Статија Archives

Дали лезбејките навистина имаат “mommy issues”?

КВИР, КУЛТУРА, ФЕМ 101 / By Тимот на Медуза

Постои еден стереотип што тврдоглаво одбива да исчезне. Кога и да станува збор за лезбејки, порано или подоцна ќе се појави прашањето: Дали се лезбејки зашто имаат проблеми со мајките? Како сексуалната ориентација да е последица на неуспешно родителство, а не личен сексуален афинитет на лезбејките. Доволно е да фрлиме поглед на бројните онлајн мемиња на темава за да сфатиме колку лесно ваквата идеја се претвора во шега и некакво интерно „знаење“ што сите наводно го разбираат.

Доколку се задлабочиме, корените на овој мит ќе ги најдеме во раната психоанализа, особено во делото на Зигмунд Фројд. Во Три есеи за теоријата на сексуалноста, Фројд ја поврзува сексуалноста со психосексуалниот развој и семејните односи, сугерирајќи дека хомосексуалноста се должи на некаков застој или отстапување во развојот. На едно место пишува: „Во несвесниот психички живот на сите невротичари (без исклучок) ќе најдеме склоности кон инверзија и фиксации на либидото кон лица од истиот пол“ (Freud, 1905: 84). Ваквите тврдења истополовата привлечност не ја претставуваат како природна разновидност на човечката сексуалност, туку како симптом што бара објаснување. Во истото дело, Фројд ја става мајката во самиот центар на психичкиот развој на детето. „Старателката — по правило мајката — му подарува на детето чувства што произлегуваат од нејзиниот сопствен сексуален живот: го гали, го бакнува, го ниша и сосема јасно го третира како замена за целосно оформен сексуален објект“ (Freud, 1905: 119).

Овие идеи одамна се напуштени во психологијата, но нивното културно наследство останува изненадувачки живо. Токму од ваквите толкувања произлегува стереотипот дека лезбејството мора да се објасни преку односот со мајката. Современата психологија и квир теорија одамна го отфрлаат ова гледиште. Теоријата на приврзаност на Мери Ајнсворт покажува дека мајката е првата константа од која детето го истражува светот, но не и причина за неговата сексуална ориентација. Таа забележува дека „доенчињата и малите деца имаат тенденција да истражуваат непозната средина во присуство на мајката, но го забавуваат или прекинуваат истражувањето во нејзино отсуство“ (Ainsworth, 1978: 10). Со други зборови, мајката и нејзиното присуство, а се разбира и нејзиното отсуство, се важни за чувството на сигурност, доверба и припадност, но не и за тоа кого детето ќе сака кога ќе порасне.

Сепак, тоа што релацијата со мајката не ја детерминира сексуалноста на детето не значи дека односот меѓу мајката и ќерката е ирелевантен кога станува збор за женските квир искуства. Напротив, ако нешто покажуваат современите феминистички и квир авторки, тоа е дека токму во овој однос често се гледа судирот меѓу личниот идентитет и општествените очекувања. Наместо да се прашуваме дали мајката го „предизвикала“ лезбејството на својата ќерка, поинтересно е да разгледаме како нивниот однос се менува кога ќерката престанува да се вклопува во општествената претстава за тоа каква треба да биде една жена.

Американската поетеса и прозаистска Едриен Рич е меѓу првите што го формулира овој пресврт. Во автотеорискиот запис Од жена родена: мајчинството како искуство и институција (1976), таа одбива мајчинството да го разгледува како чисто биолошки инстинкт. Наместо тоа, анализирајќи го низ феминистичка призма, Рич го третира како институција обликувана од патријархатот (Rich, 1976: 6). Оваа промена на перспективата е суштинска. Наместо да ги обвинува мајките за начинот на кој ги воспитуваат своите деца, Рич нè насочува кон системот што ги обликува нивните очекувања и однесување. Во патријархалното општество, мајките често се тие што ги пренесуваат нормите за тоа што значи да се биде „добра“ жена, сопруга и мајка, но тоа не значи дека тие самите ги измислиле тие правила. И самите се воспитувани во истите рамки и учат да ги препознаваат како нешто природно и нормално. Затоа, кога мајката се спротивставува на квир идентитетот на својата ќерка, тој конфликт не треба едноставно да се сведе на нивниот личен однос. Во него се судираат и општествените очекувања што мајката ги носи во себе со идентитетот и животот што ќерката го избира за себе.

Оваа идеја ја развива и Сара Ахмед во Ветувањето за среќата, каде што забележува дека „квир детето е несреќен објект за многу родители“ (Ahmed, 2010: 105). Презирот на родителите кон хомосексуалноста често се јавува поради тоа што тие се убедени дека среќата изгледа на одреден начин: брак, семејство, деца – на кратко, живот што не отстапува од нормата. Кога ќерката ќе тргне по поинаков пат, избувливоста и неприфаќањето на родителите често се претставуваат како манифестација на нивната љубов и грижа, но всушност зад нив неретко стои сопствениот страв од живот што не се вклопува во однапред напишано (и одобрено) сценарио.

Притоа, за мене станува очигледно дека односот меѓу мајката и квир ќерката не е еднонасочен. Ќерката истовремено ја соочува мајка си со нејзиниот живот и со сите нешта што морала да ги прифати или од кои морала да се откаже. Во слободата на ќерка си која си дозволува да живее поинаку, да ја преиспитува нормата и да си замисли живот надвор од очекуваното, мајката може да ги препознае сопствените ограничувања и незадоволство. Во таа смисла, ја гледам ќерката како еден вид огледало: не само на она што мајката сака да го заштити, туку и на она што самата не успеала да го проживее.

Токму затоа, преку анализа на три романи од модерната и современа сафична книжевност, ќе се обидам да покажам како тие нудат поинаков пристап кон сложените односи меѓу лезбејките и нивните мајки. Наместо да прашува што „не е во ред“ со нивниот однос или зошто мајката и ќерката не можат едноставно да се разберат, таа прашува какви општествени норми и очекувања стојат зад тој конфликт. Проблемот, со други зборови, не се бара само во семејството, туку и во светот околу него: во идеите за тоа каква треба да биде една жена, каков живот треба да посака и што се случува кога ќе одбие да го следи однапред зададеното сценарио. Во романите на Џенет Винтерсон, Сара Вотерс и Редклиф Хол, коишто ќе бидат предмет на оваа анализа, конфликтот не е едноставно последица на сексуалноста. Тој произлегува од поширокиот притисок жените да се вклопат во ограничена претстава за тоа што значи да се биде „нормална“ жена.

„Портокалите не се единственото овошје“: кога љубовта е условена

Автобиографскиот роман Портокалите не се единственото овошје (1985) на Џенет Винтерсон често се чита како приказна за религијата, сексуалноста и созревањето. Но овој роман, чиешто дејство се одвива во 60-тите во мало гратче во северна Англија, носи уште една приказна: онаа за мајката и ќерката кои искрено се сакаат, а сепак никогаш не успеваат навистина да се разберат. Притоа, Винтерсон од мајката не создава едноставен негативец на сурова жена која не ја сака својата ќерка. Напротив, таа ја сака толку силно што не може да замисли иднина за неа надвор од онаа што однапред ѝ ја предвидела. Уште на почетокот на романот станува јасно дека таа ја гледала Џенет не само како дете туку како проект (Winterson, 1985: 22):

Мајка ми, шетајќи таа вечер, сонуваше еден сон и го одржа жив и на дневна светлина. Ќе добие дете, ќе го воспита, ќе го изгради и ќе му го посвети на Господ.

Оваа реченица ја доловува целата динамика на нивниот однос. Џенет не добива можност сама да открие која е бидејќи нејзиниот живот е испишан уште пред да започне. Мајка ѝ не ја гледа како личност што постепено ќе се здобие со свој суверенитет, туку во неа гледа исполнување на сопствениот религиски повик. Кога Рич пишува дека мајчинството е институција, а не само приватен однос, таа мисли токму на вакви ситуации. Во романот, мајка ѝ на Џенет не зборува со својот глас, туку со гласот на црквата, на традицијата, на заедницата. Нејзината љубов не исчезнува, но таа е длабоко условена:

Стоевме на ридот и мајка ми рече: „Светов е полн со гревови.“ Стоевме на ридот и мајка ми ми рече: „Ти можеш да го промениш.

На прв поглед, ова звучи како охрабрување, но мајка ѝ на Џенет уште од мала ѝ кажува што е добро, а што лошо, па таа нема многу простор сама да го открие светот освен да се држи до правилата. Еден од најинтересните моменти во романот се случува многу пред Џенет воопшто да сфати дека ја привлекуваат жени. Како дете, случајно ја слуша мајка си како зборува за хомосексуалците:

Неколку недели подоцна ја слушнав како ѝ раскажува на госпоѓа Вајт за тоа [двете жени што држеле продавница за весници, но немале сопрузи]. Рече дека се препуштаат на неприродни страсти. Јас мислев дека сака да каже дека ставаат хемикалии во бонбоните.

Ова е една од најнежните, но и најтажните сцени во романот. Детето сѐ уште не разбира што е „неприродно“ кај двете жени, но читателот сфаќа дека токму тука почнува внатрешниот конфликт, а не во моментот кога Џенет ќе се заљуби, бидејќи предрасудата постои пред идентитетот да стане видлив. Ова е суштинската разлика меѓу Фројдовото читање и она што ни го нуди современата квир теорија. Ако го следиме Фројд, ќе се прашаме што во односот меѓу мајката и ќерката ја „создало“ сексуалноста, но во квир теоријата наСара Ахмед и Едриен Рич, прашањето не тргнува од поединците туку прашува што во општеството ја создава невозможноста мајката да ја прифати ќерка си таква каква што е?

Одговорот на Винтерсон е болен, но едноставен. Мајката не ја оттурнува Џенет затоа што престанала да ја сака, туку затоа што верува дека само така ќе ја одврати од лошиот пат и ќе ја спаси. Можеби најсилниот симбол во романот е портокалот:

Кога не можеше да дојде сама, го праќаше татко ми, обично со писмо и неколку портокали. „Тоа е единственото овошје“, секогаш велеше. Овошна салата, овошна пита, овошје за будали, овошен пунч. Демонско овошје, страстно овошје, расипано овошје, овошје за во недела. Портокалите се единственото овошје.

Насловот на романот е толку брилијантен бидејќи не зборува за овошје – зборува за можноста на правење сопствен избор. Портокалот е метафора за светот на мајката во кој постои само една правилна вера, една правилна љубов, еден правилен живот. Не дека не постојат други начини, но тие едноставно се недостапни за Џенет. Кога Сара Ахмед пишува дека квир детето станува „несреќен објект“, не мисли дека родителите нужно престануваат да го сакаат своето дете, туку дека родителската љубов честопати е испреплетена со една многу конкретна претстава за среќата. Ако среќата секогаш значи брак со маж, деца и општествено прифатен живот, тогаш секое отстапување почнува да личи на трагедија.

„Афинитет“: кога љубовта преминува во надзор

Во Афинитет (1999), Сара Вотерс нè внесува во викторијански свет во кој жените имаат малку простор да живеат по свои правила, а токму во таквиот свет особено доаѓа до израз сложениот однос меѓу мајката и ќерката.За разлика од Портокалите не се единственото овошје, каде што мајчинската контрола е отворено религиска и идеолошка, кај Вотерс контролата е многу посуптилна. Не се јавува преку проповеди за исконскиот грев, туку преку грижата за угледот, пристојноста и „правилниот“ начин на живот.

Протагонистката Маргарет Прајор е млада своеглава жена од средната класа која се опоравува од емоционален слом. Наместо нејзината болка да биде сфатена како нешто на што треба да му се пружи разбирање и поддршка, нејзината состојба се третира како проблем што треба да се реши бидејќи во домот на мајка ѝ нема простор за хаосот на емоциите, постои само потребата повторно да се воспостави ред. Токму тука Вотерс ја покажува една од најинтересните форми на контрола: онаа маскирана во форма на грижа. Иако мајката наМаргарет верува дека ја штити од суровоста на животот, нејзината љубов е врзана за одредена претстава за тоа каква треба да биде една жена: смирена, пристојна, предвидлива и домаќински настроена. Кога ќерката се оддалечува од таа слика, проблемот не е само нејзината среќа, туку нарушувањето на целиот поредок што мајката се обидува да го одржи. Ова се гледа и во начинот на кој мајката зборува за независноста на Маргарет (Waters, 1999: 39):

Маргарет секогаш прави што сака, отсекогаш било така. Ѝ кажав, ако сака работа, има работа што може да ја прави дома. Тука се писмата на нејзиниот татко — прекрасни писма — што треба да се соберат и средат…

Зад овој практичен совет се крие неодобрување кон своеглавоста на Маргарет, која се перципира како непослушност, а за нејзината желба да излезе надвор од домот се бара „чаре“ што ќе ја искорени. Тука романот на Вотерс исто така се вкрстува со идејата на Едриен Рич дека мајчинството не постои надвор од општествените структури. Во случајов, мајката на Маргарет ги повторува очекувањата на една викторијанска култура во која женската вредност се мери преку самоконтрола, пристојност и способност да се одржи изгледот на совршен ред.

