КНИГА

препорачува Огнена Костова

 

Веројатно најексперименталното дело на Вирџинија Вулф, „Бранови” (The Waves, 1931) функционира како огледало во внатрешниот свет на шестте главни ликови кое ги рефлектира сите нивни животни промени почнувајќи од рано детство па сè до средовечна возраст. 

Вирџинија Вулф е позната по техниката на раскажување наречена „тек на свеста“, но во „Бранови” овој стил е особено впечатлив зашто Вулф успева да допре до најдлабоките внатрешни монолози на сите шест ликови и преку нив да ја отслика комплексноста на човековото постоење. Низ сето тоа се испреплетени лирични описи на изгрејсонца, зајдисонца и ритамот на природата кои даваат мала оддишка. 

И покрај тоа што во сите делови од книгата се споменува морето, за мене насловот „Бранови” има многу подлабоко значење – ги покажува брановите низ кои поминуваме во сите наши животни фази и расположенија кои не се линеарни туку флуидни. Или, едноставно кажано, ги покажува брановите на времето што изминува и кое, како бранот, истовремено носи и повторливост и промена. 

„Бранови” не е книга што се чита во еден здив, напротив, потребна е голема решителност и концентрација за да се прочита до крај. На крајот сфатив колку всушност ме има променето – дури и во најбаналните секојдневни моменти почнав поинтензивно да си ги „фаќам” мислите и брановите на мојата свесност.

 

 

препорачува Огнена Костова

 

Првата книга на Маргарет Атвуд, „Јадливата жена” (The Edible Woman, 1969), е длабоко феминистички роман кој се занимава со прашања околу родот, губењето на идентитетот и конзумеризмот. 

Романот ја следи Меријан која во шеесеттите години на минатиот век живее во Канада заедно со својата цимерка феминистка со која никако не се разбираат. Меријан сака да биде обична жена и да стапи во брак со својот успешен дечко, но проблемите настануваат кога по нивната свршувачка таа почнува да го губи апетитот.

Меријан толку се губи во обидот да стане нечија сопруга што како што се наближува датумот на нивната свадба, така се намалува и листата со намирници што таа може да ги јаде – најпрво одбива месо, потоа јајца, а на крајот не може да изеде ни обична салата. Особено интересна е промената во наративниот глас од прво во трето лице еднина, со што Атвуд генијално покажува дека освен што Меријан го губи апетитот, таа во процесот се губи и себеси. На самиот крај, ова губење на идентитетот резултира во маестрална епизода на фигуративно канибалистичко себе-проголтување.

Тешко е да се чита „Јадливата жена” без да се почувствува опресивната култура на шеесеттите години на минатиот век според која идеалот да се биде жена значело да се биде сопруга која ќе работи само додека не се омажи. Уште потешко е сознанието дека речиси шеесет години подоцна, овие теми се сè уште релевантни бидејќи како жени продолжуваме да бидеме мета на општествениот канибалистички суд врз нашите избори. Но освен тоа, често сме и жртви на сопствениот емотивен канибализам – вкоренетата несигурност и сомнеж во себе – поради кој не си дозволуваме гордо да се носиме со нашите женски избори, независно од тоа кои и какви се.

 

 

препорачува Огнена Костова

 

„Ако не, тогаш зима“ (If Not, Winter, 2002) е збирка со фрагменти од песните на старогрчката поетеса Сафо, во превод на Ен Карсон. За Сафо се верува дека напишала 9 книги со песни, но денеска само една песна е зачувана во целост. 

„Кога те гледам тебе, макар и само за миг, говорот ми го снемува” – Фрагмент 31. Љубовта, копнежот и еротската желба се сензуално и интимно испреплетени низ песните на Сафо. Женските искуства, лезбејската љубов, пријателствата, самотијата и времето што ни се лизнува низ рацете се дел од темите низ кои Сафо продира, а нејзините зборови умеат на најнежен начин да ги погалат моите најранливи делови, а истовремено и да ме пресечат со нож низ утробата.

Магијата во преводот на Ен Карсон е што успева да ни ја доближи Сафо на современ начин, без да го напушти духот на времето во кое таа пеела. Нејзиниот пристап во преводот е минималистички, како што и самата вели: „Сакам да верувам дека колку повеќе се тргам од патот, толку повеќе Сафо се појавува”.

Ен Карсон користи празни места и загради за да ги илустрира зборовите што недостасуваат во песните на Сафо, па така на некои страници од книгата има само по неколку зборови што лебдат во празниот бел простор. Останува на нас да одлучиме дали и колку ќе ѝ дозволиме на имагинацијата да ги пополни страниците со зборовите што недостасуваат. И покрај сите празнини, има некое утешително задоволство во сознанието дека и малкуте зборови што останале се толку интензивно убави и моќни.

