Статија2

Предупредување за чувствителна содржина: Текстот содржи информации за постпородилна психоза, обид за самоубиство и убиство на деца.

Деновиве повторно е актуелен случајот на Линдзи Кленси, мајка од Масачусетс која во јануари 2023 година ги уби своите три деца — Кора (5), Досон (3) и Калан (8 месеци) — а потоа се обиде да си го одземе животот. Линдзи преживеа, но остана парализирана.

Нејзиното судење започна во јули 2026 година. Обвинителството тврди дека Кленси постапила свесно и намерно, додека одбраната тврди дека во моментот на извршување на делото, таа била во состојба на тешко ментално растројство и не можела реално да ја процени природата на своите постапки. Она што е познато е дека во месеците пред трагедијата, Линдзи интензивно барала помош, била хоспитализирана и ѝ биле препишувани различни психијатриски лекови. Дневникот што беше презентиран на судењето покажува дека таа со месеци бележела несоница, анксиозност, чувство на одвоеност од семејството и тешкотии да размислува и да прави планови. Во еден запис напишала: „Сакам помош. Сакам да бидам добро“, а во друг дека има толку силна „мозочна магла“ што не може да направи план. Овие записи сами по себе не докажуваат дека била во психоза, но покажуваат дека нејзиното страдање било присутно и документирано долго пред трагедијата. Одбраната тврди дека зад нејзините симптоми можеби стоеле непрепознаено биполарно растројство и постпородилна психоза, дополнително влошени од несоницата и промените во терапијата. Обвинителството ја оспорува оваа интерпретација. 

Не можам да знам точно каква била психичката состојба на Линдзи Кленси, но од досега изнесените докази сум склона да верувам дека била сериозно болна и дека помошта што ја добивала од разни места не успеала да ја заштити. Во колкава мера е кривично одговорна е прашање за судот, медицинските вештаци и доказите.

Сепак, сметам дека вреди внимателно да го следиме не само судењето, туку и јавниот разговор околу него. Начинот на кој ќе се зборува за Линдзи ќе покаже дали една мајка во психоза може да биде препознаена како сериозно болна жена или јавноста ќе ѝ ја одземе човечноста пред судот воопшто да донесе пресуда. Ќе покаже и колку нашите претстави за „природната“ мајчинска љубов влијаат врз тоа кому му веруваме, чија болест ја сметаме за реална и кој добива пристап до правична одбрана.

Мајка што ќе го повреди своето дете го прекршува можеби најсилното патријархално правило за жените: дека мајчинскиот инстинкт е безусловен и посилен од сѐ друго, дури и од тешката психичка болест. Токму затоа јавноста толку лесно ја прогласува за зла, а многу потешко ја гледа како жена што можеби го изгубила контактот со реалноста. Согледување на можноста една жена да делувала од место на психоза не значи дека ја релативизираме смртта на трите деца, туку обид да разбереме како воопшто дошло до тоа. 

„Каква е таа мајка што можела да го направи тоа?“

Случајот на Кленси неизбежно потсетува на Андреа Јејтс, која во 2001 година ги удави своите пет деца. Јејтс имала долга историја на тешки психијатриски симптоми, обиди за самоубиство, хоспитализации и постпородилна психоза. По раѓањето на четвртото дете и двата обиди за самоубиство, нејзината психијатарка ја предупредила неа и нејзиниот сопруг дека нова бременост речиси сигурно би предизвикала нова психотична епизода. Сепак, околу седум недели по излегувањето од болница, Јејтс повторно забременила. 

Нејзината бременост не може да се гледа надвор од средината во која живеела. Во нејзиниот брак и семејна средина доминирале строги религиозни уверувања според кои децата се благослов, а жената треба да роди онолку деца колку што „ќе даде Бог“. Според подоцнежните психијатриски записи, Андреа изразила страв од нова бременост, но нејзиниот сопруг ја убедувал дека е добра мајка и дека може да се справи со уште едно дете. Нејзините психотични заблуди подоцна исто така добиле религиозна содржина: верувала дека децата ѝ се осудени на пропаст и дека со нивното убивање всушност ги спасува.

Ова не значи дека религијата сама по себе ја предизвикала психозата, ниту дека Андреа немала никаков удел во сопствените одлуки. Но, значи дека женските „избори“ не се случуваат во вакуум. Тие се прават во средина што го слави саможртвувањето, го претставува раѓањето како женска должност и попрво го игнорира медицинското предупредување отколку очекувањето жената бескрајно да репродуцира.

Дваесет и пет години по случајот на Андреа Јејтс, актуелно е истото прашање: „Каква е таа мајка што можела да го направи тоа?“

Прашањето е разбирливо. Но ако застанеме кај моралната осуда, повторно ќе го пропуштиме потешкото прашање: како една жена може толку сериозно да се разболи, а системот околу неа сепак да не успее навреме да ги заштити ниту неа ниту нејзините деца?

Токму затоа вреди да зборуваме за нешто за што најчесто почнуваме да зборуваме дури откако ќе се случи најлошото: постпородилната психоза, начинот на кој таа се судира со митот за „добрата мајка“ и системите што треба да ја поддржат жената додека тоа е сѐ уште возможно.

Кога мислата станува реалност

Постпородилната психоза е ретка, но сериозна состојба што се јавува кај една до две жени на 1.000 породувања, најчесто во првите денови или недели по раѓањето. Не е исто што и „бејби блуз“, постпородилна депресија или анксиозност. Постпородилната психоза е итна состојба и бара итна психијатриска поддршка. Жената може нагло да стане збунета и сомничава, речиси воопшто да не спие, а сепак да има необично многу енергија, да зборува забрзано, да слуша гласови или цврсто да верува во нешта што не се реални. Во некои случаи, заблудите се поврзани со бебето: може да верува дека тоа е опседнато, дека му се заканува опасност или дека мора да го повреди за да го „спаси“. Во состојба на психоза овие верувања може да бидат доживеани како реални, па жената понекогаш не препознава дека е болна и чувствува дека мора да постапи во согласност со нив.

Најголемиот дел од жените со постпородилна психоза не ги повредуваат своите деца. Сепак, ризикот од самоубиство или филицид (убиство на деца од страна на родител) е доволно сериозен за секој сомнеж да бара итна психијатриска процена, а често и хоспитализација. Со навремено и соодветно лекување, закрепнувањето е возможно.

Биполарното растројство е најсилен ризик фактор за развој на постпородилната психоза. Кај некои жени тоа е веќе дијагностицирано пред бременоста или породувањето, додека кај други првата манична или психотична епизода се појавува токму по породувањето. Затоа жената што бара помош за депресивни симптоми треба да биде проценета и за биполарно растројство, особено ако не спие, има невообичаено висока енергија, забрзани мисли или нагли промени во расположението.

Ова е важно затоа што кај дел од луѓето со биполарно растројство, антидепресив даден без стабилизатор на расположението може да придонесе кон манија, хипоманија или дополнителна дестабилизација. Тоа не значи дека антидепресивите се опасни сами по себе, ниту дека можеме во овој момент да заклучиме дека лековите ја предизвикале состојбата на Линдзи Кленси. Но, оваа информација ни укажува дека е важно правилно да се процени што стои зад депресивните симптоми и дека не секоја постпородилна психичка тешкотија е депресија.