Најважниот момент на отпор кај Маргарет доаѓа кога таа одлучува да почне да го посетува затворот Милбанк за да си ги избистри мислите: „Не отидов со нив. Отидов во Милбанк.“ (Waters, 1999: 41). Вовикторијанско време постоеле т.н. „дами-посетителки“ (lady visitors), односно жени кои ги посетувале затвореничките со цел да ги воспитаат и да ги научат како да се однесуваат како „вистински дами“. Најпосле, Маргарет за првпат избира нешто што не е однапред предодредено или се очекува од неа, нешто што таа самата го сака. Ова не ѝ се допаѓа на мајка ѝ, особено кога посетите ќе зачестат бидејќи Маргарет ќе се вљуби во една од затвореничките, Селина. Посетите на Селина Доуз, затвореничка која тврди дека има спиритуални способности,не се должат само на фасцинацијата на Маргарет со оваа жена туку се нејзин обид да пронајде простор каде идентитететот нема да ѝ биде дефиниран од семејството, класата или општествените правила.

Читано низ квир теоријата, оваа потрага по поинаков живот можеме да ја поврземе со идејата на Сара Ахмед дека оние што отстапуваат од очекуваната патека често се претставени како луѓе што „згрешиле“ и треба да бидат изведени на правиот пат. Но Маргарет не е несреќна затоа што не се вклопува во зададената слика, туку затоа што целиот свет, вклучително и нејзините блиски, инсистира дека ѝ е дозволена само една форма на живеење и љубење. Притоа, љубовта меѓу Маргарет и мајка ѝ останува заробена во правила што никој, освен самата Маргарет, не се осмелува да ги преиспита.

„Бунарот на осаменоста“: кога љубовта не е доволна

Објавен во 1928 година, романот Бунарот на осаменоста на Радклиф Хол ја следи приказната на СтивенГордон, девојка родена во аристократско семејство, чиј идентитет постојано се судира со очекувањата поставени врз женското тело. Најголемата трагедија на протагонистката Стивен започнува уште во детството, кога нејзината мајка сфаќа дека таа не се однесува и не изгледа онака како што очекувала од својата ќерка. Пред Стивен саматада разбере која е, другите во нејзиното опкружување веќе забележуваат и решаваат за неа дека таа отстапува од традиционалната женственост и почнуваат да ја третираат поинаку. Кога ја гледа својата ќерка, Ана не гледа само дете туку потсетник на нешто што ја нарушува нејзината претстава за тоа какво треба да биде едно женско дете (Hall, 1928: 42):

Но Ана, гледајќи сериозно во својата ќерка, забележувајќи ја богатата црвенкаста коса, храбрите кафени очи што толку многу личеа на очите на татко ѝ, како што и целиот израз и држење на детето беа слични на неговите, чувствуваше ненадејна одбивност која речиси се приближуваше до лутина.

Сличноста со таткото не е претставена како обична семејна карактеристика. За Ана, таа станува проблем затоа што Стивен постојано се оддалечува од сликата за тоа каква треба да биде една ќерка, истовремено опасно доближувајќи се до фантазијата за изгубеното машко дете што Ана го посакувала. Најболниот дел од нивниот однос е тоа што Ана никогаш целосно не ја гледа Стивен како Стивен, туку како потсетник за синот што никогаш не го имала:

Мајката и ќерката ќе шетаа низ градината или ќе талкаа низ ливадите, а Ана ќе се сетеше на синот од своите соништа, кој си играл со неа на тие ливади.

Ова создава еден вид невидлив притисок: Стивен не е само дете кое треба да порасне, туку дете кое постојано треба да објаснува зашто не ја изведува правилно улогата што ѝ е доделена. Овој обид за „поправање“ се гледа и во начинот на кој Ана го набљудува изгледот и однесувањето на Стивен: „Таа воопшто не се труди да го подобри својот изглед“, ќе замереше Ана со доза сериозност. (Hall, 1928: 112), како и во опсесијата дека во бракот лежи решението: „Зошто Стивен да не се омажи? Таа сакаше таа да се омажи … Ниедна жена никогаш не била целосна без брак…“ (Hall, 1928: 156). Така бракот од можност станува единствена форма на исполнет живот, или како што би кажала Рич – врз Стивен се наметнува задолжителна хетеросексуалност.

Кога сексуалноста на Стивен конечно станува видлива, Ана го вокализира конфликтот што постоел кај неа уште од детството на ќерка ѝ:

Целиот твој живот чувствував нешто многу чудно кон тебе… чувствував еден вид физичка одбивност, желба да не те допрам и да не бидам допрена од тебе… ти си таа што е неприродна, не јас.

Овие зборови се едни од најболните во романот затоа што покажуваат нешто многу интимно и сложено: како општествените правила можат да ја нарушат најблиската човечка врска, онаа меѓу мајката и детето. На крајот, трагедијата на Стивен и Ана не е во тоа што едната не сака, а другата не може да биде сакана. Трагедијата е во тоа што и двете се заробени во свет кој има многу јасна претстава за тоа што треба да биде една жена, амногу малку простор за жената што одбива да живее во сенката на таа слика.

***

Како што можеме да видиме од анализата, кај сите три романи, конфликтот меѓу мајката и ќерката не настанува затоа што ќерката е лезбејка, ниту пак ќерката е лезбејка заради конфликтот со мајката, како што тврди Фројд. Конфликтот се јавува затоа што животот на ќерката не се вклопува во однапред создадената слика за тоа што треба да биде една жена.

Мајките во овие приказни не се едноставни негативци. Тие се длабоко поврзани со своите ќерки, но нивната љубов е испреплетена со религијата, класата, традицијата и идејата за „правилната“ иднина. Тие не ја отфрлаат различноста затоа што немаат чувства, туку затоа што се научени да ја гледаат како опасност. Од мајката на Џенет Винтерсон, која ја мери љубовта преку верата и спасението, преку мајката на Маргарет Прајор кај Сара Вотерс, чија грижа се претвора во надзор, па сè до Ана Гордон кај Радклиф Хол, која не може да ја препознае ќерка си надвор од границите на женственоста што ги познава, сите овие односи покажуваат дека вистинскиот конфликт не е помеѓу мајката и хомосексуалната ќерка. Конфликтот е помеѓу индивидуалниот живот и системите што бараат тој живот да изгледа поинаку и токму тука лежи најважната порака на овие романи.

Лезбејскиот идентитет не е нешто што треба да се објаснува преку мајчински неуспех, ниту пак мајчинската љубов е нешто што треба да се осуди како извор на болка. Наместо тоа, овие приказни нè повикуваат да погледнеме подлабоко, кон структурите што ја обликуваат љубовта, семејството и женскиот идентитет.

Користена литература:

Ainsworth, M. D. S. (1978). Patterns of Attachment: A Psychological Study of the Strange Situation. Lawrence Erlbaum.

Ahmed, S. (2010). The Promise of Happiness. Duke University Press.

Freud, S. (1905/2000). Three essays on the theory of sexuality. In The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud (Vol. 7). Hogarth Press.

Hall, R. (1928). The Well of Loneliness. Jonathan Cape.

Rich, A. (1976). Of Woman Born: Motherhood as Experience and Institution. W. W. Norton.

Waters, S. (1999). Affinity. Virago.

Winterson, J. (1985). Oranges Are Not the Only Fruit. Pandora Press.

Од едниот до другиот раб на платното

КУЛТУРА, ФЕМ 101 / By Душица Лазова

Првпат присуствувам на отварањето на филмскиот фестивал „Браќа Манаки“ во Битола и чувството е по малку како да сум „падобранец“ на забава кај популарните дечки од средно. Со девојка ми сум, возбудени сме, и истовремено нелагодно претрчуваме по црвениот тепих, покрај фоторепортерите. Не ми е блиска филмската фела. Уште не влезена, ме уморува церемонијалноста, но наоѓам задоволство во перформативниот труд на дотераните славни и неславни гости.

Дојдени сме да го гледаме Скејтањето не е за девојчиња, новиот филм на режисерката Дина Дума што треба да го отвори фестивалот, но мораме да бидеме стрпливи. Додека го проследуваме џез оркестарот кој свири антологиски песни од „блокбастер“ филмови меѓу свирачите и дувачите на тромбони, труби и саксофони, нема ниту една жена. „Жените можат да изгураат бебиња, ама дијафрагмата очигледно не им е доволно јака за дувачки инструменти“, на смеа коментира Стеф. „Изгледа ни свирењето не е за девојчиња“, ѝ дофрлам кога во салата се појавува женски хор, а јас се прашувам дали секогаш мора да бидам ваков смор. Можда и не морам. Од самопрекорот ме спасуваат уште процедуралности. Следуваат награди за великаните на филмската камера врачени од највисоките „ешалони”. На платното се редат измонтирани снимки од херојски подвизи што сакаме да веруваме дека го движат човештвото напред или такви што ја тестираат телесната и менталната издржливост.

Затоа, час и половина подоцна, кога по три обиди и три најавни шпици конечно им успева да го пуштат филмот на Дина, а првиот кадар го отвара младата Ромка Адела која лизга со скејтот од едниот до другиот раб на платното, се збунувам, очекувам нешто друго, филмот глича среде помпезниот фестивалски спектакл.

Скејтањето не е за девојчиња ја следи приказната на три генерации Ромки во Шутка: Есма (Симонида Селимовиќ), ревносна и снаодлива жена, мајка на адолесцентката Зара (Џефрина Јашари) и помладата Адела (Ефќар Абаз) – скејтерката. Пред да стане извесно дека татко им кој заминал на печалба во Швајцарија нема да се врати ниту да им прати пари, Зара се занимава со своите љубовни маки, а Адела наоѓа утеха од школскиот булинг во слободата што ѝ ја дава скејтањето. Сѐ до моментот кога семејната ситуација толку се влошува, што останува само едно „чаре“: спогодбена мажачка за сѐ уште малолетната ќерка. Разлутена и тажна онолку колку што е тврдоглава, Адела решава да победи на натпреварот по скејтање за да ги подмири семејните долгови и да ја спаси сестра си. Иако самата идеја е детски наивна, со напорот што деноноќно го вложува во усовршување на потезите паралелно го изодува мачниот пат на созревањето што не може да се заобиколи. Особено не во Шутка. Особено не како девојка.

Во неполн час и половина, Скејтањето не е за девојчиња нѐ втурнува во вртлог од социјални неправди и преку ноќ напуштени детски соништа. А сепак, и покрај сериозната тематика, филмот зрачи ведрина. Не мислам на онаа ведрина со која типично е окарактеризиран ромскиот дух, на она „удри бригу на весеље“. Дума внимателно ја избегнува и траорноста и карикатуралноста на ромската заедница, одбивајќи да ја сведе на едното или другото, движејќи се храбро некаде низ и помеѓу. Верувам дека за успехот се заслужни консултациите со самите Ром(к)и со кои го читала и прецизирала сценариото, одлуката да се биде со луѓето во Шутка, да се снима во нечиј вистински дом, да се работи со натуршчици и да се остави простор за импровизација и непосредност, за приказната да може да дише и да се раскаже самата на јазикот на којшто му припаѓа, да се одомаќини одвнатре, и покрај надворешното око.

Пред сѐ, филмот на грб го носат жените. Откако на сцената во Културниот центар продефилираа толку успешни мажи, искрено ме одмори тоа што во филмот на Дина речиси и да ги нема. Дури и оние спомнатите, фигурираат во нивното отсуство или напросто не ги биваше за ништо: таткото што заминува во потрага по подобар живот, оставајќи го семејството на цедило, починатиот чичко, кого жена му (тетка им) го испраќа во задгробниот живот кастриран, без вилица, незаинтересираниот татко на другарка ѝ кој не сака да ѝ помогне на Адела, дечкото на Зара кој во клучен момент ја извисува, насамарениот младоженец, натепаниот соученик… Допри и расипи, растури и остави, мажите се тука да направат штета што жените потоа мора да ја поправат: да завршат работа, да изнајдат решение, да си го избришат образот и да продолжат со крената глава ако не успеале.

Уште во дебитантскиот долгометражен филм Сестри, Дина е фасцинирана од сестринството, од сестрата како фигура на довереничка и заштитничка, наспроти обременетиот однос на мајката и ќерката, фигура која притоа не секогаш поаѓа од крвно сродство. Во Скејтањето не е за девојчиња, ги имаме двете сестри, но ги имаме и мајките, ќерките, тетките, сосетките и другарките меѓу кои се бришат линиите на невидливата хиерархија. Сите за една, една за сите, гласи сестринскиот код. „Што? Да си заминам и да ги оставам моите?“, Зара реторички го прашува типот со кого се гледа кога тој ѝ предлага да избегаат. Но за Зара и жените околу неа да се сподели маката е поважно отколку да се замине за да се спаси сопствената глава. Ние жените во публиката знаеме дека го немаме тој луксуз.