некој ќе нè памети
велам
макар и во некое друго време

е мојот омилен цитат од Сафо кој денеска можам да ѝ го посветам токму на неа, повеќе од два милениуми откако го напишала. 

препорачува Огнена Костова

 

Поезијата на Мери Оливер е мојата терапија. Нејзините зборови се сè што сакам да читам, да чувствувам, да допирам и да живеам. Нејзините зборови допираат до сите мои емотивни пластови и ми покажуваат дека мојата ранливост е и мојата сила.

„Предадености” (Devotions, 2017) е збирка со најпознатите песни на Мери Оливер, збирка која авторката сама ја приредила, а понекогаш кога ја држам книгава во раце, само за миг замислувам како Мери Оливер седи до мене и ми објаснува зошто токму на овие нејзини песни треба да им посветам најголемо внимание.

За мене, „Предадености” е како учебник со лекции и инструкции за живеење. Мери Оливер пишува за едноставни работи: утринското будење, природата во близина на нејзиниот дом, полињата, шумите, средбите со разни диви животни, пишувањето музика, топлината на сончевите зраци и зошто е важно да бидеме присутни дури и во најмалите, минливи моменти од секојдневието, кои може да бидат наша најголема инспирација.

Во нејзините песни е испреплетен целиот спектар на човечки емоции, од себична жед да се задоволат сопствените потреби до несебична желба да се биде безусловно достапен за другите; од еуфоричната леснотија на љубовта, до неопходноста на самотијата; од нескротливиот порив за припаѓање до прифаќањето дека мора да бидеме слободни и ослободени.

Мери Оливер е веројатно единствената личност што кога во песната „Покана” ќе напише дека:

е сериозна работа
само да се биде жив
во ова ново утро
во овој скршен свет

јас успевам да ѝ поверувам.

 

 

 

препорачува Елена Василевска

 

„Во куќата од соништата“  (In the Dream House, 2019) e мемоар или авто-фикција на Кармен Марија Мачадо (Carmen Maria Machado), кој на многу уникатен и радикален начин ја раскажува нејзината долгогодишна, турбулентна и токсична истополова врска. Користејќи различни наративни тропи (несигурен наратор, одбери ја твојата авантура, хорор, реификација, итн.), Мачадо ја користи својата способност да го пренесе на хартија неискажливото, најранливото и најтемното. 

Преку овој мемоар, таа јасно и гласно ја пренесува пораката: истополовите љубовни врски се ништо повеќе или помалку од било која друга врска – можат да бидат најубавото нешто што ти се случило, но можат и да предизвикаат страдање. Таа ги истакнува предрасудите кои се случуваат во квир заедницата: гласни сме и сакаме да бидеме чуени, но кога се работи за психолошка и емоционална тортура внатре во заедницата, се плашиме да прозбориме?

Со секое наредно поглавје, читателот е понесен на различен емотивен тобоган, од почетокот на врската на Мачадо до горкиот крај. „Во куќата од соништата“ е моќна илустрација на различните начини на кои насилниците можат да ги обземат своите жртви, особено кога луѓето како Мачадо избираат да бидат сакани, но не сметаат дека се вредни за тоа. Тоа станува совршена подлога за жената од Куќата на соништата – насилната поранешна девојка на Мачадо – да ги сврти и искористи против неа сите несигурности. 

За мене, овој мемоар е тестамент за тоа колку е важно да се зборува за личните искуства, бидејќи тоа е единствениот начин на којшто може да се избориме против табу темите. Мачадо успеа да го пронајде својот глас, но за жал, не истото може да се каже за многу квир луѓе кои се наоѓаат во слична ситуација. 

Неколку поглавја од романот може на прочитате на линкот, во превод на Грација Атанасовска.

 

 

препорачува Елена Василевска

 

„Разговори за љубовта“ (Conversations on Love, 2021) од Наташа Лун (Natasha Lunn) е колекција есеи и интервјуа што ја истражуваат љубовта во сите нејзини форми, од романтична и родителска љубов до пријателство и загуба. Уникатниот формат на книгата е прошаран со кратки, но честопати длабоко откривачки интервјуа кои се испреплетуваат со искуствата на Лун – на пример, како да се снајдете со нова љубов, како да се справите со бракот, како да пребродите спонтан абортус и како да се биде мајка и ќерка, сопруга и пријателка. 

Дел од женското искуство е длабоко чувствување на емоции, непреспиени ноќи поминати во монолози со себеси, мислејќи дека тоа што го мислиме и чувствуваме е преувеличено или „драматично”. Накратко речено, дел од женското искуство е осамувачко. Затоа и посегнав по оваа колекција. „За секој што се изгубил копнеејќи,“ гласи посветата.