Исто толку важно е психозата да не се помеша со интрузивните мисли што може да се јават кај постпородилна анксиозност и опсесивно-компулсивно растројство (ОКР). Мајката може да помисли: „Што ако го испуштам бебето?“ или „Што ако изгубам контрола и го повредам?“ Кај ОКР, таа е ужасната од мислата и не сака да постапи според неа. Кај психозата може да верува дека мислата е вистинита, оправдана или дека мора да ја оствари.

Затоа не е доволно да прашаме дали мајката имала страшна мисла. Треба да разбереме како ја доживува. Ако секоја жена што ќе признае вакви мисли ја прогласиме за опасна, следната ќе молчи од страв од осуда. Но ако не ги препознаеме губењето контакт со реалноста, тешката несоница, збунетоста и заблудите, може да пропуштиме состојба во која секој час е од животно значење.

А каде би отишла оваа жена кај нас?

Во 2025 година во Северна Македонија се родиле 15.850 деца. Ако на глобално ниво постпородилната психоза се јавува кај една до две жени на 1.000 породувања, тоа би биле околу 15 до 30 жени годишно.

Реалноста е дека не ја знаеме точната стапка на жени со перинатални ментални нарушувања кај нас. Не знаеме колку жени добиваат точна дијагноза, а колку остануваат заведени како депресивни, анксиозни, ненаспани, „тешки“ или „нестабилни“. Не знаеме затоа што системски не ги следиме овие состојби, па можеме само да правиме проценки врз основа на меѓународните податоци.

На Клиниката за психијатрија во Скопје постои кабинет за мајки и добро е што постои. Но, еден кабинет во Скопје не може да биде одговор за жените во цела држава, ниту неговиот капацитет е доволен за сите форми на перинатални ментални тешкотии, особено ако земеме предвид дека најголемиот дел од жените во репродуктивна возраст живеат надвор од главниот град. 

Да замислиме дека утре една мајка во Штип, Прилеп, Тетово или Гевгелија престанува да спие. Станува збунета, зборува забрзано и тврди дека гледа знаци што другите не ги гледаат. Чија одговорност е да го препознае тоа? Кој ќе ѝ каже каде да оди? И како таа практично ќе стигне до Скопје со мало бебе, можеби додека сè уште закрепнува од породувањето и зависи од некој друг за превоз и грижа?

Кога зборуваме за достапност на услуга, не е доволно таа да постои некаде. Жената треба да знае дека постои, некој треба да ја препознае потребата, навреме да ја упати, и реално да може да стигне до неа. Ако за сето тоа ѝ требаат пари, превоз, слободен партнер, некој што ќе го чува бебето и доволно јасна свест дека е болна, тогаш услугата не е еднакво достапна за сите.

А во состојба на психоза токму свеста дека нешто не е во ред може да биде нарушена. Не можеме да очекуваме жената сама да си ја постави дијагнозата, да најде телефонски број и организирано да замине во Скопје. Некој мора да ја забележи пред да стане способна самата да разбере што ѝ се случува. Кој ќе го направи тоа?

Гинекологот најверојатно ја завршил својата работа со породувањето и ќе ја види повторно на контролата по неколку недели каде што ќе ја праша за нејзиното физичко здравје. Педијатарот го следи развојот и здравјето на бебето. Патронажната сестра можеби ќе ја посети, можеби нема, но секако не е дел од јасно воспоставена национална патека за процена на перинаталното ментално здравје. Матичниот лекар може да ја упати кај психијатар, ако жената или семејството воопшто сфатат дека тоа што се случува е психијатриска итност. А, ако е потребна хоспитализација, мајката најверојатно ќе биде примена во општа психијатриска служба и одвоена од бебето, затоа што кај нас не постојат специјализирани единици за заедничко лекување на мајката и детето.

Значи, имаме гинеколог, педијатар, матичен лекар, патронажна сестра која можеби ќе дојде, психолог кој најчесто мора да се плати приватно и психијатар до кој не секогаш се стигнува брзо. Она што го немаме е јасна патека што кажува кој треба да реагира, кога и каде да ја упати жената.

Во нашата култура милуваме да кажеме дека семејството треба да биде главната поддршка на мајката. Во практика, тоа често значи дека на сопругот, мајката или свекрвата им е оставено сами да проценат дали таа е само ненаспана, дали „ја фаќа паника“, дали е контрол-фрик, дали претерува или навистина губи контакт со реалноста. Од семејството очекуваме да препознае состојба за која никој претходно не го едуцирал, а потоа и само да се снајде низ систем што нема јасна влезна точка.

Па, кога семејството нема да ја препознае опасноста на време, ќе кажеме дека требало порано да реагира. Ако жената не побарала помош, ќе прашаме зошто молчела. Ако побара, но не успее да ја добие соодветната грижа, ќе кажеме дека не била доволно упорна. Системот во меѓувреме останува невидлив, како да не учествувал во приказната.

Но што би се случило ако жена со симптоми на постпородилна психоза денес живее во или надвор од Скопје? Кој би ја препознал? Каде би ја испратил? Колку време би поминало пред некој да сфати дека не е само ненаспана, анксиозна или „тешка“, туку сериозно болна? 

Во моментов, немаме доволно добар одговор на овие прашања.

Тоа што го знаеме е дека внимателно го следиме и контролираме женското тело додека во него расте бебето. Но штом бебето ќе се роди, фокусот се префрла на него, а мајката станува ресурс: тело што треба да храни, раце што треба да го држат и ум што никогаш не смее да попушти.

Од неа се очекува да закрепнува додека се грижи за друг, да функционира без сон, да го носи најголемиот дел од неплатената грижа и притоа да биде благодарна. Мајчинството се третира како нешто што жената природно му го должи на општеството, без оглед на цената што ја плаќа со сопственото тело и психа.

Мајките се обидуваат да кажат дека не се добро, но научени сме нивниот страв да го нарекуваме „хормони“, исцрпеноста да ја прогласуваме за нормална, а очајот за неблагодарност, затоа што мајчинството, нели, треба да биде „најдоброто нешто што може да ѝ се случи на една жена“. Сè додека успеваат да го нахранат бебето, да го заспијат и да ја одржат куќата во некаков ред, нивното страдање не се смета за доволно итно. Тоа е патријархалниот идеал на „добрата мајка“: жена што дава сè, се саможртвува и тоа го прави молчејќи, без да побара ништо и без да стане товар за општеството. 

Кога ќе се случи трагедијата, со голема сигурност повторно ќе прашаме: „Каква е таа мајка што можела да го направи тоа?“. Нема да прашаме: „Какво е тоа општество што ја вреднува жената додека нејзиното тело создава и раѓа живот, а потоа ја претвора во бесплатна инфраструктура за грижа?“

А кога повеќе не може да го издржи она што сме ѝ го натовариле, нема да го преиспитаме товарот, ниту нашата одговорност за грижа, туку нејзината способност да го носи. Токму тоа во моментов ѝ се случува на Линдзи Кленси: jа претвораме во чудовиште за да продолжиме да веруваме дека нам вакво нешто никогаш не би можело да ни се случи.

„Никој директно не ме притискаше, но едноставно се подразбираше дека така треба да постапам“, изјави една од учесничките во мини-анкетата што ја спроведе Центарот за истражувачко новинарство на Црна Гора (CIN-CG), опишувајќи го своето искуство за време на оставинската постапка.

Токму оваа реченица најдобро го доловува она што со децении се случува зад затворените врати на многу семејства во Црна Гора. Жените формално „доброволно“ се откажуваат од наследството, но таквата одлука често се носи во атмосфера исполнета со очекувања, молк, чувство на вина и страв дека, доколку го побараат она што законски им припаѓа, ќе бидат прогласени за оние што „му го земале имотот на братот“, „предизвикале раздор во семејството“ или „го уништиле семејниот дом“.