Да се остане значи да се биде тука кога сестра ти ќе се најде во неволја. “Joy” (радост) – ѝ читаме на дреч зелената маичка на Есма, додека седи гушната со Зара и Адела во претпоследниот кадар од филмот, иако на крајот работите сѐ можеби уште позамрсени за трите протагонистки отколку на почетокот. Дина одбива да ги одмота со некаков утописки крај или мрачна разрешница, но остава радоста да вирее и на најнеизвесните места. Суровоста се храни од самотијата, па ако Скејтањето не е за девојчиња нѐ учи на нешто, тоа е дека животот продолжува без да прашува, но меѓусебното сведочење и присуство го прават поподнослив за живеење.

Едвај чекам филмот да почне редовно да се прикажува во кино салите. Едвај чекам да стигне до девојките и жените, до сестрите. До оние кои како Ефќар, која вечерта првпат беше во кино сала, ќе можат да си ги препознаат соништата и стравовите на големото платно. „Никогаш нема да престанеме да ткаеме убави приказни“, рече директорот на фестивалот во својот говор. Не знам дали Скејтањето не е за девојчиња е убава приказна, но додека аплаудиравме, ги помислив оние присутни (од високите политички ешалони) кои барем тој саат и половина го сведочеа животот на оние чии приказни другите денови од годината радо би заборавиле дека се толку блиску до нас. И просто уживајќи, заборавив на сите процедуралности.

Штефица Цвек во процес на жирирање

КНИГА / By Тимот на Медуза

Годинава ми започна со прекрасно ново искуство на повидок: жирирање во првиот круг од петтото издание на регионалниот книжевен избор ,,Штефица Цвек“. Последниот семестар од моите студии на Општа и компаративна книжевност, каде што учев каква е и може да биде книжевноста, беше совршениот момент за да се запрашам каква сакам да биде книжевноста. Да размислам што е тоа што ми е потребно да го прочитам и напишам. Па така, за времетраењето на жирирањето, помеѓу месеците март и јуни, на репертоар за читање ми беа романи од Роберт Музил и Маргарет Јурсернар, паралелно со збирки раскази од нашите Хана Корнети и Стефан Алијевиќ. Се соочував со она што претходело и со моите претпоставки и надежи за она што ќе следи во книжевноста.

За „Штефица Цвек“ се номинираат поетски и прозни дела напишани на БХСЦ и македонски јазик, кои се феминистички, квир или поинаку општествено ангажирани. Потоа оние дела кои ги исполнуваат првичните критериуми, влегуваат во кругот на дела кои ги чита првото жири, а оние книги кои ќе ги избере првото жири продолжуваат во вториот круг и нив ги чита второто жири кое го одредува конечниот избор. Дел од овогодинешната прва жири комисија, заедно со мене, беа Емилија Љутиќ, Хана Вранац, Ања Томљеновиќ, Александра Петровиќ и Катица Максан. Читавме поделени во пар според категориите: поезија, проза и македонска книжевност. Па така, како членка на првото жири, заедно со Александра Петровиќ, ни беа доделени номинираните македонски дела издадени во текот на минатата година. Освен на ангажираноста, внимание обрнувавме и на стилот, формата, обработката на темата, регионалниот потенцијал на делото, оригиналноста и т.н. wow ефект (фактор кој воодушевува). По бројни состаноци на регионално ниво и консултации со Александра (најчесто во форма на долги преписки по мејл), од дваесет и двете македонски книги кои беа номинирани, во вториот круг од ,,Штефица Цвек“ влегоа следниве седум:

Тринаесеттиот од Лидија Димковска

Посакувам книгава да постоеше додека растев и сакам да им ја подарам на сите деца што ги знам! Романот за деца раскажува за момче на кое му наоѓаат засолниште во зградата на месеците (да, буквално, месеците низ кои минуваме годишно се антропоморфозирани и имаат своја станбена зграда), со што им се пореметува секојдневието. Овој едноставен и фантастичен наратив авторката го ползува за да отвори теми поврзани со родот, семејното насилство, загадувањето на средината, миграционите политики, транс и квир идентитетот, трансфобијата и хомофобијата, колективната грижа и одржувањето на заедница. Поради дел од тематите (погодете кои) опфатени внатре, романот, како и авторката, беа извикани и нападнати од антиродовите организации. Па, претпоставувам дека тоа е еден од начините да стане уште попопуларен, така што, фала им?!

Наназад од Стефан Алијевиќ

Во задача за на факултет пред неколку месеци напишав дека радозналоста е она што нè влече кон уметноста. Ова е соодветна книга за оние кои го делат овој сентимент. Станува збор за збирка раскази, од кои првиот дел се автофикционални. Застапените теми, како загадувањето на природата и животната средина, хомофобијата, трансфобијата, војната, малограѓанството, растењето и себеспознавањето, се обработени на интересен начин и што е најважно – задржана е нивната комплексност. Имаме увид во внатрешното доживување на светот на ликови кои со големо внимание се задржуваат на секоја нишка од навидум вообичаените нешта кои им (ни) ги нуди секојдневието.

Потклек од Љупчо Петрески

Роман во кој се обработува егзистенцијалната криза на неименувана жена која работи во хотел Македонија за време на 50-тите (и таму има впечатлива средба со мошне невообичаени гости). Уште од првата страница ме влечеше и не можев да го оставам. Ги голтав зборовите и сцените вртејќи ги страниците невообичаено брзо за самопрогласена бавна читателка. Иако кога дојдов до крајот останав гладна и не ја доживеав катарзата по која итав читајќи, сепак најважно е што романот ја разработува женската сексуалност на начин (прифатлив, а сепак со отворено навлегување во материјата) на кој не сум видела да се прави досега во македонската книжевност.

Каде леташ, Јулија? од Хана Корнети

Забавно, интелигентно, промислено, на моменти хумористично (се споменува серијата ,,Fleabag‘‘!! што е секогаш добредојдено :)). Збирка раскази во која секој расказ е почешитен[1] од претходниот. Ми остави впечаток начинот на кој е прикажано слушањето како сетилно искуство (звуците се значаен дел од наративите). Во градењето на сликите зебележливи се надреалистични елементи, со тоа што се буквализира метафоричното.Насловниот расказ особено ќе им се допадне на љубителите на филмот ,,Practical magic“.

Скршен терариум од Филипа Сара Попова

Нејзината поезија може да се опише како панк бидејќи е длабоко бунтовна. Има нешто во начинот на кој пишува што ме потсетува на дискографијата од Фиона Епл. Во секој стих има нишка што асоцира на потисната субверзивност, која се чини дека ќе избие во секој миг, но како во овој миг да е под контрола. Песните се убаво осмислени и квалитетно напишани.

Багет полн печени полжави полиени со уље истечено од Вардаровите галии од Андреј Медиќ Лазаревски

Куса, но ефективна збирка поезија, која се надоврзува на авангардната традиција, а особено на дадаизмот и надреализмот, што е најмногу очигледно во начинот на кој фигурираат визуелните решенија во песните. Но за разлика од авангардата, овде стилот не е цел сам за себе, туку е во функција на општествена критика, чиј клуч за интерпретација се наоѓа кај читателот/читателката, со тоа што песните се доволно херметички отворени, т.е. затворени. Впечатлив е начинот на кој поетот се служи со иронијата и успева да го дофати колективното чувство на дел од младата генерација во град/држава која ја потиснува.

Памук од Ника Гавровска и Ѓоко Гавровски

Зборот кој ми доаѓа на ум за опис на оваа илустрирана книга за деца и возрасни е: волшебно. Главниот темат е еколошки – загадувањето на планетата и како ова им влијае на животните, овде поконкретно на птиците односно штрковите. Уникатноста на стилот на илустрациите го претвора читањето во доживување.

***

Изборот ,,Штефица Цвек“ постои за да ги издвои книгите кои одат наспроти востановениот прифатен канон на создавање на книжевност. Не се залагаме за чиста естетика, туку акцентот го ставаме на општествено-политичките импликации коишто ги има одредено дело.

Меѓу номинираните дела се најдоа голем број на поетски збирки кои не ги задоволуваа критериумите: премногу невпечатлива интроспекција, а недоволно општествена критика. Од прозните дела, голем број се беа зафатиле со сериозни теми на кои не им беше посветено доволно внимание за обработката да се смета за задоволителна. Имаше неколку книги за кои беше очигледно дека намерата била напишаното да се протолкува како феминистичко или прогресивно, но во кои всушност (поради незнаење или игнорантност?) нарацијата ја следи патријархалната логика. За некои од книгите не ми беше јасно зошто се номинирани кога во нив нема никаква тематска ангажираност или експерименталност во формата.

Се надевам дека во текот на оваа (тековна) година ќе (продолжат да) се објавуваат дела кои бескомпромисно ќе го проблематизираат живеењето во нашето општество. Би сакала да се сретнам со повеќе комплексни и нијансирани ликови. Повеќе стихови во кои поетот/поетесата се соголува себеси, наместо да ги следи прописите за тоа ,,како треба да се пишува поезија“. Значи, помалку шаблони, повеќе храброст, преземање ризици и излегување од пропишаните граници. Книгите кои влегоа во вториот круг од изборот се оние кои даваат надеж за поинакво разгледување на реалноста: со нежност и разиграност, а истовремено и со голема доза на критика, зашто наративите и стиховите, како јазични креации, ја конструираат нашата реалност.

[1] чешит (придавка, дијалектен говор) – што е особен, чуден, специфичен, посебен, уникатен; само тој збор соодветно го сумира она што го мислам за расказите.

На граница

КУЛТУРА, ФЕМ 101 / By Тимот на Медуза

На средина на август, во Сараево

Средината на август во Сараево, средината на Сараевскиот филмски фестивал; сè е во ред. Бројот на оние кои не говорат ниеден од трите официјални јазици во Сараево се намалува, сѐ уште може да ги избегнеш оние кои не сакаш да ги сретнеш и спонтано да налеташ на оние кои сакаш. Сѐ е во ред. Мирот кој ми носи немир е условен од, сега веќе, традиционалниот прекин на Фестивалот на еден ден.

Првиот пат кога поради случај на фемицид во Босна и Херцеговина, на еден ден беше запрен Фестивалот, а со него и дотогаш најживиот град во регионот, пиев кафе во моето омилено кафуле, држејќи го за рака мојот тогашен партнер, мислејќи на цената на сигурноста и довербата, на кревкоста на телото и постојаноста на хиерархијата. Три години подоцна, налетувам на странци што ги нарекувам пријатели, на кои поинаквата географска положба, а со тоа и подебелиот паричник, им овозможила уште пред неколку месеци да го погледнат филмот на кој јас одам дури ова августовско утро, некаде на средината на месецот.

„Контроверзно“, „шокантно“, „интензивно“, „напнато“, мачно“, „одвратно“. Ниту еден од зборовите на моите колеги не ме вознемирува толку колку што тогаш ме вознемири смиреноста со која беше соопштен и прифатен Денот на жалост тој август. Утро е. Зевањето во овие кругови е потврда за успешна и напорна работа. Редот за кафе е подолг од процесот на разбирање, а времето на чекање веројатно приближно колку и времетраењето на филмот. Треба да се почека некој да донесе одлука. Така во 2023 година ми ја објаснуваа комплексноста на политичкиот систем на држава поделена на десет поларизирани кантони. Како убиството на жена да е нешто што може да се ограничи со имагинарни кантонски граници. Јасно е, во секој случај, поради простиот факт што го пренесуваше убиството во живо на Инстаграм, дека убиецот бил желен, но и свесен, да ги премине границитe.

Ние, Балканците

Иако тематски директно не е за фемицид, филмот на кој тоа утро сепак одам, сосе кафе, а без никакво предзнаење за содржината, „17“ на Кошара Митиќ, ќе ги разбуди сите поспани критичари и филмски работници. Со првиот кадар разбирам повеќе од половина од коментарите за кои не престанувам да размислувам, желна за контроверзијата за која сите зборуваат. Сфаќам дека силно сакам да си докажам себеси дека сум позрела од моите европски колеги, бидејќи некои работи полесно ми е да ги голтнам. „Ние, Балканците…“ Крупен план на тинејџерка, а над неа, двајца голи тинејџери. Веќе размислувам за мојата победа. Мислев дека тројките се склоност на западното општество.