Уште од првата страница се почувствував како да сум вратена во реалноста: сите се чувствуваат вака, сите биле во слична позиција и ги споделуваат истите борби. Читањето на многу реални и сурови животни искуства, пропратено со тоа што тие го научиле, може да се опише како најтопла прегратка придружена со шепот кој вели „Не си сам/а“. Дури и ако некои од искуствата се езотерични, тоа сепак прави да се чувствуваме поврзани и човечки, како да не сме единствените кои ги чувствуваме овие емоции и не знаеме, но бараме начин како да се справиме со нив. Себично, ја започнав оваа книга во потрага по одговори и во обид, да ги разберам точните и погрешните начини како да пристапам кон љубовта, но на крајот извлеков многу повеќе. Исто како што Наташа Лун вели во нејзиниот заклучок: „Прашувајќи ги луѓето како да сакаат, дознав како да живеам“.

 

 

препорачува Елена Василевска

 

„Персеполис“ е серијал на автобиографски графички романи на Марџан Сатрапи кои го прикажуваат нејзиното детство, тинејџерство и раните зрели години во Иран и Австрија, за време на Исламската револуција и по неа. За мене, „Персеполис“ е детален и интимен поглед на тоа колку бунтовноста на една жена преставува закана за патријархалното општество, а истрајноста и тврдоглавоста се карактеристики кои постојано се пречекани со незадоволство. 

Романот го следи нејзиниот живот во различни стадиуми, каде гледаме како таа пробува да се пронајде во светот и истовремено на остане верна на своето иранско потекло. Таа е предмет на предрасуди, но не дозволува тоа да ја дефинира. Исламската револуција, бунтовноста, и човековите права се ставени во центарот на романот, а преку личните видувања и искуства, Сатрапи ни го доближува духот на иранскиот народ, кој и покрај сѐ, се одликува со храброст и решителност. Таа ги критикува општествените норми и расипаниот авторитет на државата кои промовираат насилство, затскриено во форма на „заштита“. 

„Персеполис“ допира различни теми поврзани и со самата култура на народот и нивната религија. Сатрапи го внесува превезот, кој сѐ уште е актуелна и контроверзна тема, како предмет на дискусија уште од првото поглавје и тој се провлекува низ целиот роман. Метафорично, превезот може да ја претставува контролата на режимот врз жените во Иран, но истовремено пренесува порака дека превезите не секогаш се знак за опресија. 

 

 

препорачува Елена Василевска

 

Кога некој од мене бара да му препорачам книга, тоа секогаш ќе биде „Приказна за суштината на времето“ (A Tale For The Time Being, 2013) од Рут Озеки (Ruth Ozeki). Овој роман толку успешно ги замаглува границите помеѓу реалноста и фикцијата, што во секој даден момент читателот може да добие претстава дека чита автобиографија, и те каква. 

Користејќи двојна перспектива во раскажувањето, Озеки ги испреплетува животите на 16 годишната Јапонка Нао и Канаѓанката Рут, преку дневникот кој Нао го пишува како форма на проштално писмо пред да си го одземе животот, а кој Рут го наоѓа на брегот на Канадска Колумбија како остаток од цунамито во Јапонија во 2011 година. Нао вешто раскажува за нејзиниот живот, за тоа како е да си тинејџерка која се справува со голема преселба и културен шок, булинг од врсниците, депресија и растурено семејство, како и лечење на генерациски трауми и наоѓање спас преку праксата на зен-будизмот, прикажано преку ликот на нејзината баба која била будистичка калуѓерка. 

Тоа што најмногу ми остави впечаток од оваа книга е умешноста на Озеки да го направи гласот на 16 годишната тинејџерка толку автентичен и искрен, без пренагласување во обидот да докаже дека ова навистина е тинејџерка. Тинејџерките, фиктивни или не, се најчесто дефинирани преку клишеа – тие се премногу емотивни, со паметот во облаци и најголема преокупација им е симпатијата. Овој наратив преовладува во книжевноста и медиумите, а потоа се пресликува и во реалноста. Затоа ова олицетворение (макар било на хартија) на девојче кое е комплексно, кое учи да греши и учи како да навигира низ светот, за мене е чекор во правата насока, и со задоволство би читала уште вакви ликови што ги рушат стереотипите на суптилен начин.

Книгата е преведена на македонски од Ацо Пероски во издаваштво на Или Или.

Фотографија: Harpers Bazaar

 

препорачуваат Yes for Less

 

Како може интелигентни суштества како луѓето, без доволно докази за последиците, да се обидат да контролираат неколку непосакувани видови („штетници’’) со метод што ја контаминира целата околина и носи закана од болести и смрт дури и за сопствениот вид? Сепак, тоа е токму она што го направивме.’