Црногорското законодавство им гарантира еднакви наследни права на жените и мажите. Сепак, истражувањето на CIN-CG покажува дека јазот меѓу законските права и секојдневната реалност останува длабок. Во пракса, правото на жената да наследува ретко се оспорува пред суд – тоа најчесто се доведува во прашање на семејните собири, преку воспитувањето, генерациските убедувања и длабоко вкоренетото верување дека синот е „наследник на семејната куќа“, додека од ќерката се очекува „да се омажи“ и на тој начин да го реши сопственото станбено и имотно прашање.

Во моментов нема понови податоци што покажуваат дали жените и мажите навистина наследуваат еднакво. Организацијата за безбедност и соработка во Европа (ОБСЕ) во 2023 година го објави извештајот „Родот и сопственоста врз имот во Црна Гора – мапирање на имотниот јаз“, во кој предупредува дека жените често се откажуваат од наследството во корист на машките членови на семејството и дека имотот стекнат по пат на наследување е нерамномерно распределен. За ова прашање претходно известуваше и CIN-CG.

Според оваа студија, жените сочинуваат нешто повеќе од една третина (36 %) од сите регистрирани сопственици на имот во Црна Гора. Од жените што поседуваат недвижен имот, само 36 проценти го стекнале преку наследство.

Во Акцискиот план на Владата на Црна Гора за родова еднаквост од 2019 година беше посочен обемот на нееднаквоста во поседувањето на имот. Според документот, жените биле сопственички на само 4% проценти од становите, 8% од земјиштето и 14 % од викенд-куќите.

Националната стратегија за родова еднаквост за периодот 2025–2029 наведува дека Индексот за родова еднаквост на Црна Гора за 2023 година изнесува 59,3, во споредба со просекот на Европската Унија од 68,6. Најголемиот јаз во однос на ЕУ е забележан во областа на финансиските ресурси и економската независност. Црна Гора во оваа категорија освоила 61,9 поени, додека просекот на Европската Унија изнесувал 82,6.

Во Стратегијата се наведува и дека жените сочинуваат 43 проценти од вкупниот број вработени, најчесто работат во пониско платени сектори, заземаат само околу 20% од раководните позиции и се соочуваат со родов јаз во платите од 21,6%.

Доброволна одлука или семеен притисок?

Според анкетата на CIN-CG за жените и наследството, во која учествувале 45 испитанички, 19 жени (42%) изјавиле дека се откажале од целото или од дел од своето наследство. Единаесет се откажале само од делот што им припаѓал, додека осум целосно се откажале од наследството. Уште пет испитанички рекле дека сè уште не донеле одлука како ќе постапат. Најголем дел од жените што се откажале од наследството својот дел му го пренеле на својот брат, додека останатите го отстапиле на мајка, сестра или друг член на семејството.

Повеќето испитанички изјавиле дека не биле изложени на директен притисок. Осум жени рекле дека едноставно „се очекувало“ да се откажат од наследството, додека шест пријавиле дека биле под отворен притисок од семејството. Дел од нив рекле дека им било кажувано дека „жените не земаат имот“, дека семејниот имот треба да остане кај братот или синот и дека барањето на нивниот законски дел ќе предизвика семејни конфликти или ќе ги наруши односите во семејството. Други споменале закани, уцени и обвинувања дека се „себични“ или дека „го растураат семејството“.

Една жена во анкетата напишала дека браќата ја притискале да се откаже од наследството, но на крајот сепак одлучила да го задржи својот дел.

„Нашиот однос се наруши поради тоа, но не жалам. Беше тешко, но повторно би ја донела истата одлука“, изјавила таа.

Друга учесничка напишала:

„Брат ми целиот живот беше третиран како да е единец, иако имаше две сестри. Така беше воспитан.“

По смртта на нивниот татко, имотот бил поделен подеднакво меѓу мајката, братот и двете ќерки. Сепак, таа вели дека братот, преку нивната мајка, им се заканувал на двете сестри бидејќи сметал дека „сè му било одземено“ и дека „сè му припаѓа нему“. Таа нагласува дека тоа не се случило во рурална средина, туку во „образовано семејство кое живее во урбана средина“. Нејзиното искуство го оспорува широко распространетото верување дека ваквите ставови постојат само во селските средини, кај постарите генерации или во помалку образовани семејства.

Друг одговор од анкетата покажува како законското право на жената често се заменува со ветувања од машките членови на семејството дека тие ќе „се грижат“ за неа.

„По смртта на татко ми, брат ми и јас сè префрливме на мајка ми. Наследството сè уште не е поделено, но некако сите очекуваат дека јас ќе се омажам и така ќе си ја обезбедам иднината. Мајка ми постојано ми вели: ‘Брат ти никогаш нема да те остави.’“

Друга жена објаснила дека моментот кога нејзиното семејство почнало да стравува дека таа би можела да го побара станот кој првично бил наменет за неа, целосно ѝ го променил погледот на работите.

„Сега знам дека никогаш повеќе не би се откажала од ништо при каква било идна поделба на имотот. Порано веројатно ќе попуштев пред очекувањата и ќе го следев моделот според кој жените секогаш се откажуваат од наследството во корист на брат или друг машки роднина.“

За многу жени, правото на сопственост сè уште не се доживува првенствено како прашање на правда или владеење на правото, туку како прашање на семејна лојалност и доверба. Од нив се очекува да имаат доверба во брат, син, чичко или во семејството на сопругот, дури и кога од нив се бара да се откажат од единствениот материјален имот што би можел да им обезбеди долгорочна финансиска сигурност.

Зорица Конатар, социјална работничка во Центарот за женски права (ЦЖП), за CIN-CG изјави дека релативно мал број жени директно се обратиле до организацијата поради притисок да се откажат од наследството. Најчесто бараат правна помош и застапување во постапки за поделба на брачниот имот, при што прашањата за наследството и имотните права во нивното матично семејство најчесто се појавуваат само индиректно.

„Сметаме дека толку мал број жени ни се обраќаат затоа што многу од нив едноставно не знаат дека законски имаат право на дел од имотот или наследството и, следствено, не препознаваат дека врз нив се врши притисок да се откажат од тие права“, објаснува Конатар.

Таа нагласува дека верувањето оти семејниот имот треба да остане кај машките членови на семејството, најчесто кај братот, сè уште е длабоко вкоренето во Црна Гора.

„Повеќето жени растат со индиректни, а понекогаш и многу директни пораки дека од нив едноставно се очекува да се откажат од наследството. Поради тоа, тие често ја носат оваа одлука без да ја преиспитаат или да размислат за долгорочните последици што може да ги има врз нивната финансиска сигурност и економска независност“, вели Конатар.

Таа додава дека ваквиот притисок ретко има форма на отворени закани или уцени.

„Во најголем дел од случаите не станува збор за директни закани или присила, туку за емоционален и општествен притисок“, објаснува Конатар. Жените често се наведуваат да веруваат дека ако го прифатат делот од имотот што законски им припаѓа, ќе ги нарушат семејните односи, ќе предизвикаат конфликт или ќе значи дека „му земаат нешто на братот“.

Поради тоа, многу од овие одлуки се претставуваат како доброволни, иако се донесени под влијание на долгогодишни семејни и општествени очекувања.