За овие мои, но и за други, туѓи и колективни предрасуди, Митиќ зборува додека своите гледачи цврсто ги држи за вратот, онака како што, само секунда по мојата површна мисла, Филип (Даме Јовески) ќе ја фати Сара (Ева Костиќ). Неговите упатства да стои мирна, изговорени низ смеа, ме збунуваат. Кога самиот филм би го дозволувал тоа, ќе си дозволев сѐ додека траеше да размислувам за тоа која е разликата меѓу согласната сексуална потчинетост и присилната доминација. Кај Митиќ тоа на прва не е јасно, иако хиерархијата — маж, маж, жена — е и те како јасна. Се присетувам дека разликите меѓу согласноста и присилата, барем во правна смисла, се прашање на граници, во кои телото е само предмет. Согласноста како секогаш да доаѓа по самиот секс, а никако пред него, бидејќи неговите параметри се телесни и интуитивни, а не правно-јазични. Мислам на почетокот на филмот на Митиќ како на потенцијален доказ на суд и ме бунат сопствените сфаќања за субмисивноста како облик на сексуално прифатлива хиерархија, способна да возбуди. Зарем навистина ништо во овој внимателно снимен сексуален чин на малолетници не би можело да укаже на насилство, иако нечие тело, две тела, се над нечие друго, положено, неподвижно тело? Иако нечија рака е на нечиј врат? Да беше ова текст за порнографски, а не за уметнички филм, ќе одговараше и да се позанимаваме со трендинг-категориите на порно-сајтовите, меѓу кои најчести се гушење, шамарање, плукање и слични глаголи кои нам, Балканците, ни се добро познати уште од раното детство.

Митиќ продолжува да ги држи гледачите за гуша, и ги принудува да го гледаат она што го снимила камерата во рацете на Наум Доксевски, чија вознемиреност ѝ се припишува на стилот, но се согледува и надвор од самиот технички пристап. Камерата не ѝ остава простор за дишење ниту на Сара, ниту на гледачите, освен во сцените на колективен хаос, на групно насилство. Исто како и во тројката на почетокот, врсниците на Сара секогаш се дел од група, па мислите ми талкаат кон малите одмори резервирани за одмерување на силите, гушење, шамарање, плукање.

Екскурзија

Истата година кога Сараевскиот филмски фестивал ја прекинува програмата поради фемицидот кој се сведочи онлајн, премиерно се прикажува филмот „Екскурзија“ на босанската режисерка Уна Гуњак. Слично како филмот „17“, „Екскурзија“ со својата фиктивна нарација зборува за вистински настан што ја потресе балканската јавност. Седум девојчиња од основно училиште се вратија бремени од екскурзија, известуваат медиумите. Реченица во која девојчињата истовремено се и субјект во самиот исказ и предмет на сексуално насилство, без никаков јазичен траг за сторителите. За сензационалистичкиот пристап кон женското тело, кое, без оглед на возраста, изгледа како да служи за некој нешто да му (на)прави, најдобро говори коментарот на една постара госпоѓа од белградската премиера на филмот: „Има ли тоа дете родители?“ Видно вознемирена, госпоѓата ја прашала режисерката за време на разговорот по проекцијата. Иако на прв поглед целосно бесмислено и површно, прашањето на оваа госпоѓа не треба да се занемари. Има ли тоа дете родители, не во смисла на погрешно воспитување, туку во смисла на присутност и занемареност. Родителите се, и кај Гуњак и кај Митиќ, можеби дури и над балканскиот просек, што сепак не е доволно. Навистина, има ли тоа дете родители, ако тие со месеци не забележуваат дека нивното дете е бремено, прашува Митиќ. Екскурзијата (во Грција), која е централна за филмот „17“, функционира како нашето општество во мало. Совршена прилика мажите да бидат мажи, жените да бидат жени, да се постават правила чија цел не е да бидат почитувани, туку да се тестираат сопствените и општествените граници, да се воспостави хиерархија над веќе воспоставената хиерархија. Кој седи на последните седишта, а кој близу до професорката и возачот, кој е со кого во соба и кој за време на сексот е над кого, не се дел од филмската стварност, туку од секојдневната реалност.

Чие е?

Во напис од 2016 година, кој Митиќ го прочитала и кој ја инспирирал за нејзиниот дебитантски филм, се наведува дека дваесет и тригодишна студентка се породила на граничниот премин Табановце, го фрлила новороденчето во канта за отпадоци и продолжила на екскурзија во Прага. Студентката потоа била приведена и осудена за „убиство на дете при породување“. Кај Митиќ, во филмот, оваа пресуда изостанува. Прашањето чие е детето, а потоа и чија е неговата одговорност, не успева да се наметне како прашање, бидејќи неколкуминутната сцена на породување во нужникот на граничниот премин е толку органски мачна што на секој од нас во публиката му беше јасно дека Сара е единствената која може да одлучи за тоа. Да се донесе одлука, како што со часови се чекаше оној август во Тузланскиот кантон, е сложен збир од одговорности што се сведува на само една постапка. Сара, иако доведена во ситуацијата во која се наоѓа (да се потсетиме дека сексот е нешто што мажот ѝ го прави на жената), избира да се врати по детето. Во налет на бес и паника што глумечки вреди за Оскар, а емотивно ѝ парира на еднакво бурната реакција на гледачот, таа истрчува од автобусот и носи одлука со која презема одговорност, не само за детето, туку и за сопственото тело. Митиќ со ова не прави паралела со која ја осудува студентката, туку вели: „Повелете, гледајте.“ Иако делува како спојлер, овој пасус всушност воопшто не е тоа, а ако преземањето на правото над сопственото тело е нешто што може да се „спојлува“, тогаш треба да се запрашаме не за филмската, туку за нашата стварност.

Иако породувањето на границата е нужност лишена од каква било метафора, „17“ сепак ни дозволува да толкуваме понатаму. Не само што новороденчето е родено на граница, туку е родено и на границата меѓу територијата што ѝ припаѓа на Европската Унија и онаа што не ѝ припаѓа. „Одиме во Европска Унија, таму важат европски закони“, кажува една од професорките, додека јас размислувам за законите, правата, пасошите и другите облици на припадност и неприпадност чии рамки се привилегии од имагинарна природа. Да настанал овој филм преку границата, во некоја европска држава, можеби би имал национална премиера пред да се одлучи за неговата судбина како македонски претставник за Оскарите. „Одиме во Европската Унија, таму важат европски закони, а ваша задача е да ѝ го осветлите образот на Македонија“, гласеше целата реченица на професорката.

Средината на август, во Сараево

Средина на август, во Сараево, прикована за столицата на Народниот театар и никогаш посвесна за своето неевропско потекло на кое ме потсетуваат не само поимите како валкани нужници, порочни средношколски екскурзии, шарени ќебиња и столарија на хотел-споменици од времето на Југославија, туку и оној највпечатливиот: дека некогаш сме делеле јазик, и пцовки. „Да ви е*бам матер“ ѝ излетува на Сара во една од неколкуте кулминации на овој, признавам, напнат и интензивен филм, додека гледа како нејзината другарка, пијана, ја губи невиноста на подот, опкружена од целиот клас. „J*ebem mu ja mater“, му излетува од устата на членот на жирито, режисерот и, пред сè, наш човек, Игор Безиновиќ, во моментот кога сфаќа дека бебето сепак заплакало.

Превод од српски: Калиа Димитрова

Разликата како искуство што еманципира

ПЛОШТАД, ФЕМ 101 / By Тимот на Медуза

Да се зборува за разликите помеѓу мажите и жените, често значи да ставиме под знак прашалник нешто што ни е претставено како природно. Сите живееме според претходно утврдени родови улоги, кои ни го определуваат животот. Научени сме како треба да се однесуваме. Но кога темата ќе почне да се развива кон дискриминација, прашањето станува покомплексно: може ли навистина да се разбере искуство кое не е наше? Разликата не е само биолошка или социјална категорија, туку и разлика во позиција на моќ, пристап и ранливост.

Разбирањето на туѓото искуство не е автоматско, ниту целосно, но може да се овозможи низ процес: преку слушање, читање, сведочење и саморефлексија. Не како присвојување, туку како етичка практика. Во сопственото искуство, сум забележала колку лесно можам да претпоставам дека нешто „не е толку сериозно“ ако не ме допира директно. Токму таму се открива ограниченоста на мојата перспектива. Разбирањето почнува кога ќе ја признам таа ограниченост. Но како и дали можеме да ја растегнеме и отвориме перспективата?

Покрај институционалните и јавните форми на знаење, постои и една поинаква, потивка и поинтимна линија на пренесување искуства, која е еднакво значајна. Особено меѓу жените, знаењето често се пренесува низ приказни, гестови, предупредувања и совети што ретко се запишани, но длабоко се паметат. Овие приказни не се секогаш артикулирани како искуства на дискриминација, но ја носат нивната суштина: како да се заштитиш, кога да молчиш, кога да бидеш внимателна, што да очекуваш или не во одредени простори.

Во моето семејство, најголемиот дел од знаењето ми беше пренесено од жените. Пораснав во фамилија полна феминистки, па од мала бев изложена на различни искуства и перспективи кои сè уште ги носам со себеси. Тоа не беа само разговори за еднаквост или права, туку секојдневни ситуации во кои се анализираше неправдата, се препознаваше дискриминацијата и се именуваше она што инаку би останало премолчено. Тие жени не ми наметнаа подготвени ставови, туку ми поставија корења и начин на размислување што подоцна го развив во лична мотивација самата да продолжам да го продлабочувам тоа знаење. Од мојата мајка, како и моите тетки и братучетки, научив дека искуството се гради и пренесува, и дека свесноста се негува.

Во „Теорија на торбата во фикцијата“, Урсула ле Гвин пишува за раскажувањето како собирање, а не како освојување. Наместо херој што победува, таа предлага торба што собира фрагменти од искуства. Овој пристап може да се користи и кога зборуваме за дискриминација. Наместо да се поставиме како херои што разбираат сè, можеме да бидеме собирачи на приказни. Емпатијата не значи дека целосно ги разбираме другите. Таа значи дека веруваме дека искуствата на другите се реални. Според бројни истражувања (Stel, M., van den Bos, K. & Bal, M., 2012) изложеноста на лични сведоштва ја зголемува способноста за емпатиско реагирање и ја намалува тенденцијата кон обвинување на жртвата.

Со други зборови, не можам да тврдам дека знам како е да се биде некој друг. Не можам да ја преземам туѓата болка како своја. Но можам да ја слушнам. Можам да ја признам. И можам да се воздржам од релативизирање.

Сепак, постои граница. Ниедна количина на читање или активно слушање не може да ја замени директната изложеност на дискриминација. Лицето што никогаш не било предмет на сексуално вознемирување нема телесна меморија на тој страв. Лицето што никогаш не било исмеано поради својот родов израз нема рефлекс на самоконтрола во јавен простор. Да се признае оваа граница е важно. Во спротивно, ризикуваме присвојување т.е. зборување во име на другите, како ние да сме авторитет во нивниот живот. Разбирањето, ако сака(ме) да е етичко, мора да ја почитува разликата.

Родовите разлики не постојат изолирано. Тие се вкрстуваат со класа, етничка припадност, сексуалност, попреченост. Жена од рурална средина нема исто искуство како жена од урбан центар; транс жена нема исто искуство како цис жена. Интерсекционалниот пристап, развиен во феминистичката теорија, ни помага да разбереме дека дискриминацијата не е еднодимензионална. Ако сакаме да разбереме туѓо искуство, мора да ги земеме предвид овие слоеви. Во спротивно, ризикуваме да ја поедноставиме реалноста.

Според Кимберли Креншоу, многу феминистички и антирасистички разговори не успеваат да ги земат предвид интерсекционалните идентитети на обоените жени, чии преплетени искуства најчесто се игнорираат и не се дискутираат, иако се една од најранливите групи на дискриминација, ранливост и насилство. Овој пропуст има конкретни последици. Кога искуството на жените кои не се бели не се вклопува во ниту еден дискурс, тие остануваат на маргините на аспектите на родот и расата. Креншоу покажува дека дискриминацијата не функционира како збир од одделени категории, туку како нивно истовремено преплетување. Ако ги разгледуваме родот и расата одделено, го губиме она што се случува на нивниот пресек.

Ова е особено релевантно за прашањето на разбирањето. Кога некое искуство е повеќеслојно, уште потешко е да се согледа однадвор. Лице што искусило само родова дискриминација можеби нема да ја препознае специфичноста на расната дискриминација; и обратно; лице што се соочува само со расизам можеби нема целосно да ја разбере родовата димензија на одредена неправда. Оттука произлегува важноста на еластичноста на перспективата зашто разбирањето бара повеќе од едноставно сочувство. Бара подготвеност да се прифати фактот дека нашето искуство не е центарот од кој се мери реалноста.

Ако не можеме целосно да го доживееме искуството на другите, тоа не значи дека сме ослободени од одговорност. Напротив, значи дека нашата позиција е дел од поширока историја на борби, гласови и изборени права. Многу од слободите што денеска ги имаме не се природни, туку резултат на туѓ труд, туѓа ранливост и туѓа истрајност. Некој пред нас зборувал, протестирал, пишувал и ризикувал за да може одредена неправда да стане видлива.

