вели дека тоа што го донесе пандемијата (и што и да доаѓа следно), меѓудругото, е и нашиот променет однос кон сопствениот живот, време и релации. Од местото на апатичност и очај, се раѓа некоја чудна, луда храброст да се раскрсти со тоа што не е наше, а го држиме згрчени во страв. Веќе многумина од нас ги живеаат своите стравови и оттаму си дозволуваме да бидеме некоја верзија на себеси што била инхибирана, да се испразниме, да искршиме, да се повредиме… Моменталната несигурност на (концептот на) иднината може да биде потенцијал да живееме животи кои се поавтентични. Да прифатиме дека ослободувањето не е финална дестинација, туку нешто што се случува кога го вклучуваме во нашето секојдневие, во моменти на радост и перспектива, во чекорите кои ги правиме, колку и да ни се чинат мали или хаотични. Отфрлањето на веќе утврдените констелации, прифатливи начини на живот и формални и неформални институции, во овој момент е можеби најрационалното нешто што можеме да го направиме, зашто на сите ни станува јасно дека иднината која е искреирана според старите матрици на однесување, веројатно никогаш нема да дојде. 

Тргнувајќи од себе, последнава година, уништив сè што ми даваше чувство на безбедност и стабилност, во и вон себе. Оттогаш лебдам во некое непознато  и несигурно простор-време. Сакам да верувам дека ништо друго не прави смисла во свет кој гори. Ми се чини банално да станувам за работа, да штедам, или пак да бркам некој имагинарен краен рок. Ми се чини банално што луѓе околу мене чекаат бебиња, а истовремено храбро и прекрасно. Ми се чини банално да седам и пишувам текст за тоа како сè ми се чини банално. Ми се чини банално да се вложувам во моите микро констелации, да правам планови, да сакам… Но колку и да е иронично, токму од тоа чувство на баналност црпам перспектива за што навистина е важно и вредно. Понекогаш можеби треба да кренеме раце од сè, за повторно да почнеме да веруваме. За мене, тој момент не е стигнат. Но некаде во мене има мала искра надеж дека ќе пристигне. И тоа ми е доволно, не само за да се одржам во живот, туку за навистина да живеам, создавам и се ресоздавам.  

Сиромаштијата има женско лице

На шестиот марш за женски права марширавме под слоганот „Сиромаштијата има женско лице“ и потсетивме дека и покрај тоа што жените се еднаква половина од населението во државата, сѐ уште не уживаат еднакви права во речиси ниту еден аспект од нивните животи, на работа или дома, во политиката и социјалниот живот, а држава во која жените не се вклучени како еднакви, е држава во која нема напредок.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Му благодариме на Ванчо Џамбаски за фотографиите ♥

Scroll to Top