„Врз основа на нашето искуство во работа со жени, можеме да кажеме дека одлуката на една жена да го побара својот законски дел од наследството често резултира со сериозни семејни конфликти и нарушени односи со браќата или со други роднини“, вели Конатар.

Имотот е прашање на сигурност

Многу жени не се откажуваат од својот имот затоа што не им е потребен, туку затоа што им веруваат на ветувањата на најблиските. Семејствата често им ветуваат дека подоцна ќе им надоместат, ќе им помогнат финансиски ако имаат потреба или ќе се грижат за нив кога ќе остарат или ќе останат сами. Особено ранливи се случаите кога вдовица се откажува од својот дел од имотот во корист на синот, верувајќи дека така ќе го зачува семејното единство и дека за возврат ќе добие грижа и финансиска сигурност.

Сепак, Центарот за женски права предупредува дека ваквите ветувања честопати остануваат неисполнети. Жените неретко остануваат и без имотот од кој се откажале и без поддршката што им била ветена. Во некои случаи, посочува Конатар, наследниците подоцна покренувале и судски постапки за нивно иселување од сопствениот дом.

„Кога жените се откажуваат од својот дел од имотот, тие често губат значаен ресурс што можел да им обезбеди поголема финансиска сигурност и независност“, вели Конатар.

Ова е особено важно за жените кои се соочуваат со семејно насилство. Без имот, сопствен дом или финансиска сигурност, на многу од нив им е значително потешко да ја напуштат насилната врска. Конатар посочува дека економската зависност и натаму е една од главните причини поради кои жените остануваат во насилни односи или го одложуваат заминувањето, особено кога имаат малолетни деца и не знаат каде би живееле ниту како би се издржувале себеси и своите деца.

Поширокиот економски контекст дополнително објаснува зошто сопственоста врз имот е толку важна за жените. Националната стратегија за родова еднаквост наведува дека стапката на вработеност кај жените изнесува 45%, во споредба со 58% кај мажите, додека родовиот јаз во платите изнесува 15%. Во Стратегијата се наведува и дека жените сочинуваат 43% од работната сила, но и понатаму се концентрирани во пониско платени сектори и заземаат само околу една петтина од раководните позиции. Кога на оваа веќе нерамноправна економска положба ќе се додаде и откажувањето од наследството, губењето на имотот повеќе не е само семејно прашање, туку станува долгорочен фактор на ризик за економска зависност и сиромаштија.

Претходните истражувања на CIN-CG за имотните права на жените исто така покажаа дека нееднаквоста не се манифестира секогаш преку директно кршење на законот. Наместо тоа, законските права често се заобиколуваат преку семејни договори, договори за подарок, договори за доживотно издржување или преку притисок врз жените „доброволно“ да се откажат од она што законски им припаѓа.

Затоа, наодите од оваа мини-анкета се совпаѓаат со оценките во националните стратешки документи, според кои традиционалните родови улоги и очекувања остануваат еден од клучните предизвици во Црна Гора, бидејќи и понатаму ги ограничуваат можностите на жените во економијата, политиката и во другите сфери на општеството. Наследувањето е еден од најјасните примери за тоа, бидејќи нееднаквоста ретко произлегува од експлицитна дискриминација, туку од семејни договори и очекувања на кои жените тешко можат да им се спротивстават без да се соочат со сериозни лични последици.

Овој текст е плод на соработка помеѓу Медуза и Reporting Diversity Network, со поддршка на Европската Унија. Оригиналниот текст на босански јазик можете да го прочитате на Mediacenter Sarajevo, a англиската верзија на RDN. Ова неформално регионално поврзување и споделување има за цел да ги истражи обичајните пракси кои резултираат со сериозна родова дискрепанца во наследувањето на имот во овој регион. Иницијативата беше започната од авторките и новинарки Марта Стевковска и Лени Фрчкоска, а нивниот текст за состојбата во Северна Македонија е достапен за читање на Медуза и Reporting Diversity Network.  

Периодов се среќаваме со најави и започнување на процеси поврзани со отворање на рудник за ретки минерали во Кривопаланечко, кои треба да предизвикаат сериозна загриженост кај сите нас.

Тврдењето на премиерот Мицкоски дека овој проект претставува дел од стратешко партнерство со САД, е сериозно застрашувачки имајќи предвид дека на овој начин државата повторно им дава предност на интересите на големите компании и капиталистичките моќници, наспроти луѓето, природата и нивните екоситеми. Ние веќе живееме во сериозна климатска и општествена криза, и ако продолжиме со истите политики и истиот начин на развој, кризата ќе биде уште подлабока и поопасна. 

Во нашата земја досега сме сведоци на тренд каде што тежнееме да одиме по брзиот пат кон „развојот“ или кон т.н. стратешки инвестиции. Што значи тоа во пракса?

Имаме Закон за олеснување и поддршка на стратешки инвестиции, кој има за цел да привлече големи инвестиции преку забрзани и поедноставени процедури. Владата може да прогласи одреден проект за „стратешки“, со што му се доделува приоритетна обработка, скратени рокови и директна институционална поддршка. Примери за вакви инвестициски проекти се рудници за ретки минерали и мали хидроелектрани. Народски кажано, под изговор дека станува збор за стратешки инвестиции, се отвора простор нашите природни богатства да се користат за туѓ профит.

Во угоисточниот предел на Македонија пред неколку години се водеше борба против рудниците. Денес повторно се случуваат слични забрзани процеси,  вклучително и користење на скратени постапки и предложени измени на Законот за минерални суровини и Законот за концесии и Јавното приватно партнерство (ЈПП). Ова отвара сериозни прашања за транспарентноста, законитоста, вклученоста на јавноста во носењето одлуки од ваков тип и усогласувањето со националните климатски цели. 

Како резултат, се зголемува ризикот штетни проекти да напредуваат на грбот на локалните заедници, и се дозволува профитот да ги диктира правилата за како се управува со јавните ресурси и нашето природно земјиште. 

За да се заштитат интересите на локалното население, но, и за да се покаже посветеност кон праведна климатската акција и демократија, овој закон мора да се ревидирира, вклучувајчи воведување задолжителен климатски тест, заштита на јавното учество како право и исклучување на сите проекти што ја загрозуваат животната средина.

Глумењето нормала мора да се напушти ако сакаме одржлив развој праведен за сите подеднакво или какви било други цели и планови за праведна климатска акција и климатски политики. Активностите на нашата земја кои се поврзани со природата и климата, не смеат да ги префрлаат трошоците врз грбот на луѓето и на заедниците кои живеат непосредно до потенцијалните рудници. 

Алтернативниот пат и гледишта за кои треба да се залагаме како колектив се радикално намалување на потребата од нови ресурси, развој на локална, неекстрактивна економија и воспоставување вистинска демократска контрола врз енергетската транзиција.

Додека ние, луѓето, се грижиме за заштитата на нашите градови, заедници, планините, реките и подобрување на воздухот, оние кои треба да носат одлуки во наше име, предлагаат законски измени со кои се прошируваат можностите за експлоатација на ретки минерали кои ќе остават трајни последици и нарушувања на нашите екосистеми, здравје и благосостојба.

Во овој контекст, прашањето за климатската правда станува клучно: Дали економскиот развој се става пред заштитата на животната средина и правата на граѓаните и кој ја носи одговорноста за долгорочните последици?