Но истовремено, постојат групи чии искуства сè уште остануваат маргинализирани: транс лица, лица со попреченост, луѓе од сиромашни или етнички маргинализирани заедници. Надминувањето на разликите не значи бришење на различноста. Значи создавање на услови во кои таа различност нема да биде основа на понижување или исклучување. Ако можеме да научиме нешто од претходните генерации, тоа е дека општествените промени се можни, но не се автоматски. Тие се резултат на колективна упорност.

Можеби токму во тоа лежи смислата на разбирањето. Ако целосното поистоветување со туѓото искуство не е можно, тогаш можно е препознавањето дека сме дел од континуитет и колектив. Дека правата што ги уживаме се наследство, а идните подвизи зависат од тоа дали ќе бидеме подготвени да ги слушаме и поддржуваме оние чии гласови сè уште се на маргините на перспективата.

Теона Ана Георгиевска: „Нема простор за сомнеж, местото на девојките е во науката.“

ДИЈАЛОЗИ, ФЕМ 101 / By Тимот на Медуза

Теона Ана Георгиевска е првата девојка од Македонија која освои медал на престижната 60-та Менделеевата меѓународна олимпијада по хемија која се одржа во Москва, Русија во април 2026. За Медуза, со неа поразговара Јована Лазаревска – активистка, младинска работничка и координаторка на младинскиот центар „МултиКулти“ во Куманово, а воедно и самата студентка по применета хемија на Институтот за хемија при Природно-математичкиот факултет во Скопје.

Јована Лазаревска: Како студентка по хемија и девојка во науката, не можам, а да не забележам, колку често успесите на девојките и жените остануваат во втор план, речиси незабележани и недоволно медиумски покриени. Ова интервју го планиравме уште кога Теона стана првата девојка од Македонија што освои медал на Менделеевата олимпијада по хемија. Но, некако чувствував дека нејзината приказна нема да заврши таму, па почекав да заврши и овогодишната Меѓународна олимпијада по хемија (iChO). И бев во право. Од четиричлениот македонски тим што ја претставуваше Македонија на 58-мата Меѓународна олимпијада по хемија, одржана во Ташкент, Узбекистан во јули годинава, Теона Ана Георгиевска беше единствената што се врати со медал, додека останатите натпреварувачи се вратија со пофалници.

Со двата освоени медали, Теона оваа година испиша нова страница во историјата на македонската наука – стана првата девојка од Македонија која освои медал на Менделеевата олимпијада по хемија и втората девојка од Македонија која освои медал на Меѓународната олимпијада по хемија. Со резултатите што ги постигна на селекционите натпревари во Македонија и на двете меѓународни олимпијади, Теона го освои и златниот медал на Македонската хемиска олимпијада (МХО).

По тој повод, со Теона зборуваме за љубовта кон науката, подготовките и предизвиците на патот до натпреварување на олимписко ниво и што значи да се биде дел од една нова генерација на девојки и жени кои ја менуваат сликата за тоа на кого му е местото во науката.

Како започна твојата приказна со хемијата? Што те привлече најмногу?

Теона Ана Георгиевска: Љубовта кон хемијата и природните науки започна уште во основно училиште, кога првпат учествував на натпревар по природни науки. Уште тогаш ме привлекуваше тоа што преку науката можеш подобро да го разбереш светот околу себе. Колку повеќе учев и истражував, толку повеќе ми стануваше интересно. Со текот на времето сфатив дека тоа не е само предмет што ми оди добро или нешто што ме интересира, туку нешто со кое навистина сакам да се занимавам во иднина.

Колку труд, подготовки и ограничувања стојат зад еден олимписки медал, а јавноста најчесто не ги гледа?

Зад еден медал стои многу повеќе отколку што може да се види во моментот кога ќе биде освоен. Подготовките траат со години и бараат многу време, дисциплина и постојаност. Особено во последните години од средното образование, подготовките ми беа многу интензивни: теориски предавања, решавање сложени задачи и лабораториски вежби, паралелно со редовната настава. Секако дека тоа значи и откажување од дел од слободното време, но искрено, кога нешто навистина те интересира, не го доживуваш како жртвување. Најтешки можеби не се ни самите часови поминати во учење, туку моментите на несигурност. Понекогаш, и покрај целиот вложен труд, се прашуваш дали си доволно подготвена или дали можеш да се носиш со конкуренцијата. Но токму во тие моменти треба да продолжиш и да се потсетиш колку далеку си стигнала.

Како изгледаше твојот пат до Менделеевата олимпијада?

Подготовките за Менделеевата олимпијада започнаа уште од јануари на Институтот за хемија при Природно-математичкиот факултет во Скопје. На почетокот бевме поширока група ученици и посетувавме теориски предавања и експериментални вежби. Подоцна следуваше селекциониот натпревар, по кој беше избран тимот што ќе ја претставува Македонија. Но, и по селекцијата подготовките продолжија со уште поголем интензитет. Работевме со професори, асистенти и студенти, решававме многу сложени задачи и се обидувавме да стекнеме што поголема рутина во олимпискиот начин на размислување. Мислам дека најважниот дел од целиот процес беше токму постепеното градење на сигурност, не само да знаеш одреден материјал, туку да можеш да примениш сè што знаеш во сосема нова и неочекувана задача.

Со оглед на тоа дека минатата година ти се впиша во историјата освојувајќи го првиот медал за Македонија на Меѓународната олимпијада по биологија, дали чувствуваше поголема одговорност годинава?

Мислам дека секој претходен успех носи и одредена одговорност, особено кон самата себе. Кога еднаш ќе постигнеш нешто што ти било многу важно, нормално е следниот пат да имаш уште поголеми очекувања од себе. Но се обидував да не размислувам премногу за тоа дали повторно треба да постигнам одреден резултат. Наместо тоа, се фокусирав на подготовките и на тоа да го дадам својот максимум. На крајот, не можеш целосно да го контролираш резултатот, особено на натпревари каде конкуренцијата е толку силна. Она што можеш да го контролираш е колку си работел и колку си се подготвувал. Ако знаеш дека си дала сè од себе, тогаш можеш да бидеш задоволна без разлика на исходот.

Дали чувствуваш дека различните научни области што си ги истражувала ти дадоа поширок начин на размислување во хемијата?

Дефинитивно. Иако биологијата и хемијата се различни науки, тие многу често се испреплетуваат. Мене ми беше многу интересно тоа што знаењето од една област може да ти помогне подобро да разбереш нешто во друга.Мислам дека занимавањето со повеќе научни области ми помогна да гледам на проблемите од различни перспективи и полесно да поврзувам концепти. Колку повеќе учиш, толку повеќе сфаќаш дека науките не се целосно одделени една од друга. Токму тоа е една од работите што најмногу ме привлекуваат.

Менделеевата олимпијада важи за една од најтешките олимпијади. Како ти би ја опишала самата олимпијада?

Менделеевата олимпијада навистина е многу предизвикувачка. Задачите се обемни и сложени и не бараат само добро познавање на материјалот, туку и снаодливост и способност да примениш знаење во ситуации со кои можеби претходно не си се сретнал. За мене, еден од најголемите предизвици беше организацијата на времето. Кога имаш многу сложени задачи пред себе, не е доволно само да знаеш како да ги решиш, треба да можеш брзо да размислуваш и правилно да одлучиш на што ќе посветиш најмногу време. Мислам дека токму тоа ја прави олимпијадата толку тешка, но во исто време и толку интересна.

По Менделеевата олимпијада следуваше уште еден голем предизвик – Меѓународната олимпијада по хемија. Колку искуството од Менделеев ти помогна во подготовките и што беше поразлично на IChO?

Искуството од Менделеевата олимпијада многу ми помогна, особено затоа што непосредно пред IChO повторно работев со многу сложени задачи и бев во постојан натпреварувачки ритам. Тоа ми помогна да бидам посигурна во решавањето проблеми и подобро да се справувам со притисокот и ограниченото време. Секако, секоја олимпијада има свој карактер и различни предизвици. Не можеш целосно да се подготвиш за една олимпијада само преку искуството од друга, бидејќи секоја бара малку поинаков пристап. Но Менделеев дефинитивно ми даде многу вредно искуство и мислам дека ми помогна да влезам во подготовките за IChO со поголема сигурност и подготвеност.

Минатата година ти се врати со пофалница од Меѓународната олимпијада по хемија, дали успехот од минатата година те мотивираше годинава да се вратиш со медал?

Да, пофалницата од минатата година ми беше голема мотивација. Ми покажа дека сум на добар пат и дека со дополнителна работа можам уште повеќе да напредувам. Секако, на вакво натпреварување не можеш однапред да очекуваш медал, бидејќи конкуренцијата е огромна и сите доаѓаат многу добро подготвени. Но минатогодишното искуство ми помогна подобро да знам што ме очекува. Наместо само да размислувам за резултатот, се обидував да се фокусирам на тоа да бидам подобра и поподготвена од претходната година. Токму тоа беше мојата најголема мотивација.

Какво беше чувството кога дозна дека си освоила медал, најпрвин на Менделеевата олимпијада по хемија, а подоцна и на Меѓународната олимпијада по хемија?

За Менделеевата олимпијада имав многу измешани чувства. По завршувањето на тестовите чувствував дека сум дала сè од себе и дека добро сум ги решила задачите, но сепак постоеше неизвесност, бидејќи се натпреваруваш со најдобрите ученици од целиот свет. Кога конечно го слушнав своето име, бев пресреќна. Во исто време, не би рекла дека бев целосно изненадена, бидејќи знаев колку сум работела и знаев дека на натпреварот го дадов својот максимум.

Медалот на IChO беше исто така многу посебен момент. За мене тоа беше чувство на огромна радост, но и потврда дека можам да продолжам да напредувам. Особено затоа што претходната година се вратив со пофалница, медалот годинава за мене беше резултат на целиот труд и работа што следеа после тоа.

Твојот успех е прв ваков за девојка од Mакедонија. Дали тоа го доживуваш како нешто повеќе од личен успех?

Секако дека секој ваков успех е многу личен и посебен, бидејќи знаеш колку труд си вложила во него, но за мене има и пошироко значење. Прва сум, но искрено се надевам дека нема да бидам последна. Особено ми е драго ако овој успех може да им покаже на други девојчиња дека науката е место и за нив и дека нема причина да се сомневаат дали припаѓаат во неа. Би сакала ова да не остане само како мој личен успех, туку да биде дел од една поголема приказна во која сè повеќе девојки ќе се охрабруваат да се занимаваат со наука и да се натпреваруваат на највисоко ниво.

Дали сметаш дека научните успеси на младите добиваат внимание какво што заслужуваат и што би сакала да се промени во начинот на кој медиумите известуваат за нив?

Мислам дека секој успех што има историско значење за Македонија е убаво да биде препознаен и да добие внимание. Не само поради ученикот што го постигнал успехот, туку и поради тоа што ваквите приказни можат да инспирираат други млади луѓе. Според мене, научните успеси на младите заслужуваат поголема видливост. Зад нив стои огромен труд, посветеност и години подготовка, а учениците што се натпреваруваат на меѓународно ниво ја претставуваат Македонија на ист начин како и младите во други области. Би сакала повеќе да се зборува за самиот процес, за подготовките и за луѓето кои стојат зад ваквите резултати. Мислам дека колку повеќе ваквите успеси се видливи, толку повеќе млади ќе бидат мотивирани да се обидат и самите.

Сега си на прагот да ја избереш својата идна кариера – каде се гледаш себеси понатаму?

По сите овие искуства, уште повеќе сум сигурна дека сакам да продолжам да се развивам во науката. Во моментов најмногу ме привлекуваат областите во кои се поврзуваат хемијата и биологијата, бидејќи тоа се две науки што отсекогаш ме интересирале. Сè уште сум на почетокот на својот пат и мислам дека имам уште многу да истражувам и да откривам. Но дефинитивно се гледам во научна средина, каде што ќе можам да продолжам да учам, да истражувам и да работам на проблеми што ми се интересни.

Што би им порачала на младите кои се двоумат дали да се насочат кон науката? А што би сакала да ти го кажел некој тебе кога започнуваше?

На младите би им порачала да не дозволат сомнежот да биде причина поради која нема да пробаат нешто. Во науката најважни се љубопитноста, упорноста и желбата постојано да учиш нешто ново. Никој не се раѓа подготвен за сè и никој од почеток не знае сè. Напредокот доаѓа преку работа, грешки и постојано учење. Не треба да се плашат од тоа да згрешат или да не успеат од првиот пат. Често токму од тие моменти се учи најмногу.

А кога би можела да се вратам на почетокот, можеби би сакала некој порано да ми каже дека несигурноста е нормален дел од патот. Понекогаш можеш да вложиш многу труд, а сепак да се сомневаш дали си доволно добра. Со текот на времето сфатив дека тоа не значи дека не припаѓаш таму. Најважно е да продолжиш да учиш, да бидеш љубопитен и да не се откажуваш само затоа што нешто ти изгледа тешко.