Во Тивка пролет (Silent Spring, 1962, Rachel Carson), Рејчел Карсон ги сумира истражувањата и доказите за разорното влијание врз екосистемите, дивиот свет и здравјето на луѓето на разни синтетички супстанции за регулирање на „штетници’’ во агрикултурата. Меѓу нив спаѓа и најмоќниот пестицид DDT кој по Втората светска војна станува достапен и за комерцијална употреба во САД. 

Во обидот на Рејчел да ги приближи науката и научните достигнувања поврзани со неконтролираната употреба на пестициди до пошироката јавност, таа ќе предизвика политичка и општествена револуција.

Како биолог и љубителка на природата, но пред сѐ и како љубителка на пишаниот збор надвор од науката, Рејчел го искористува својот талент да го испреплете научното со поетското за да ја прикаже комплексната врска меѓу луѓето и природата.

Таа маестрално спојува научни докази, студии на случај и потресни наративи за да ја илустрира меѓусебната поврзаност на сите живи суштества и кревкоста на екосистемите на нашата планета. Рејчел верувала дека човековото здравје неминовно ќе ги рефлектира и болестите и штетите на природата, нанесени токму од човекот. 

Осумнаесет месеци по издавањето на книгата, Рејчел заминува од овој свет, но ова нејзино дело влијае како тивко, но моќно будење, токму онака како што се случува со природата на пролет. Барањето на Карсон за поголемо регулирање на хемиските пестициди ќе предизвика широко негодување во јавноста и ќе доведе до целосна забрана за употреба на DDT во САД. Ќе биде формирана и Агенцијата за заштита на животната средина (ЕПА). 

Непоколебливата заложба на Рејчел за кажување на вистината наспроти отпорот во индустријата и личните напади служи како инспирација за активистите за животна средина и до ден-денес, дури и 62 години по издавањето на книгата. „Не би имало мир за мене, ако премолчев сѐ што знам,’’ ѝ напишала Рејчел на една своја пријателка.

 

 

 

Фотографија: MuseumsAndGalleries

препорачуваат Yes for Less

 

 

Целта на иновациите и подобрувањата на разни производи, услуги и технологии кои ги користиме најчесто доаѓа од желбата да живееме поудобно. Како да се скрати на време или отстрани одредена тегоба се нешта кои дизајнерите и оние кои решаваат технички проблеми ги имаат постојано на ум. Но удобноста многу често доаѓа со своја цена која треба да ја плати некој друг. 

Мартин Дори е еко-активист кој го основал движењето 2 Minute Foundation посветено на чистење на океаните од пластика кога се преселил во едно крајбрежно гратче и не можел да се помири со ужасната глетка на плажите кои биле преполни со отпад. Во 2013, Мартин решава да почне да ги чисти плажите, но сфаќа дека му треба помош. Со хаштагот #2minutebeachclean, тој се обратил до пошироката јавност онлајн и ги повикал луѓето да му се придружат. Неговата акција станала толку популарна што на неделно ниво профил го посетувале и до 145.000 луѓе кои понатаму се инспирирале од него да го направат истото во местата каде што живеат. 

„Треба да се ослободиме од тиранијата на удобноста,’’ тврди авторот, потенцирајќи го продорното влијание на културата на удобност, конкретно во однос на пластиката за една употреба. Луѓето гравитираат кон ваквите производи бидејќи се лесни за употреба. Во современото општество, удобноста често има предност пред одржливоста и одговорноста за животната средина. „Со давање на приоритет на удобноста, дозволуваме да бидеме контролирани од систем кој ја приоретизира краткорочната леснотија пред долгорочната одржливост,’’ вели Дори. Свесното отфрлање на удобноста на производите за еднократна употреба во корист на поодржливи алтернативи е клучен чекор за промена, дури и ако тоа бара малку повеќе напор или предизвикува мали непријатности. 

Hе за повеќе пластика – што можете да промените за да направите разлика (No more plastic – What you can do to make a difference, 2018 Martin Dorey) се фокусира на индивидуалните чекори што секој од нас може да ги преземе за да ја намали употребата на пластика во секојдневието. Дори смета дека иако системските промени се неопходни, индивидуалните акции исто така играат критична улога во борбата против загадувањето со пластика. Во книгата се спомнати повеќе инспиративни приказни на поединци и заедници кои имплементирале ефективни стратегии за намалување на отпадот од пластика. Овие приказни и заразниот оптимизам на Дори служат како мотивација за читателите да преземат акција и да се приклучат кон глобалното движење за намалување на негативното влијание од пластиката.

 

Фотографија: AimPlasticFree