„Кој им дозволил на неандарталциве да се инфилтрираат во маршот?“ – читам коментар под една од објавите за овогодишниот масовен протест за родова еднаквост, на еден од медиумските профили на Инстаграм. Се враќам на фотографиите, да проверам за кои „неандарталци“ станува збор, зашто, како бисексуалка, добро знам дека нè има повеќе – педерите, лезбејките, транс луѓето, Ромите, Албанците… Но, овој пат погрешно претпоставив. Проблемот биле демонстрантите со палестински знамиња – со етничките знамиња на народот кој со децении, а особено последните две и пол години го преживува, веројатно, најсуровиот геноциден масакар во модерната историја на човештвото.

Се враќам подолу, повторно, кон коментарите, да видам кој е профилот што коментирал. Ми делува познато. Младо момче кое наликува прогресивно и културно. Профилот му е без сомнителни симболи во био и без слики кои би инсинуирале фашистички пориви. Очигледно, тоа веќе не е доволно квалитетен филтер, кога станува збор за идеологијата кај младите момчиња последните години. Проверувам што и другите во коментарите имале да кажат. Секако, проблем се и ЛГБТИ+ знамињата кои поединци симболично ги вееја на осмомартовскиот марш. „Што бараат педерите тука?!“ Впрочем, и за време на самиот марш се слушаа такви коментари, секако, од млади мажи – „Јас дојдов за жените, неќам педери да гледам.“

Очигледно, иако низата фемициди и силувања кои ги посведочивме минативе недели беа добар поттик да согледаме колку жените се небезбедни, па на улиците донесоа и значителен број мажи, сè уште се мачиме со оспособување на младите момчиња да сфатат што, впрочем, значи патријархатот, не само за жените, туку и за целото човештво. Оттука, чувствувам должност, онолку колку што можам, да ја разглобам комплексноста на чудовишната патријархална машинерија и, надежно, да прикажам една појасна слика за тоа што, всушност, се патријархатот, опресијата и капитализмот за секојдневниот човек, за секој оној кој на каков било начин се наоѓа на маргините, дали со својот род, дали со својата сексуалност, дали со својот класен статус, или, пак, едноставно, со државјанството кое го поседува.

***********************************************************************************************

8 Март, како ден на кој ја обележуваме вечната борба за ослободување на жените, е, во суштина антипатријархален празник. Доколку се држиме до вредностите на еднаквост, праведност и слобода, пак, борбата против патријархалната машинерија е и борба против капитализмот. Протестите за родова еднаквост, за еманципацпација на жените и против насилството врз девојчињата и жените мора да бидат и протести за емпатија кон сите на кои овој капитално ориентиран патријархален сетинг им штети и им ги уништува животите – децата, лицата со попреченост, ЛГБТИ+ луѓето, етничките и верските малцинства, луѓето погодени од војна, сиромашните итн.

За антиродовите групи со фашистички наративи кои активно дејствуваат во денешното македонско општество, ЛГБТИ+ луѓето сме исклучително „атрактивен“ проблем кој мора да се реши. По можност, да се истреби. Фокусот на овие групи во последната деценија се транс луѓето, но доволно често и геј мажите, лезбејките и бисексуалц(к)ите. Нивната масовно прифатена фашистичка агенда против ЛГБТИ+ луѓето не е воопшто изолирана и се испреплетува со радикална омраза кон жените, но и кон етничките малцинства. Секако, затоа што хомофобијата и трансфобијата се најлесно прифатлив материјал за нивната таргет група, моментално, логично е дека својата агенда ќе ја спроведат преку трансфобични и хомофобични наративи. Ваквите наративи лесно се прифаќаат, и конкретните групи како, „Коалиција за заштита на децата“, „Родителски фронт“ и слични, навлегуваат во секојдневието на граѓаните без значителен отпор. Откако убаво ќе го разгазат теренот и ќе си направат место во јавноста, нивната омраза ќе може да премине на следнато фаза во која тие отворено ќе можат да ги таргетираат и другите групи кои се нивен потенцијален таргет. Со оглед на фактот што овие групи уште сега отворено зборуваат за одредени женски прашања, како правото на абортус, жените ќе бидат меѓу првите чии човекови права ќе бидат ставени на тапет. Етничките и религиските малцинства, исто така, нема да бидат изоставени.

Оттука, осмомартовската борба не смее да го изолира женското прашање од останатите катастрофи со кои малцинствата и маргинализираните групи (ќе) се соочуваат секојдневно. Нашата соборка, Марија Арсенкова, во својот протестен говор пред почетокот на маршот, даде едно феноменално објаснување за тоа како патријархалната машинерија не се рефлектира само во опресијата врз жените. Напротив, патријархатот е систем на експлоатација, лишување од слобода и силување на сè што е послабо во системот.

Патријархатот не е само доминација на мажите врз жените. Патријархатот е самиот менталитет на доминација врз кого било и врз што било. Самото уверување дека за да вредиме на овој свет, треба да вредиме повеќе од некој друг. Дека да се биде моќен значи да се има надмоќ.

Понатаму, таа нагласи и дека патријархатот и капитализмот функционираат заедно.

Капитализмот не ги крие своите намери, туку точно упатува на најголемата вредност во ваквиот систем – капиталот. Замислете, целото наше општество е организирано околу капиталот. Сите напори на сите моќни луѓе се насочени кон трупање на капиталот на врвот. Но, и сите напори на сите работници се насочени таму, под присила на глад и бездомништво. Сите ние сме принудени да учествуваме во ова богатење на поединци. Сè е устроено кон тоа. Наместо да создаваме колективни добра, наместо да градиме заеднички фондови и слободно и заеднички да располагаме со сите благодати на овој свет, ние се тркаме во борба за преживување, во борба до врвот. И многумина од нас не преживуваат.

Покрај морбидната агенда на антиродовите и на фашистичките групи, важно е да го забележиме и насилството предизвикано од сексизам и мизогинија кон ЛГБТИ+ луѓето, особено врз лезбејките, бисексуалните жени и транс луѓето. Впрочем, во некои земји од светот постои нашироко прифатена пракса на поправно силување врз лезбејки и бисексуалки. Јужна Африка е држава во која е, веројатно, најочигледна практиката на поправно силување. Мажи ги силуваат жените кои се идентификуваат како лезбејки или бисексуалки, со цел да ја поправат нивната настраност. Во оваа пракса на силување постои верувањето дека лезбејството е девијантно однесување кое треба да биде коригирано. За таа цел во игра влегува, секако, мажот и неговиот пенис, кој во патријархалниот наратив е централна и доминантна фигура. Во конзервативните кругови, но и јавно, во коментари на социјалните мрежи, често се среќаваат коментари за жени кои се во лезбејска врска, дека единствениот проблем е што „таа нема пробано к*р“. „Еднаш да проба, веднаш ќе сфати што е најдобро.“

Повикот за силување врз квир луѓето е често видлива и во коментари на социјалните мрежи. Дури и на објави кои прикажуваат приказни на геј мажи, во коментарите под објавите, често пати хомофоби се закануваат и повикуваат на силување, најверојатно, не толку заради сексуалниот акт колку што заради потребата од доминација и покажување сила. Транс луѓето, пак, се најпогодени од насилството, без оглед на тоа дали станува збор за транс мажи или транс жени. Едноставно, во овој патријархален насилен систем, настранувањето од строго дефинираните родови дефиниции за маж и жена се казнува со силување, ќотек и психолошка тортура. Имено, транс луѓето се 4 пати попогодени од насилство во споредба со цис, односно, не-транс луѓето. Ова значи дека се под поголем ризик дури и од цис жените.