35 години отпадна колонија

ПЛОШТАД, ФЕМ 101 / By Марко Ицев

На 35 годишнината од независноста на Македонија, време е да погледнеме околу нас и да се соочиме со фактот дека не само што не сме напреднале, туку речиси во секој поглед Македонија пропаѓа. Па така, од земјоделска земја која горе-долу била независна во производство на храна за своето население, истата станува отпадна колонија на трулиот капитализам кој (делумно) сами си го накалемивме.

Што (ни) значи слободата?

Преминот од социјализам во капитализам, а не во пазарна економија, со себе донесе многу промени како во формалното организирање, така и во интимното секојдневие. Авторката Леа Ипи во својата книга „Слобода“ (преведена на македонски од Калина Малеска во издание на Или-Или) многу сликовито ја опишува транзицијата од социјалистичко во капиталистичко општество во Албанија, преку личните приказни поврзани со поимот и чувствата околу слободата. Што значи слобода за едно дете, кое речиси во секој момент може да прави што сака, на пример, да оди со друштвото низ маало, кај соседите на слатко или да го избере патот од школо до дома? Авторката објаснува дека слободата ја чувствувала како и сите други, како слобода да се избере од дадените можности. Возрасните пак, во истата книга, патат од неовозможените избори, но сепак наоѓаат смисла, интерес, достоинство, па и досада, во понудените можности. Како што раскажува Ипи, транзицијата кон капиталистичко општество не донесе слобода за сите. Напротив. Одзема одредени слободи за голем број на луѓе и донесе други слободи за мал број на луѓе. Таа транзиција или промена уништи многу животи и донесе многу поделби. Интересно е што и во нашиот случај, таа преобразба беше дочекана како чекор кон слобода и независност. Идејата за слобода и независност и што тие концепти значат за секојдневниот живот останува значајно прашање со кое треба да се занимаваме. Дали независноста донесе повеќе слобода? Секако, новиот систем донесе одредена слобода (на пример слобода да избереме помеѓу 20 вида детергент), но не и слобода да живееме надвор од влијанието на партискиот режим во сите домени на постоењето.

Капитализмот, не само пазарната економија, во Македонија се јави во нова форма под закана од војна по распадот на Југославија, со помош на предаторските пакети на приватните компании Светска Банка и ММФ кои уништија сѐ што беше градено со заеднички напор и на грбот на солидарноста. Сето тоа беше помогнато и фино спакувано од домашните „политичари“ кои како гусанос, квислинзи, компрадорес, упорно го продаваат сопствениот народ, природа, почва, вода и воздух за интересите на „меѓународната заедница“, односно капиталот, претставувајќи мафија. А преку тој процес се уништи и општественото ткиво – чувството за заедништво, за споделена иднина, заеднички простори, ресурси и институции, за заеднички живот. Ова не беше уникатен процес само во Македонија, туку дел од „глобализацијата“ како што ја објаснува Дејвид Харви во „Кратка историја на неолиберализмот“ (2005). Според Харви, неолиберализмот всушност претставува нов колонијализам, но наместо со армија, овој пат корпорациите и експертите ги спроведуваат своите цели директно, без војска. Дерегулацијата на закони во корист на приватни интернационални корпорации ја прави независна експлоатацијата на планетата. Таканаречениот отворениот пазар овозможува слобода на движење на стоки, но не и на луѓето. Во пракса, неолиберализмот го враќа светот во односи слични на оние од 19тиот век со империи и колонии.

Во Македонија, токму поради овие глобални и локални политики, секоја година, животот се влошува во секој домен: образование, здравство, квалитет на храна, вода, воздух, и почва; сигурност на инфраструктура и градба, урбано планирање, домување, заштита од катастрофи и непогоди, загадување, работнички права, пензионирање, квалитет на живот, климатска стабилност, едноставност при растење деца, грижа за стари лица и листата уште трае… Просто не постои еден домен од нашите животи што не бил загрозен во текот на овие 35 години капиталистичка окупација.

За каква независност зборуваме кога Македонија сѐ повеќе зависи од увоз на храна, а наскоро истото ќе се случи и со водата ако не ја спречиме изградбата на дата центри. Цените на секојдневието зависат од светската берза. Најмалку 500 000 илјади луѓе се иселиле од Македонија во последните 30 години. Да не знаевме дека сме слободни и независни ќе мислевме дека некој присилно нѐ брка.

Како изгледа колонијализмот денес?

Франц Фанон во „Проклетите на Земјата“ (1961) опишува како економијата на колонизираната земја се организира според потребите на колонијалниот центар, а не според потребите на локалното население.Ресурсите, земјата и трудот се насочени кон производство за западниот пазар: колонијата извезува суровини и производи, додека преработените и поскапите производи повторно ги увезува. Така, дури и кога локалната економија произведува вредност, таа не мора да останува во земјата ниту да придонесува за подобрување на животот на населението. Ова производство се одвива на плантажи во кои не важат регуларните закони на државата, па така луѓето може дополнително да се експлоатираат, нешто слично на денешните ТИРЗ-ови (технолошко-индустриски развојни зони), пришто државата се обидува да привлече странски капитал, нудејќи му поволни услови за производство и извоз.

Како што објаснува Келер Истерлинг во „Екстрадржавност“ (2014) денешните „посебни економски зони“ претставуваат легална црна дупка во законскиот систем на една држава со цел да се заобиколат законите за работни односи, заштита на околината и економски прописи. Слично како и во 19-тиот век, така и денес, цел состав на локални политичари се вклопуваат во експлоататорската класа на окупаторот и ги спроведуваат нивните интереси на штета на својот народ. Обичните луѓе немаат многу избор во начинот на кој се владеани, законите и нивното спроведување. Владее правото на најсилниот, а тој како во историјата, така и денес, е најчесто белец од Запад со оружје.

Во Македонија, како и во повеќето други земји од неврзаниот Трет Свет, бившите колонии, по револуционерните социјалистички промени, системот на глобализацијата нѐ врати назад кон зависна економија. Па така, ние регресираме кон колонијалниот статус што сме го имале пред 20-тиот век. Една од најголемите критики на социјализмот беше дека партијата контролира сѐ, па затоа со плурализмот се очекуваше слобода особено во економските и работни односи. За жал, плурализмот не донесе таква слобода. Иако имаме дузина партии, тие сите имаат малтене иста политика: капиталистичка; притоа, им ставаат „сопки“ на независните за да не ја разнишаат рамнотежата.

Со промена на системот не добивме повеќе политичка слобода. Напротив, ние немаме директна демократија, туку клиентилистичка заробена држава. Кој е нашиот пратеник во собрание? Имаат ли канцеларија и телефонски број за поплаки од народот? Одлуките и законите се носат преку нетранспарентни „диловски“ зделки, скратени постапки и „лидерски средби”. Нестручноста и слепилото пред фактите цвета затоа што лојалноста кон мафијата се исплати. На државни позиции и до вработување се доаѓа исклучиво со партиска книшка и со мито за квизлинси-мафијашите на власт, а сите закони и правила се носат во корист на моќниците и олигарсите. Немаме механизам да се спроведе волјата на граѓаните дури ни на локално ниво. Кога луѓето ќе се соберат и некако ќе успеат да спречат некоја штета како рудник, МХЕЦ, или дата центар, централната власт кубе коси и бара заобиколување на таа волја за се спроведат интересите на странскиот капитал. Институциите кои треба да го штитат народот од експлоатација се оневозможени или им се одземени ингеренциите.

Дека Македонија моментално повеќе е колонија отколку независна држава зборува и фактот дека ние сме зависни за секојдневните нешта од странскиот капитал, или од партијата на власт. Немаме никаква планска економија, додека западните влади и корпорации си ја спроведуваат нивната. Немаме планиран развој на локално ниво, па Скопје како главен град нема ни Генерален урбанистички план. Нештата се оставени на стихиите на времето. Едноставно ни се оневозможи да си го замислиме и планираме животот по сопствена мерка. Скоро целото државно земјиште е во некоја смисла на продажба, практично немаме задршка кога станува збор за продавање и градење на државно земјиште, заштитени зони или, пак, паркови. Целиот градежен сектор е оставен на приватните градежници кои упорно бараат начини да се избегнат законите, па така, имаме градби во заштитен појас на Вардар, во заштитени шуми во Охрид и на многу други места што се коси со логиката, намалувајќи го станбениот стандард за приватно богатење.

Како да излеземе од оваа матрица?

Дискурсот на деколонизација веќе ни има дадено значајни дела за читање и за размислување. Недостатокот на грижа е идентификуван како суштински проблем денес. Вандана Шива во „Единство против 1%“ (2018) објаснува дека храната и грижата за животот околу нас е битка во постојан тек која го одржува светот наспроти експлоатацијата. Марија Миес и В. Шива во „Екофеминизам“ (1993) објаснуваат дека патријархалната поделба на трудот ја прави нееднаквоста и експлоатацијата на земјата неизбежна. Наоми Клајн во „Шок Доктрина“ (2007) објаснува како корпорациите ги користат кризите за да ги наметнат своите цели врз населението. Како што покажаа кризите во последните години (како онаа со Ковид), капитализмот просто не може да се справи со размерот на грижата која ни е потребна. Кризи предизвикани од капитализмот, или од реперкусиите на истиот, ќе има сѐ повеќе.

Здраво општество се гради со труд кој треба да биде насочен. Тој труд подразбира грижа за сѐ што нѐ опкружува: биодиверзитетот, животните, почвата, воздухот, другите околу нас, како и грижа за нас самите. Грижата е обратно од експлоатација; дотолку поважно, грижата и солидарноста се јавуваат како афективни состојби, а чувствата, барем засега, остануваат надвор од опсегот на капиталот, односно сѐ уште не можат да се колонизираат. Затоа треба слободно да чувствуваме, да се мобилизираме и да се опираме преку практикувањето грижа и солидарност кон живиот свет, да читаме книги и да разговараме со блиските за штетите предизвикани од спектакуларниот консумеризам, полн со заменливи тракатанци измислени да ни го одземат вниманието од секојдневието и да не направат помалку присутни за да ја воочиме алармантноста на живеењето.

Непослушни тела

МОЕ ТЕЛО, ФЕМ 101 / By Јана Наскова

Секој ден, нашите тела се изложени на строг режим на дисциплина, можеби не многу различен од принципот на кој функционираа часовите по физичко во основно >

7:00 – будење.

8:00-8:30 – доручек; оптимизиран за самооптимизирање, две јајца со сланина, една лажичка маслиново, домат.

9:00-17:00 – работа, испресечена со пасивно набљудување на безброј империјалистичко-капиталистички ужаси. Гледање тела на деца во Газа разболичени од инжиниран глад, додека на неколку километри од нив, на другата страна од границата се јаде „Мекдоналдс“. Слики од глечери кои се топат, миризба од депонии и полиња што горат, неприродни жештини, распаднати улици и болници, окупирани тротоари.

И покрај сѐ ова, мора постојано да се биде среќна и постојано да се р а б о т и.

Фуко нѐ потсетува дека режимот на дисциплина под кој потпаѓа телото е одржуван колку преку надворешен, толку и преку внатрешен притисок. Прифаќањето на притисоците и силите е воедно активен и пасивен процес, колективен колку што и индивидуален.

Како да се одговори на грчот што е последица на интернализирање на силите што нѐ опресираат? Што може да се направи?

Предлагам да почнеме да вежбаме непослушност, на микро- и на макроплан. Телото, иако ги трпи притисоците што го тиштат однадвор и однатре, никогаш нема да е целосно комотно во оваа ситуација на вештачки создадена тензија.

Нашата кожа се бранува во контакт со светот, со другите и со себеси. Кожата е најголемиот орган во човековото тело, а се артикулира преку јазикот – материјалниот орган кој ни лежи на непцата и звуците што тој ги произведува. Звуците што ги произведува јазикот, пак, нѐ вмрежуваат со светот околу нас. Телото и јазикот се во постојан флукс, се брануваат едно со друго и едно наспроти друго, ги бранува светот, а и тие заедно го брануваат него.

Во есејот „Телото како знак“, Ана Редеи го конципира нашето тело како знак, а менталните процеси (внатрешни знаци) како производ на константните преговори со надворешниот свет (надворешни знаци) (Редеи 2005: 1). Несомнено е дека нашите тела се означители во просторот онака како што ние сакаме, ама и на начини кои се предодредени од надворешните околности. Телата заедно во просторот создаваат значења и материјални реалности. Нашите тела зборуваат.

Голем дел од времето туѓи закони диригираат на кој начин треба да постојат нашите тела во светот: како треба да се движиме, како треба да се облекуваме, како треба политички да (не) дејствуваме. Донекаде имаме автономија и слобода за тоа како ќе постоиме во светот, но сите знаеме дека во секој момент постои можност таа да ни биде одземена, дали од закони што криминализираат абортус или од прост неочекуван допир од туѓинец на улица, од кој ќе се скамениш и кој ќе остане во тебе со години, можеби засекогаш.