Некој ќе рече дека, сепак, тоа е сосема друго прашање и дека ЛГБТИ+ заедницата треба да си се бори за своите права на денот кога се случува Прајд протестот. Оваа критика е апсурдна од повеќе аспекти, а главниот е фактот што, меѓу ЛГБТИ+ луѓето имаме (цис) жени. Лезбејките и бисексуалките доживуваат насилство токму од истиот систем од кој го доживуваат и хетеросексуалните жени. Дополнително, додека транс жените се таргетирани најчесто поради нивната женствена надворешна експресија, транс мажите се луѓе кои, најверојатно, биле социјализирани како жени во детството и по таа логика сигурно го доживеале насилството од системот уште тогаш. Да, децата се, исто така жртви на оваа насилна култура. Документите од случајот за Епстин мислам дека доволно јасно ни покажаа кои се жртвите, а кои се насилниците.

***********************************************************************************************

Во меѓувреме, додека се објаснуваме за модерните форми на хомофобија во Македонија, не толку далеку од нас, се случува геноцид од, досега, невидени размери. Згора на сè, и покрај фактот што ова е најдобро документираниот геноцид во историјата, светот и понатаму молчи и ги игнорира морбидните страдања што се случуваат во Палестина. Да, она што се случува таму не е едниствениот вооружен конфликт во светот моментално, но е, несомнено најзагрижувачки, имајќи го на ум фактот што меѓународната заедница продолжува да грицка пуканки додека невини луѓе се силувани, мачени и убивани секоја минута.

За да сфатиме зошто палестинските знамиња се нужни на еден анти-патријархален протест, важно е, пред сè, да признаеме и да препознаеме еден факт – военото насилство е патријархален, но и капиталистички продукт, а придобивките од војната ги уживаат претежно, ако не и исклучиво, една мала група привилегирани мажи на врвот на хиерархијата. Притоа, клучно е внимателно и со емпатија да ги согледаме и препознаеме последиците кои вооружените конфликти ги оставаат врз помалку моќните, вклучително и жените. Според Обединетите нации, иако точниот број сè уште не е утврден, забележани се повеќе случаи во кои Израелската страна користи силување и други форми на тешко сексуално насилство врз жени и девојчиња, како тактика на доминација во геноцидот во Газа. Според извештајот објавен лани, до тој момент биле потврдени барем два случаи на силувања врз Палестинки кои биле во заложништво, додека, пак, израелски војници на други им се заканувале со силување и други форми на тешко сексуално насилство.

Силувањето, како жени така и мажи, но и деца, како еден вид оружје во услови на војна е, за жал, доста популарна алатка која, иако забранета, продолжува да се користи во завојуваните зони. Во услови на војна, додека мажите и момчињата се под поголем ризик да бидат регрутирани за извршување воени задачи и/или да бидат убиени, жените и девојчињата се под значително повисок ризик да бидат силувани и да им бидат вршени различни форми на сексуално и репродуктивно насилство. Случај кој за нас е и географски и идентитески близок, па би било логично да ни разбуди емпатија е случајот во Босна. За време на овој геноцидот се проценува дека биле силувани меѓу 20.000 и 50.000 Босанки, Србинки и Хрватици.

Покрај сексуалното насилство, не смееме да заборавиме и на фактот дека жените се во далеку понеповолна положба, дури и кога границата е отворена за бегство. Во недостаток на сензибилитет и информации, често пати се дрзнуваме да искоментираме колку е сомнително што повеќето бегалци, а ова особено се слушаше во периодот на сиријската бегалска криза, се мажи – не гледаме речиси воопшто жени. И, да, точно е. Повеќето индивидуи кои ќе успеат да ги напуштат своите небезбедни граници ќе бидат мажи, а не жени. За жените, пристапот кон слободата е ограничен на многу повеќе нивоа – прво од културата, второ од понискиот економски статус, трето од локалните закони на државата[1], па дури тогаш следуваат физичките бариери. А, знаеме, физичките бариери се повторно поголеми за жените. Пред сè, доколку жената е бремена нејзината физичка издржливост е далеку помала и патувањето илјадници километри е практично невозможна мисија за неа. Понатаму, доколку жената има деца за кои е принудена да се грижи, а не може да ги понесе со себе на такво истоштувачко и непредвидливо патување во бегство, нејзиниот излез од државата е невозможен. Од друга страна, пак, во повеќето култури, за таткото не би било воопшто проблем да го остави семејството и да замине од државата веднаш. Дополнително, бегањето на жените од војната во својата држава значи и изложување на безброј ризици, од сексуално насилство и физичко малтретирање, па сè до трговија со луѓе. Оттука, антивоените акции се, во суштина, и феминистички акции, затоа што воените услови несразмерно ги погодуваат жените и тоа мораме да го препознаеме.

Но, да се вратиме на Палестина и на палестинските знамиња кои се вееја на протестот. Она што е, барем, делумно возможно за жените во останатите региони погодени од вооружени конфликит, за Палестинките е незамисливо. Овие жени и сите останати заробени во границите на таа територија живеат во затвор под отворено небо. За жал, ова не е ништо ново, но во последните две и пол години стана далеку полошо и ужасно неподносливо. Израелските тенкови ја имаат целосно опколено територијата на палестинскиот народ и речиси ништо не може ниту да влезе ниту да излезе од таму. Храната и хуманитарната помош се вистински луксуз, жените умираат за време на бременост, а животот е тивка желба на прегладнатите и прежеднети деца чии неухранети тела се вознемирувачки за гледање дури и само на фотографиите кои кружат на интернет.

Па, сега, кажете, другари, зошто НЕ треба да вееме палестински знамиња? Зошто НЕ треба да дадеме, барем, симболична поддршка на овој народ кој умира од глад секоја минута?

За крај, масовноста на овогодишниот протест покажа дека имаме потенцијал да развиеме емпатија кон жртвите на насилство. Како и да е, жртвите на патријархатот не се секогаш нашите најблиски, понекогаш тоа се луѓе од соседната улица, а понекогаш и цел еден народ кој живее неколку стотици или илјадници километри од нас. Време е да се замислиме како дел од еден глобален систем, како една мала, но значајна алка во тој систем. Колку и да си се чиниме мали, сепак, системот без нас нема да може да продолжи да постои. Патријархатот и капитализмот нема да можат да опстојат доколку повеќето негови мали алки се скинат и создадат нешто сосема ново, нешто поемпатично и нешто почовечно, нешто кое ќе изгради свет за сите, а не само за малкутемина на врвот.

[1] Во некои држави, жените сè уште не можат да аплицираат за пасош, без присуство на својот сопруг или татко.

Наследувањето на имот од страна на жените во нашата држава е толку ретко, што низ времето се проткајува како народна пракса која речиси и да не се доведува под знак прашалник. Како и повеќето традиции, така и оваа, во својот корен негува начело на нееднаквост кое единствено опстојува во нашите ограничени перцепии за тоа што заслужуваат жените од своите семејства и колективи. Освен што се работи за блатантна дискриминација, темата за имотните права на жените, задира длабоко во родовата нееднаковост, како во личното, така и во политичкото.

Откако ја прочитавме статистиката за големата дискрeпанца во сопствеништвото на недвижен имот, на сметка на жените, решивме да проникнеме во приказните позади бројките. Истражувањето на „Реактор – истражување во акција“ за сопствеништво на имот кај жените, со наслов Има ли земја за жените?, открива дека почнувајќи од 2023, достапните податоци нагласуваат значителни родови разлики, при што мажите сочинуваат 71% од имотната евиденција во споредба со 29% на жените, тренд конзистентен во различни региони. Дополнително, според истражување од Националната федерација на фармери „во руралните области, само 4% од жените се носители на сопственички права, обично откако ќе станат вдовици“.

Истражувањето на Реактор покажува родова шема во изјавите за откажување од наследство, при што жените почесто се откажуваат од својот дел во полза на братот. Ова е резултат на патријархална и традиционална култура во која најчесто при распределба на наследството, имотот го добива синот или при оставински постапки ќерките се откажуваат од она што законски им припаѓа. За да ги истражиме овие динамики подлабински, спроведовме анкета, но и директно на терен разговаравме со жени на различни возрасти, различни етнички заединици и социјални групи кои ни ја раскажаа својата приказна. Методолошки, целта ни беше да се чуе нивната приказна и глас, кои ја хранат вознемирувачката статистика.

Нивните сведоштва, сличноста на нивните приказни и расплетувањето на токсичните семејни динамики кои ги понеле на своите плеќи и во чие име ја ставиле во залог својата иднина говорат за култура, политика и идеологија кои се отпорни на идејата за еднаквост и демократските вредности, но и на здравиот разум.

Тие динaмики говорат и за неопходноста државата да се освести за важноста на ова прашање и да го отвори како исклучително важно во образованието, но и да му се посвети преку посебни кампањи и програми, пред сѐ, преку Министерството на труд и социјална политика.

Само на машко се дава

Доминантен наратив што го забележавме е дека наследството се остава на синот, за кој се претпоставува дека ќе основа семејство, додека ќерката нема потреба од имот, бидејќи таа ќе стане дел од семејството што го основа друг маж. Бројни сведоштва зборуваат за различниот третман кој го добивале жените наспроти своите браќа, а како најболен пример беше сведоштвото на една жена на која ѝ било кажано дека „женското е туѓа фамилија“.

„Татко ми сакаше и јас да наследам, но по неговата смрт мајка ми целосно потпадна под притисокот на брат ми, кој ја манипулираше и убедуваше дека „женското е туѓа фамилија“. Сакам ова искуство да биде пример дека не смее да се толерира такво насилство и манипулација врз старите, бидејќи тие имаат право на сопствена волја и достоинство. Залуден е цел живот труд и печалба, ако на крајот синот станува деспот и раководи со животот на стари и изнемоштени родители“.

„Брат ми им вршеше силен притисок на мајка ми и татко ми дека женското не треба да земе имот. Денес ми се чини дека тој притисок им го скрати животот“.

„Татко ми рече машкото наследува, ‘ти си женско маж ти нека се грижи за тебе“.

„Сè му препишаа на брат ми, со образложение дека на машкото останува сè. Не станува збор за пари. Никогаш и не стануваше. Сакав само да ме третираат како човек, како рамноправна ќерка, а не како вишок. Еднаш им простив, кога ми рекоа: „Оди си, брат ти ќе се жени, сметаш.“ Втор пат – не простувам. Тогаш згасна нешто во мене. Единствена сестра сум, а брат ми не ме контактира со години. Најтешко ми е што не барав ништо материјално. Само љубов. Еднаквост. Поради таа болка дадов тон пари по психолози. Но конечно – завршив. Сè што имам, си го стекнав сама. И да ми дадат сега нешто, во лице ќе им го фрлам. Не ми треба“.

„Потекнувам од четиричлено семејство – родители, јас и брат ми. По школувањето во Скопје, се омажив во едно село во Валандовско. Таму почна мојот пекол – години семејно насилство. Брат ми се ожени и замина во Италија. Ми помагаше во тајност, плашејќи се од реакцијата на мајка ми. Една ноќ, сопругот насилник ме нападна. Соседите ми го спасија животот. Со децата избегав кај моите, но таму ме чекаа нови тортури – забрана да користам бојлер, навреди, закани. По жесток конфликт, завршив на улица. Се преселив во Скопје кај братучетка. Со многу труд најдов работа во агенција за недвижности, изнајмив стан и почнав нов живот со децата. Цела година родителите не се јавија да прашаат дали сме живи. По неколку години дознав дека целиот имот е префрлен на брат ми, по одлука на мајка ми. Потоа брат ми почина во Италија, а јас останав да се грижам за родителите. Мајка ми една година беше неподвижна, јас ја напуштив работата и станот за да бидам постојано со неа, иако навредите продолжија. Цел живот се обидував да купам љубов од мајка ми, но тоа никогаш не го добив. Сè уште сум тука, грижлива, иако од другата страна нема ниту благодарност, ниту поддршка“.

„Пред смртта на татко ми, мајка ми, без мое знаење, донела дома нотар да потпишат дека станот му го оставаат како подарок на брат ми. Тој бил МАШКО, јас женско дете, јас сум требала да се омажам и да си заминам од домот.“

„Не боли толку што материјално не добив ништо, туку тоа што моето „изземање“ од наследство беше еднакво на психолошко, емотивно и физичко напуштање од страна на родителите, недостаток на емпатија и сочувство за мојата состојба (разведена, живеам сама под кирија, а брат ми добива имот во вредност над 1 милион евра). Остави бес, гнев, тага и фрустрација поради нееднаквиот третман и се разбира нарушени и трајно непоправливи семејни односи. Причината што ми беа кажани е дека женските не добиваат имот“.

„За моите куќата била „за машкото“, а за мене доволна била помошта одвреме-навреме. Најмногу се каам за една реченица: „Немој да му земаш на брат ти.“ Доцна сфатив – не земам негово, туку наследство од моите родители, чие дете сум и јас.“

„Затоа што сум женско, сум требала да си барам маж и друга стреа“.

Се откажав за мир во куќа

Истражувањето покажа дека повеќе од половина жени поголемиот дел или целиот имот го подариле на нивниот брат. Сепак, еден дел од нив не се чувствуваат родово дискриминирани, затоа што тие самите одлучиле да се откажаат од имотот во корист на нивниот брат/браќа.

Ова е резултат на системска дискриминација и неправда, која се провлекува низ воспитувањето, каде различно се третира синот, а различно ќерката, па според тоа и општествените и семејните очекувања од ќерката се дека таа треба доброволно да се откаже од имотот кој „праведно“ му припаѓа на  братот, а најчесто тоа се прави за „мир во куќа и зачувување на добрите односи“. Причините кај жените за откажување од имотот се различни, но сепак суштината останува иста, позади откажувањето се крие длабоко повнатрешнета традиција и социјална норма дека синовите се тие кои треба да го добијат имотот, додека ќерката си го наоѓа својот „кров“ кај сопругот или на друго место.

Преку значителен дел од одговорите се наметнува и прашањето колку е жената во суштина слободна да избира, кога во самиот тој избор е вкоренето очекувањето и притисокот од околината и семејството.

Дел од сведоштвата се од жени кои своеволно, свесни за последиците, се откажале од својот имот и де факто ја демонстрираат слободата на избор. И во суштина ние таа слобода нема да ја доведуваме под прашање – конечно секој има право нешто да подари. Но она што нѐ наведе на размислување се перфидните и нежните притисоци на политичкиот и социјалниот контекст кои се толку повнатрешнети, што доведуваат до значителна статистичка дискрепанца.

Имено, каков е системот којшто ја учи жената дека нејзиниот мир и спокој се во корелација со нејзиното лишување од она кое што законски ѝ припаѓа? На какви социополитички, семејни и интимни столбови се заснова тој мир и конечно што тој камуфлира? Каков е тој систем што сопственото, условно кажано, жртвување го сведува на чувство на морална обврска, но и задоволство од самите себе и од реализацијата на таа обврска?