Ако го конципираме телото како знак, како Редеи, тогаш постојат различни начини на кои тоа може да биде означител во светот. Може да се подреди под режимот на означување одреден за него од доминантниот општествен поредок, според кој ова тело треба да биде пасивен примач на моќ, и да се покори на значењето кое му е зададено. Идеалното тело под капитализмот е доцилно, десензитизирано за својата нелагодност (седење на столче осум часа гледајќи во ѕид); тело на кое му се пресечени нишките кои го поврзуваат со другите тела околу него, па така не го допира нивното страдање.

Ова тело е ставено под строг режим на точно однесување, од кој девијациите се строго регулирани и казнувани. Отстапување од доминантниот режим на значење може да значи смрт. Маица за два прста пократка од тоа што треба кај еден маж, таканаречени „феминизирани“ движења на рацете, боја на глас, црно тело за кое решаваме дека е криминално – сето тоа се начини на етикетирање на телото како различно, што го изложува на насилство и прекаритет во доминантниот режим на означување. Или ако како жена седиш со раширени нозе во автобус, некој ќе ти каже: „Што си се расчепатила, ма?“. Истата позиција кај некој маж би се сметала за сосема нормална.

Врежан во меморијата ми е еден топол пролетен ден. Сонцето галеше, а воздухот мирисаше слатко и беше иста температура како нас. Ова е еден од тие ретко прекрасни моменти кога се чувствуваш пријатно и комотно, како да си едно со светот. Со баба ми бевме упатени на изложба во „Сули ан“ во Чаршија и одевме по светлите, разлистани скопски улици. Обмамена од мирисот на градот, облеков лелеав сино-бел фустан, долг неколку прста над колената. Баба ми ми го купи за полуматура. Имав 14 години.

Бам!

Прошетката под липите, баба ми, раката под рака, липите што цутеа, одеднаш сѐ снема, и сѐ што чувствував беше нечија рака на мојот задник – испотена, туѓа. Се смрзнав, морници ми го полазија целото тело. Група момчиња тинејџери нѐ пројдоа, се изнасмеаја, и промрмореа нешто што не го слушнав докрај. Не можев ништо да направам. Баба ми не забележа, не сакав да ја вознемирувам. А што па можеше таа да направи? Како против овие казнени регулации? Отаде мирното прифаќање и перформирање на однесувањето кое за мене, како за жена, е предодредено како точно, наоѓам начини да направам трансгресија.

Сега, кога сум постара, поборбена и малку побезобразна, кога се чувствувам безбедно, понекогаш им враќам. Кога мажи ќе ми свирнат или ќе ми извикаат нешто грозно и сексуално сугестивно на улица, кога е доволно светло и има доволно луѓе наоколу, им се „курчам“ – им покажувам среден прст или им дофрлам нешто дрско назад.

Секоја употреба на телото за цел која не е предодредена од страна на непишаните правила што ни ги диктираат капитализмот и патријархатот претставува акт на непослушност. Ваквите чинови претставуваат можност за постоење надвор од строгиот режим на значења и постоења паралелно воспоставувани од патријархатот и капитализмот. Создаваат можност за постоење надвор од стегите на правилата на Овде и Сега, макар и краткотрајно.

И покрај строгоста на обрачот на овој телесен режим што нѐ стега, не можам а да не почувствувам, наспроти сите ужаси што се случуваат во светот, дека во моментов нѐ движат вибрации од огромни магнитуди. Нашите тела се опираат против физичките, но и менталните стеги кои нѐ тиштат ден по ден. Наспроти тврдењата на ортодоксната западна наука и филозофија дека постоиме во светот во тело што е еднакво на индивидуален субјект, сите сме почувствувале моменти кога границите меѓу телата стануваат замаглени. Баш во овие моменти кога границите помеѓу телата стануваат помалку ограничувачки од вообичаено, ја гледам можноста за развивање солидарност и за практикување групна непослушност.

Во „Примените на еротското: Еротското како моќ“, Одри Лорд зборува за тоа како жените се обесхрабрени да му веруваат на еротското во нив, како извор на знаење и револуционерна сила. Лорд, пак, тврди дека еротското ни дава моќ која доаѓа од споделување радост со друга личност. Според неа, споделувањето радост, дали физичка, емоционална или интелектуална, гради мостови помеѓу тие штоја делат и нуди можност за радикално политичко дејствување (Лорд 1978: 56).

Во моменталната временско-материјална реалност, соочени сме со низа сопки, лавиринт низ кој талкаме без да сме сигурни дека има излез. Сепак, одговорноста за себе и за светот, со сите луѓе во него, акутно ја чувствувам како ми тежи на плеќите секој ден, ја чувствувам во солената пот кога ќе се разбудам од кошмар во кој врескаат децата од Газа. Единствениот излез од кошмарот е колективна, координирана, непослушна акција. Зборувам за чувството кое го имам кога пулсирам заедно со други тела на протест, движејќи се и извикувајќи во еден глас. Толпата се бранува, дише заедно, а телата на момент се испреплетуваат.

Ова ме потсеќа на „пумпај“, слоган што произлезе од масовните антисистемски протести што ја тресат Србија последнава година. „Пумпај“ значи заедничко движење, заедничко пулсирање и заедничко дејствување. Од протести кои на почетокот повикуваа на ненасилност, каде имаше слики како демонстрантите се гушкаат со полицијата, последниов период насоката се промени – толпите што до пред неколку месеци се дисперзираа пред полицијата, сега храбро притискаат напред, предизвикувајќи го насилството што полицијата го врши врз нив.

Култивирање на непослушноста како доблест е неопходно за постигнување какви било значајни општествени промени. Неопслушноста е резонантна, се шири како бран, отскокнува од едно тело на друго, како парола извикана од еден човек на протест, која потоа ја повторуваат повеќе луѓе. Таа е стратешка и свесна пренамена на функцијата на нашите тела, и затоа е и клучна опасност за статус квото.

Факт е дека живееме под стегите на ентитети што ни се чинат поголеми и посилни од нас, но постојат можности за постоење надвор од нив, а и за нивното привремено, а можеби и трајно отстранување. Постои можност за „кратки блицеви на слобода“, како што ги нарекува Сартр. Овие блицеви може да се шират, вежбаат, истражуваат и на тој начин да се преточуваат во промена на материјалните услови на опресивното Овде и Сега.

Користена литература:

Cabak Rédei, Anna. “The Body as a Sign”. Heterogénesis: Revista de Artes Visuales, 2005.

Lorde, Audre. Sister Outsider: Essays and Speeches. S.L., Penguin Books, 1984, p. 138. (Преведен на македонски од Душица Лазова за Медуза).

Изворно објавен во годишната публикација „КОЖА“ (2025)

Женологија на кожата

КУЛТУРА, ПЛОШТАД, ФЕМ 101 / By Тимот на Медуза

1. И бѣ́ слово

Во почетокот беше Словото, и Словото беше со Бога, и Бог беше Словото. (Јован 1:1)

Сигурно ќе намрштам многу веѓи почнувајќи со првиот стих од Библијата. Сепак, неговото значење е повеќе од јасно: јазикот како артикулација на свеста истовремено ја обликува и ја отелотворува реалноста. На почетокот, човештвото било исто што и Бог, универзалната свест, и – како и сите други форми на живот – дишело во ист ритам со природата. Низ илјадници години, луѓето развиле контрола врз дишењето и посебна свест која не општела со светот директно, туку преку симболи и метафори, и чија најочигледна последица е јазикот – или Словото.

Ако каменот, секирата и огнот биле првите алатки за преживување, јазикот бил првата алатка што ни овозможила да живееме заедно. Без јазикот, не сме можеле да иновираме и да го организираме нашиот колективен живот во големи функционални заедници. Овој креативен потенцијал бил пресуден за општествениот развој, кој е впишан во јазикот како некаков таен код. Впрочем, јазикот е едно големо археолошко наоѓалиште, каде што со секое поткопнување можеме да дојдеме до нови сознанија за животот и за културата на луѓето.

2. Женологија – наука за животот и за жените

Оваа т.н. „јазична археологија“ е еден од основните методи на новата општествена наука што ја предлага курдското движење за слобода. [1] Се вика jineoloji – од курдскиот збор jin што значи „жена“, и го дели истиот корен со jiyan или „живот“. Накратко, женологијата, превод предложен од соборките, е наука за животот и за жените. [2]

Па, зарем модерната наука не го изучува животот? Секако, но на крајно технички, механички и аналитичен начин. Наместо да ја покаже поврзаноста на сè, таа делка и сецира, се разгранува во безброј дисциплини и го изолира знаењето во мали џепчиња на разноразни специјалности, фрагментирајќи ја големата слика. Со ваквиот пристап, развиен во просветителството врз основа на Декартовата замисла за човечкото тело како машина, науката ја претвора реалноста во предмет на истражување, а научникот во субјект кој има право да манипулира и да експериментира со неа, но не смее да биде нејзин дел. Со други зборови, човекот се иззема од природата – и од внатрешната и од надворешната – и тоа му овозможува безмилосно да ја експлоатира за профит во подемот на индустриската револуција. Во дигиталната револуција, пак, механичката замисла за човечкото тело достигнува дистописки размери со технофеудалците, [3] кои самата човечка природа и сето наше знаење и сеќавање буквално го напикаа во „вештачкоинтелигентната“ машина, водени од истиот мотив, а за сметка на целиот, и онака кревок екосистем.

Денешната наука не работи во полза на животот и не нуди решенија за проблемите на општеството: нееднаквоста, војната и климатскиот колапс што ни виси над глава. Напротив, таа е злоупотребена и искористена за развој на експлоататорски и убиствени технологии од системот, кој не го чува и негува животот, туку го убива, пакува и го препродава за пари.

За да ја вратиме науката во служба на животот, потребен ни е нов пристап – синтетичен, не само аналитичен. Треба одново да ги откриеме нишките што нè поврзуваат и приказните што биле потиснати со страв и насилство, приказните на жените, децата, родовите дисиденти и домородните населенија. Сите тие остануваат запаметени во јазикот, во народното творештво и во културните обичаи, но за да ги пронајдеме и да ги поврземе во кохерентен наратив што ќе ни ја раскаже вистинската приказна за светот, а не таа што ни ја пропагираат системските институции, потребен е инаков поглед. Поглед што нема да ја репродуцира спрегата субјект–објект, врз која почива менталитетот на доминација, туку ќе гледа сè како дел од себе и себеси како дел од сè.

3. Приказната на кожата

Зборот кожа звучи (и личи!) како наежени влакненца, веројатно поради гласот [ʒ] кој го дели со глаголот ежи, кој, пак, мора да е поврзан со ежето што секогаш е спремно за самоодбрана. Следното прашање веќе се наѕира: од каде доаѓа зборот кожа и какви одблесоци носи од постоењето и вредностите на нашите предци?

Останувам со подотворена уста: според Етимолошкиот речник на „Википедија“, македонското кожа потекнува од протословенското *коза + суфиксот *-ја. Да, добро прочитавте. Зборот кожа потекнува од името на животното коза. Звучи како несреќна игра на зборови, но не е. Уште поинтересно е што ова е специфично за словенските јазици; другите индоевропски јазици имаат други приказни зад зборот. Главно, тој доаѓа или од протоиндоевропската коренска морфема *(s)keu-, што значи „покривање, криење“ (англ. skin), или од морфемата *der-, што значи „дерење“ (и, очигледно, преживеала и во нашиот јазик) или „лупење“ (грч. derma). Во овие јазици кожата се поврзува со процесот на покривање или откривање на телото, а во старословенскиот со потеклото на самите покривки – козите.

Објаснувањето лежи во суфиксот *-ја, кој служи за создавање глаголски именки од женски род што означуваат дејства (nomina acti) или алатки (nomina instrumenti). Така настанале именките сеча (од глаголот *sěťi), жед (од глаголот *žędati), суша (од придавката *suxъ), свеќа (од именката *světъ) и душа (од именката *duxъ). Сите тие пренесуваат значење што е блиско до некакво дејство (сеча, суша, жед) или алатка (свеќа, душа). Во зборот кожа, суфиксот можеби упатува на двете одеднаш – и на правење кожа од козите, и на алатката добиена од тој процес.

Си го замислив нашето кожа како општата именка палома – име на предмет (марамче) изведено од името на брендот што произведува такви предмети. Ако „брендот“ на нашите облеки биле козите бидејќи козјата кожа била толку чест материјал за покривање на телото, по некое време, таа станала и наша кожа. Конкретното име станало општо. Ова не значи дека старите Словени немале друг збор за човечката кожа претходно, но и тоа како зборува за присутноста и значењето на козите во нивниот секојдневен живот.

4. Овци и кози

Од етимолошки речници завршив во зооантрополошки студии за овците и козите. Дознав дека тие биле првите припитомени животни – пред околу 10 000 години на териториите на денешни Ирак, Иран, Сирија и Источна Турција. [4] Културите Винча и Старчево ги довеле на Балканот, [5] а старите Словени живееле во симбиоза со нив уште во Понтско-касписката Степа. Оваа врска ја преживеала нивната миграција и се чествува до ден-денес преку зборот кожа.

Козите имаат витка става и долг период на лактација, па бараат малку храна, а долго даваат млеко. Овие „крави за сиромашни“ биле толку важни за луѓето без пристап до пасишта и добиток (кои често биле жени) што понекогаш живееле и во домот како миленичиња. Освен за облека, пергаменти и повивање на мртвите, нивната кожа долго време служела и за изработка на шишиња поради својата отпорност на топлина и издржливоста.

Важноста на козите за словенската традиција е отелотворена преку митското суштество Чатеж, кој е получовек, полукоза – еднаш весел дух што им носи вода и овошје на шумарите и на овчарите, другпат пакосник што ги заведува патниците или фрла по нив со камења. Сличен е на грчкиот Пан, но поврзан и со словенскиот бог Велес, чуварот на животните, мудроста и подземниот свет. По доаѓањето на христијанството, ликовите како Чатеж добиле негативна конотација, но остатоци од неговиот култ сè уште живеат во народните маски и зимските обреди.

Во фолклорот, на козите им се припишуваат тврдоглавоста, лукавоста и самостојноста. За разлика од мирните и покорни овци, козите се пркосни и симболизираат отпор. Всушност, додека ги барав првите записи од зборот кожа на старословенски, наидов на еден стих токму за овците и козите и – погодете што – повторно е од Библијата!

И ќе се соберат пред Него сите народи; и ќе ги оддели едни од други, како што овчарот ги одделува овците од козите; и ќе ги постави овците од Својата десна страна, а козите – од левата. (Матеј 25:32–33)

Овците се праведниците што се на страната на благословот и вечниот живот, додека, пак, козите се осудени зашто наводно не им помогнале на „најмалите браќа“ – сиромашните, гладните, болните и затворените. Ако ја контекстуализираме анализата, вистинската порака е јасна: секој што се конформира, ќе оди во рајот, а секој што мисли со своја глава – право во пеколот.

5. Заборавеното знаење од секојдневието

Сигурно барем во еден момент ви падна смешно што читате текст за кози. Да беше за коњи, можеби немаше да биде толку смешно. Сета историја е раскажана низ призмата на патријархатот, па среде нашите градови ги славиме големите војсководци и нивните коњи, а животните кои ни помогнале да преживееме и со кои сме живееле секој ден ни делуваат смешно.

Женологијата вели дека патријархатот можеме да го разобличиме само ако ги пронајдеме и ги раскажеме овие заборавени приказни, она што било потиснато со доминацијата на белиот маж и неговата перспектива. Таа ни овозможува да си ги повратиме системите на знаење што се проткајувале низ секојдневието. Па така, иако биолошката функција на кожата насекаде е иста, нејзината концепција како лексема ги сочувала културните особености на народите и различните начини на живот. Зборот кожа е лингвистички артефакт во кој е фосилизирано значењето на козите за словенските народи. А ни раскажува и уште една заборавена приказна – за заедништвото помеѓу луѓето и природата и нивната неспорна истоветност.

[1] Kowarsch, A.-K. (2022). “Alternatives to the established social sciences.” In Challenging Capitalist Modernity–Alternative Concepts and the Kurdish Quest (Конференција во Хамбург, 2012). Academy of Democratic Modernity.

[2] Jineolojî Academy. (2022). The rebellion of the oldest colony – Jineolojî: The science of women and life. Jineoloji.eu.

[3] Varoufakis, Y. (2024). Technofeudalism: What Killed Capitalism. Melville House.

[4] Boyazoglu, J., Hatziminaoglou, I., & Morand-Fehr, P. (2005). The role of the goat in society: Past, present and perspectives for the future. Small Ruminant Research, 60 (1–2), 13–23. https://doi.org/10.1016/j.smallrumres.2005.06.003

[5] Orton, D. C. (2008). Beyond hunting and herding: Humans, animals, and the political economy of the Vinča period (Doctoral dissertation). University of Cambridge, Faculty of Archaeology and Anthropology.

Митот денес во феминистичките прераскажувања

КНИГА / By Елена Кузмановска

Уште од мала, бев маѓепсана од фантастичноста на грчката митологија – од боговите, магијата, мистичните суштества и јуначките подвизи. Нормално, на свои 12 години, серијалот на книги за Перси Џексон – лик директно инспириран од митскиот херој Персеј, потомок на Посејдон и покорувач на Медуза – за мене беа врвот на сите книжевни дела, а филмските адаптации, вредни за Оскар. Бидејќи тоа беа единствените извори преку кои ја запознавав грчката митологија, никогаш не се сомневав во нивната вистинитост, а ликовите ги прифаќав такви какви што ми беа претставени. Па така, Посејдон го знаев едноставно како бог на морето и татко на Перси, а пак Медуза, како страшна, змијоглава злобница која само сака да му наштети на главниот херој. Па затоа, кога Персеј ѝ ја отсекува главата, тоа беше негова заслужена победа, логична и очекувана кулминација во приказната.

Кога пораснав и почнав покритички да ги анализирам митовите што дотогаш ги земав здраво за готово, сфатив дека зад херојските подвизи и фантастичните суштества се кријат многу посложени приказни за моќ, неправда и одмазда. Голема улога во тоа играа современите прераскажувања на грчките митови, како што се романите „Песната на Ахил“ (The Song of Achilles, 2011), „Кирка“ (Circe, 2018), „Аријадна“ (Ariadne, 2021), „Електра“ (Elektra, 2022) и „Погледот на Медуза“ (Stone Blind, 2022). Она што ги поврзува е нивниот субверзивен пристап кон грчката митологија.

Обично, во центарот на приказната, како главни наратори се поставени ликови кои во традиционалните верзии на митовите се занемарени и сведени на споредни улоги. Сега, преку нив, од нов агол ги осознаваме познатите приказни и во ново светло ги запознаваме прочуените ликови. Па така, на пример, Медуза наместо чудовиште, ја запознаваме како жена која е злоставувана и неправедно казнета, а пак Ахил наместо само како непобедлив воин, го запознаваме и како нежен, надежен млад човек и љубовник на Патрокле. Митот во овој контекст отвора простор за нови феминистички и квир читања кои директно ги преиспитуваат вредностите што ги обликувале традиционалните наративи и нудат поинакво толкување.

Книга која (очигледно) ми остави голем впечаток и покрај тоа што при првото читање не ме освои е „Електра“ (Elektra, 2022) на Џенифер Сејнт. Станува збор за роман изграден од три женски наративи, чии различни искуства се спојуваат во една приказна. Поточно ги вклучува перспективите на Клитемнестра, Касандра и секако Електра, кои се познати како споредни карактери во приказните на важните ликови во Тројанската војна. Претпоставувам причината поради којашто првично не ми се допадна романот беше тоа што не успеав да се сочувствувам со носечкиот лик. Обично, тој лик е главниот протагонист, некој за кого навиваш, но со Електра не беше така. Ретроспективно, кога му се навратив на романот, сфатив каков лик Сејнт се обидела да прикаже преку Електра, а сфатив и дека всушност многу ми се допаднале приказните на останатите две протагонистки.

Клитемнестра е кралицата на Микена, сопруга на силниот и непокорлив Агамемнон и сестра на убавата Елена. Историски, Клитемнестра е можеби една од најконтроверзните ликови во грчката митологија. По десетгодишнината од Тројанската војна, таа го убива својот маж, а причината за овој чин е убиството на нејзината прва ќерка Ифигенија. Агамемнон ладнокрвно ја жртвува својата ќерка за божицата Артемида, сѐ со цел да ѝ овозможи на грчката флота да отплови кон Троја. Клитемнестра, пак, останува во Микена и сама се справува со последиците од неговата одлука – со тагата, политичката нестабилност и општествените очекувања што ја опкружуваат. Смртта на Ифигенија е оправдана како жртва за „повисока цел“, овозможување на војната против Троја, која самата ќе резултира со смртта на илјадници војници и жители. Сепак, во традиционалната античка интерпретација, чинот на Клитемнестра бил сметан за предавнички. Нејзиното убиство на Агамемнон било гледано како нарушување на општествениот и моралниот поредок. Tаа го прекршила идеалот за послушна и верна сопруга, презела политичка моќ и извршила насилство во рамките на домот (oikos), кој во грчкото општество се сметал за основа на стабилноста и редот.

Но, проблемот не е само во самото убиство, туку во прашањето кој има право да одлучува за животите на другите и чие насилство се смета за легитимно. Зошто Клитемнестра е оцрнета поради убиството на еден човек, додека Агамемнон останува запаметен како херој, и покрај тоа што неговите одлуки довеле до смртта на илјадници луѓе, меѓу кои и неговата сопствена ќерка? Нејзиниот чин е прогласен како нарушување на редот токму затоа што таа се осмелува да му се спротивстави на оној што ја поседува моќта. И денес, насилството насочено кон политички, општествени или други фигури на моќ многу полесно се осудува како недозволиво, додека насилството извршено од самите структури на моќ често се оправдува со повисока цел, должност или неопходност.

Касандра е ќерка на тројанскиот крал Пријам и кралицата Хекаба, сестра на Парис и Хектор. Според митот, богот Аполон ѝ го подарува дарот на пророштвото, но откако таа ја одбива неговата „љубов“, тој ја проколнува. Нејзините пророштва секогаш ќе бидат точни, но никој никогаш нема да ѝ поверува. Во романот, ова проклетство станува централно за нејзиниот лик. Касандра ја предвидува пропаста на Троја и смртта на своето семејство, но не може да ги промени настаните бидејќи никој не ѝ верува. Иако во приказната има jасно причинско-последично објаснување за неверувањето во зборовите на Касандра, сметам дека има простор за интерпретација на оваа приказна во еден посовремен контекст.

Преку ликот на Касандра, можеме да го препознаеме стравот кој денес постои кај многу жени, особено во ситуации кога се спротивставуваат на личности кои се на позиција на моќ, дека нивниот отпор може да доведе до казна, неверување или општествено осудување. На тој начин, Сејнт ја пресликува реалноста во која жените, особено кога зборуваат за неправда, насилство или злоупотреба на моќта, често мораат дополнително да се борат за да бидат слушнати и да им се поверува. Трагедијата на Касандра лежи токму во тоа што таа ја кажува вистината, но нејзините зборови постојано се отфрлаат. Така, таа станува симбол на женскиот глас кој не е отсутен, туку намерно е игнориран и дискредитиран.

За разлика од Касандра и Клитемнестра, кои на различни начини се спротивставуваат на моќните структури околу нив, Електра не се спротивставува на системот, туку ги прифаќа неговите вредности затоа што тие се единствениот модел на морал и правда што ѝ е познат. Таа ги усвојува идеите за чест, лојалност, семејна должност и женска вредност кои се создадени од патријархалниот систем, а преку нив бара смисла во сопственото страдање. Таа ја чувствува должноста да ја казни сопствената мајка не само поради болката од смртта на нејзиниот татко, туку и затоа што верува дека само така може да го обнови нарушениот поредок и да ја воспостави правдата онака како што ја разбира. Електра може да се чита како пример за тоа како патријархалните структури не опстојуваат само преку директната моќ на мажите, туку и преку жените кои ги прифаќаат и пропагираат нивните вредности. Нејзиниот презир кон Клитемнестра укажува на тоа како таа ја прифаќа традиционалната поделба помеѓу „правилно“ и „погрешно“ женско однесување и го проценува преку истите критериуми создадени од системот кој и самата ја ограничува.

Впечатливо е колку грчката митологија останала присутна во книжевноста низ вековите. Речиси и да не постои книжевен период што не се навратил на нејзините приказни и ликови. Причината лежи во нивната исклучителна способност да се приспособуваат на различни историски и културни контексти. Митот не е затворен, непроменлив корпус на приказни, туку е податлива материја, што секоја епоха ја модулира, прилагодува и ја чита низ призмата на современите вредности, проблематики и ставови. Од трагедиите и средновековните алегории до модернистичките и постмодернистичките интерпретации, секое враќање кон овие приказни открива повеќе за времето во кое се создадени отколку за самото митско минато.

Современите феминистички прераскажувања претставуваат кулминација на оваа традиција и насочуваат кон прашања што се особено релевантни денес. Доблеста на овие дела не лежи толку во нивната стилска виртуозност, колку што во нивната способност сложените теми да ги направат достапни преку современ и разбирлив јазик. Иако не секое од овие дела претендира да биде ремек-дело на прозата, се додека успева да допре до поширока публика и да поттикне подобро разбирање на современите искуства и предизвици со кои се соочуваат жените, тогаш неговата книжевна и општествена вредност е неспорна.