Тоа некако суптилно нѐ наведе на тезата на влијателната американска филозофка и теоретичарка на феминизмот, Сандра Ли Бартки, која пишува, „Оние што тврдат дека секоја жена може да ја репрограмира нејзината свест, ако е доволно детерминирана, имаат плитка перспектива за природата на патријархалното угнетување. (…) Едно од злата на системот на угнетување е тоа што може да направи штета која не секогаш може да се поправи. Патријархатот ги напаѓа интимните пукнатини на личноста каде што може да се вовлече и да го осакати духот засекогаш“.

Таква приказна раскажаа следните неколку сведоштва:

„Имам 37 години, мајка сум, сопруга и сестра. Мајка ми почина кога имав 12 години. Така почнавме да си се грижиме еден за друг – јас, татко ми и брат ми. На 26 години го изгубив и татко ми. По неговата смрт јас заминав кај дечко ми (сегашен сопруг). Од дома, брат ми и снаата ми праќаа пари додека не се осамостоив. Дојде ред и за делбата. Јас сè уште бев без свое семејство, но бев сигурна дека имот не ми треба – ниту имот, ниту куќа на мое име. Ми треба семејство, ми требаат луѓе. Сакав само да одам во татковата куќа која ќе биде средена и топла. Така и е – одам кога можам за да ги видам луѓето кои неизмерно ги сакам. По смртта на татко ми отидовме на нотар и свесно, по своја волја, не сакав ништо. Сепак, често се запрашувам дали односот помеѓу мене и мојот брат ќе беше поинаков доколку го задржев мојот дел и најискрено сметам дека одговорот е да“.

„Се откажав на нотар, ја исполнив желбата на мајка ми сè да им остане на синовите.“

„Сама се договорив со родителите, за мир во куќата поголемиот дел да му припадне нему. Не се чувствувам дискриминирано – едноставно не сакав целиот живот да го поминам по судови, па уште и на моите деца да им оставам проблем. На крајот на краиштата, треба и сами да заработиме и да си создадеме нешто свое. Тоа е дел од зрелоста.“

„Доброволно му го оставив целиот имот. Не сакам да се мешам кај брат ми – вака знам дека секогаш, во било кое време, имам каде да се вратам и ја имам неговата поддршка. Најбитно ми е да имам брат со кого ќе ги споделувам и тагата и радоста. Тоа за мене вреди повеќе од секој имот.“

„Заедно со моите сестри и едниот брат почнавме физичка делба на имотот од нашите родители додека беше уште жива мајка ми. На суд ние сестрите доброволно му го отстапивме имотот на братот, тоа беше наша желба“.

„Ние сме три сестри и еден брат. Кога почина нашиот татко, ние, трите сестри, доброволно се откажавме од наследството и тоа на наша иницијатива бидејќи така сме воспитувани уште од малечки, поголемиот дел од имотот да остане во наследство на братот. Ние отидовме и чекор понатаму, па се откажавме од целиот наш дел. Ние самите предложивме целиот имот да се препише на име на нашиот брат, така што немавме ситуација во која би барале објаснување зошто не сме добиле дел од имотот“.

Парадигматичен случај, што по којзнае кој пат ја потврдува тезата дека личното е политичко, е тој на Арта Меро, вонредната професорка по семејно и наследно право на Правниот факултет на Универзитетот на Југоисточна Европа која ни го сподели нејзиното сведоштво. И покрај тоа што во нејзиното семејство имотот бил подеднакво и правично поделен, притисоците неочекувано се појавиле од оние коишто немаат ништо со имотот на семејството – од роднините, пријателите и пошироката група. Имено според нејзините зборови: „По поделбата на имотот на родителите се соочив со бројни критики и навреди од роднини, колеги, пријатели, па дури и од моите студенти. Обвинувањата беа понижувачки: „Ако мојата сестра ми го направи ова, јас ќе ѝ ја затворам вратата“; „Испадна злобна сестра“; „Како го прифати ова брат ти, дали сè уште сте во добри односи?“; „Никогаш нема да уживаш во тој имот“; „Дали ти зборува брат ти?“; „Јас никогаш не би му го направила ова на брат ми“; „Да видиме како ќе се чувствуваш кога ќе земе дел сестрата на мажот ти“; „Не ти е ли срам пред брат ти“; „Јас мојата мајка никогаш не би ја оставил на вујковците да им го направи тоа“; „Ќерка што зема дел заслужува да ја оставиш како куче зад врата“, па дури и: „Јас би ѝ ги искорнал косите на сестра ми“.

Брат ми ја продаде куќата и со девет деца останав во Визбегово

Неколку сведоштва ни укажаа на тоа дека не може да воспостави целосна контрола на недвижниот имот и начинот на негов пренос, особено кога станува збор за нелегализиран имот кај социјалномаргинализирани заединици. Од повеќето вакви случаи во овој контекст би потенцирале едно сведоштво кое резултира со бездомништво поради нелегална продажба на имот

„Живеевме две сестри и еден брат со родителите. По смртта на родителите, братот кој беше женет и имаше деца реши да ја продаде куќата и се пресели со семејството во Германија. Јас и сестра ми останавме без ништо, иако јас бев против продажбата, но не знаев ни кога ја продал ни ништо. Во тоа време јас и сестра ми бевме омажени и живеевме со своите сопрузи и деца. Потоа почина и мојот сопруг и останав сама со девет деца во центарот за бездомни лица во Визбегово. Да го имав имотот од моите родители, да не го продадеше братот, сега ќе имав куќа и немаше да бидам бездомничка. Куќата на моите родители немаше имотен лист и целата продажба беше сомнителна.“

***********************************************************************************************

Горенаведените дваесеттина сведоштва поделени во три елементарни линии се само врвот на ледениот брег кој месециве го истражуваме. Она што ни стана јасно при исражувачкиот процес е дека жените, иако во поголем дел анонимно, се конечно поотворени да размислуваат и да разговараат на оваа тема.

Дополнително, сведоштвата го отвораат и прашањето за економско насилство, кое е директно поврзано со финансиската немоќ и зависност на жените од своите партнери, а истовремено за тоа придонесува и немањето имот на свое име. Всушност и самото контролирање, негирање на правото на наследство, притисок и манипулација од страна на фамилијата за ќерките да се откажат од имотот во корист на браќата, е само по себе форма на економско насилство.

Во општество во кое насилството е нормализирано, како една жена да ја напушти насилната средина ако нема каде да оди? Економската зависност е и една од причините позади која жените остануваат во насилните врски или бракови, а изоставањето од наследство што законски им припаѓа, за некои жени може да придонесе кон континуирана злоупотреба или трпење на насилниот партнер поради кровот над глава. Кога жените не наследуваат имот исто како и своите браќа, тие се соочуваат со структурна дискриминација и отежнувачка околност што директно влијаат на квалитетот на нивните животи.

Таквиот моментум го префрла вниманието на државните институциите кои се должни да одговорат на барањата на оние свои граѓанки кои се чувствуваат натсилени и обесправени, и преку медиумите, образованието, бесплатна правна помош и слични механизми да се заложи и гарантира дека истата неправда нема да биде судбина и на нивните ќерки.

Оваа приказна инспирираше прекугранична соработка со Reporting Diversity Network, кофинансирана од ЕУ. Во претстојниот период, ќе објавуваме приказни за искуствата на жените со наследството од земјите од Западен Балкан.